مقاله

این روزها فقدان فرزانه بانویی دانشمند، بر غم و اندوه بسی افزود؛ بانویی که آرام و آهسته زندگی گرانمایه را بر سر خدمت به فرهنگ ایران نهاد و دانشجویان و استادان بسیاری پرورد و آثار ارزشمند بسیاری به یادگار گذاشت: دکتر بدرالزمان قریب، که نمونه‌‌ای راستین از دانشمندی دلدادۀ میهن خود بود. آثار و آراء علمی او به‌ویژه در باب زبان‌های ایران باستان، از جمله مهم‌ترین آنها زبان سُغدی، از جمله اندک مواردی بود که مرزهای جهان علم و تحقیق را درنوردید و در آن زمینه‌ها هیچ محققی نمی‌تواند خود را از تحقیقات گسترده و دقیق او بی‌نیاز بداند. بررسی و پژوهش در زندگی و آثار او بسی آموزنده است و خود بخش درخشانی از فرهنگ سرزمین ماست.

همنشینی با بزرگان نعمت بزرگی است و من سپاسگزار آفریدگارم که بخت این را داشته‌ام که در دوران زندگی و طی خدمات دانشگاهی‌ام از هم‌صحبتی و همنشینی دانشمندان سده‌ای که در آن زیسته‌ام برخوردار باشم. بدرالزمان قریب، همکار دانشمند و دوست قدیمی من یکی از این بزرگان بود که ما در گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، بیش از سی سال در کنار هم بودیم و من برای چندمین بار از او و شخصیت علمی‌اش یاد می‌کنم.

صبح دیروز، دوازدهم شهریورماه ۱۳۹۹، استاد اسماعیل سعادت، مترجم و محقق برجستۀ ایران و عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در سن ۹۵سالگی درگذشت. او از بزرگترین پارسی دانان و نویسندگان اخیر ایران بود و قریب هفتاد سال نوشت و پژوهید و آثار کلاسیک فلسفی را ترجمه کرد و شاگردان زبده و آثار بزرگ پدید آورد. نگارنده در کلاس و پژوهش و آموزشهای متناوب در کار ویرایش با آن استاد ارجمند آشنا شدم.

یوگا (یا همان یوغ فارسی) یکی از مکاتب یا فلسفه‌های شش‌‌گانه هندی معروف به دارشاناست، آن هم دارشانا‌های (Astik) و نه (nastik) و تفاوت این دو در این است که دارشاناهای «اَستیک»، ودا باور بوده و کتب مقدس چهارگانة ریگ‌ودا، یجورودا، سامه‌ودا واتهاروا ودا را قبول دارند. برخلاف دارشاناهای ناستیک (شامل بودیزم، جینیزم و چارواکا) که وداهای چهارگانه را قبول ندارند.

اصل ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور، در آخرین روز اسفند ۱۳۲۹ به تصویب مجالس شورای ملی و سنا رسید. از این تاریخ تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و سقوط دولت دکتر مصدق، ۲۹ ماه فاصله است. این مدت را من در کتاب «خواب آشفته نفت» به سه دوره مشخص تقسیم کرده‌ام: دو دوره هشت ماهه و یک دوره سیزده ماهه. هشت ماهه اول را ـ از اول فروردین ۱۳۳۰ تا بازگشت مصدق از امریکا (اول آذر ۱۳۳۰) ـ «دوران امیدواری‌ها» نام نهادم. هشت ماهه دوم با دست خالی برگشتن مصدق از امریکا شروع شد و به قیام سی‌ تیر ۱۳۳۱ منتهی گردید. این هشت ماه را «دوران سرخوردگی‌ها و تلخ‌کامی‌ها» خواندم؛ و بر آن سیزده ماه باقی که از انتصاب مجدد مصدق به نخست‌وزیری تا کودتای ۲۸ مرداد ادامه یافت، عنوانی مناسب‌تر و درخورتر از «سیزده ماه نحس» نیافتم.

ندانستن تاریخ، اشکال بسیاری از پژوهشگران ما در حوزه های مختلف و مرتبط با تاریخ است. بنده می دانم که تاریخ فی حد نفسه، اندیشه ای را اثبات و نفی نمی کند، اما بارها بر این تأکید داشته ام که آگاهی از تاریخ، ما را برای سنجش افکار و طرح نظریات جدید، هوشیار و آگاه می‌کند. ااشکال این است که بسیاری این نیاز را احساس نمی کنند و مستقیم سراغ مباحث خاص خود می‌روند، و یا تصور می کنند مطالعه چند کتاب تاریخی عمومی، مشکل آنها را حل می کند.

42 سال از ناپدید شدن امام موسی‌صدر پیشوای شیعیان لبنان و مبتكر نهضت صلح معاصر در لبنان و خاورمیانه و بنیانگذار جنبش امل می‌گذرد. فقدان صدر به عنوان فردی كه در بازسازی هویت، انسجام و عزت شیعیان لبنان نقش بسزایی داشت در شرایط كنونی این كشور به ‌شدت احساس می‌شود. صدر در 9 شهریور 1357 هنگام سفر به لیبی به صورت اسرارآمیزی ناپدید شد و این موضوع به یكی از مسائل كلیدی خاورمیانه تبدیل شد

همایون صنعتی‌زاده از شخصیت‌های یگانه تاریخ ایران در یكصد سال اخیر است. انسانی چندوجهی با توانایی‌های خارق‌العاده و استثنایی. تنوع كارهای او چنان گسترده است كه در یك یادداشت نمی‌توان به تمامی آنها پرداخت و تنها شاید به رئوس برخی از آنها می‌توانیم اشاره كنیم.

سیاستِ فلسفه در یك دهه گذشته ایران را می‌توان با جدال میانِ هگل و اسپینوزا (همچنین تقابل هگل و نیچه از طرف دیگر) صورت‌بندی كرد (همان طور كه این سیاست در دهه 60 و 70 پیرامون نزاع هایدگر و پوپر دور می‌زد). طنز تاریخی شاید آنجا باشد كه بیش از 150 سال از زمانی كه كنت دوگوبینو ادعا می‌كرد كه برخی از ایرانیان فرهیخته از او درباره هگل و اسپینوزا سوال می‌پرسند، می‌گذرد. كنت گوبینو كه قانع شده بود فهمیدن دكارت برای ایرانیان می‌تواند نتایجی غیرمنتظره به بار بیاورد، می‌گوید:

الف) اگر با نهضت ترجمه، بسیاری از آثار یونانی، ایرانی و هندی به عربی ترجمه نمی‌شد (من‌جمله آثار پزشکی) تمدن اسلامی، استعداد و امکانات تدوین و تولیدعلم پزشکی را در متن و بستر خویش داشت یا خیر؟ این سؤال مهمی است و البته پاسخ به آن نیز ساده و آسان نیست، زیرا از یک سو جریان رسمی پزشکی در تمدن اسلامی که با بزرگانی چون محمدبن‌زکریای رازی و کتاب عظیمش «الحاوی» آغاز و با کتاب قانون ابن‌سینا تکمیل و با «تحفه سعدیه» قطب‌الدین شیرازی به سیر خود ادامه می‌دهد