رستم الحکما / سیدعلی آل داود

1405/8/4 ۱۲:۳۱

محمد هاشم رستم الحکما نویسندۀ پرنویس و سرایندۀ پراثری است که در دهه‌های پایانی سدۀ ۱۲ هجری زاده شده و در اوائل نیمۀ دوم قرن سیزدهم درگذشت. نام و آثار او وحتی هیچ اشاره‌ای به احوال وی در منابع آن عصر و ادوار پس از آن دیده نمی‌شود. تنها خودش در نوشته‌ها و سروده‌هایش بارها ذکری از خود به میان آورده و اندکی از احوالات و حوادث زندگی‌اش را باز گفته است.

دبا: محمد هاشم رستم الحکما نویسندۀ پرنویس و سرایندۀ پراثری است که در دهه‌های پایانی سدۀ ۱۲ هجری زاده شده و در اوائل نیمۀ دوم قرن سیزدهم درگذشت. نام و آثار او وحتی هیچ اشاره‌ای به احوال وی در منابع آن عصر و ادوار پس از آن دیده نمی‌شود. تنها خودش در نوشته‌ها و سروده‌هایش بارها ذکری از خود به میان آورده و اندکی از احوالات و حوادث زندگی‌اش را باز گفته است.

گروهی از پژوهشگران معاصر، که به تحقیق در احوال و آثار او پرداخته‌اند، عموماً او را نویسنده و شاعری عامی به شمار آورده و ابداً نوشته‌هایش را مرجعی تاریخی محسوب نمی‌کنند. برخی دیگر چون استاد شادروان زریاب خوئی این نام را مستعار دانسته‌اند. دکتر زریاب ضمن گفت‌وگوهاچند بار شفاهاً یادآور شد که او یکی از نخستین نواندیشان عصر خود بوده و محض احتیاط از بازگفتن نام حقیقی‌اش خودداری کرده است.

رستم الحکما را باید در زمرۀ اولین نویسندگانی به شمار آورد که متوجه عواقب سوء استعمار شده و ضرورت مبارزه با کشورهای استعماری را با لحن مخصوص خود در برخی آثارش همچون رستم التواریخ گوشزد کرده است. به هر حال، قدر مسلم آن است که رستم الحکما فردی دلسوز به حال مردم و کشورش بوده و تا جایی که آگاهی و دانش او اجازه داده این انگیزه‌های درونی خود را در قالب نظم و نثری نه چندان ادیبانه ارائه داده است.

رستم الحکما نویسنده و شاعری پرکار است، نویسندۀ این سطور پس از پژوهش گسترده در کتابخانه‌ها و فهارس کتب خطی،۶۳ اثر او را شناسائی کرده که در انتهای همین مقاله به معرفی مختصر آنها مبادرت می‌ورزد. در بین این آثار متعدد تا کنون دو اثر او ره طور کامل به چاپ رسیده و بقیۀ نوشته‌ها و سروده‌هایش همچنان به صورت دست‌نویس باقی مانده است. نثر رستم الحکما و نیز شعرش واجد ارزش ادبی و هنری نیست، اما در لابه‌لای نوشته‌ها و سروده‌هایش اندیشه‌های جدید بسیاری مندرج است. از این رو، بررسی احوال و معرفی سراسر آثار او صروری به نظر می‌رسد. پژوهش زیر بر اساس تحقیقاتی که تا کنون دربارۀ او صورت گرفته و نیز بررسی نسخ خطی آثار او انجام گرفته است.

ادامه مقاله را اینجا بخوانید.

ایرانشهر امروز، سال اول، شماره سوم، شهریور - مهر ۱۳۹۵