نامهٔ فرنگستان؛ مجله‌ای از برلین برای نوسازی ایران

1405/7/12 ۱۲:۱۷

«نامه فرنگستان» ازجمله نشریات موجود در کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، یکی از اسناد مهم برای مطالعهٔ گذار روشنفکری ایران از آرمان‌های مشروطه‌خواهانه به ایدهٔ نوسازی اقتدارگرایانه در دههٔ ۱۳۰۰ شمسی است.

دبا: «نامه فرنگستان» ازجمله نشریات موجود در کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، یکی از اسناد مهم برای مطالعهٔ گذار روشنفکری ایران از آرمان‌های مشروطه‌خواهانه به ایدهٔ نوسازی اقتدارگرایانه در دههٔ ۱۳۰۰ شمسی است.

«نامهٔ فرنگستان» در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۰۳ تا ۱۳۰۴ش / ۱۹۲۴ تا ۱۹۲۵م در برلین منتشر می‌شد. انتشار این مجله در ماه مه ۱۹۲۴ آغاز شد و در مجموع ۱۲ شماره از آن، تا آوریل ۱۹۲۵، به چاپ رسید. نشریه ارگان انجمنی از دانشجویان ایرانی در برلین با نام «امید ایران» بود و مرتضی مشفق کاظمی سردبیری آن را بر عهده داشت. در میان نویسندگان و همکارانش نام‌هایی مانند علی اردلان، احمد فرهاد، حسن نفیسی، غلامحسین فروهر، ابراهیم مهدوی، مرتضی یزدی، پرویز کاظمی و تقی ارانی دیده می‌شود.

برای فهم «نامهٔ فرنگستان» باید به فضای برلین پس از جنگ جهانی اول توجه کرد. در دههٔ ۱۹۲۰، برلین یکی از مراکز مهم حضور دانشجویان و روشنفکران ایرانی بود. پیش از آن، نشریاتی مانند کاوه و سپس ایرانشهر در همین شهر منتشر شده بودند. اما «نامهٔ فرنگستان» بیشتر بیانگر نسل جوان‌تری بود که تجربهٔ جنگ جهانی، انقلاب روسیه، تحولات ترکیه و تغییرات اجتماعی اروپا را از نزدیک مشاهده می‌کرد.

این جوانان، اروپا را صرفاً از طریق کتاب نمی‌شناختند؛ آنها در جامعهٔ آلمان زندگی می‌کردند و تحولات اجتماعی آن را از نزدیک می‌دیدند. از این رو، برلین برای آنان هم‌زمان دانشگاه، آزمایشگاه اجتماعی و الگوی مقایسه با ایران بود. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که دانشجویان ایرانی در برلین، سبک زندگی و تحولات اجتماعی آلمانِ جمهوری وایمار را به‌دقت مشاهده می‌کردند و از آن برای اندیشیدن دربارهٔ آیندهٔ ایران بهره می‌گرفتند.

سرمقاله اولین شمارۀ آن با عنوان «ما چه می‌خواهیم؟!» یکی از مهم‌ترین اسناد برای شناخت جهان فکری مجله است همین عنوان نشان می‌دهد که مجله خود را صرفاً یک نشریهٔ ادبی یا فرهنگی نمی‌دانست؛ بلکه برای خود برنامه‌ای اجتماعی و ملی قائل بود.

در این نوشته و دیگر مطالب نخستین شماره‌ها، مسئلهٔ اصلی، ضرورت دگرگونی ایران بود. نویسندگان از ایرانی تازه، انسان تازه و جامعه‌ای نو سخن می‌گفتند و بر انتقال دانش و تمدن جدید اروپایی به ایران تأکید داشتند. در واقع، «فرنگستان» بر این تصور حرکت می‌کرد که ایران برای خروج از عقب‌ماندگی باید دگرگونی عمیق و همه‌جانبه‌ای را تجربه کند. اما نکتهٔ مهم این است که تجددخواهی آنان صرفاً به تقلید ظاهری از اروپا محدود نبود. موضوعاتی مانند علم، آموزش، زنان، ورزش، اقتصاد، زبان، دولت و سازمان اجتماعی همگی در دستور کار مجله قرار داشتند.

این تنوع نشان می‌دهد که مجله مفهوم «ترقی» را مجموعه‌ای از اصلاحات به‌هم‌پیوسته می‌دانست: آموزش بدون علم کافی نبود، علم بدون اصلاح اجتماعی نتیجهٔ کامل نمی‌داد، و اصلاح اجتماعی نیز بدون تحول اقتصادی و سیاسی دشوار بود.

زبان فارسی نیز یکی از مسائل مهم این جریان بود. بحث دربارهٔ زبان در مطبوعات برلین، بخشی از پروژهٔ گسترده‌تر تعریف ملت و هویت ایرانی بود. در «نامهٔ فرنگستان» نیز زبان در کنار دیگر عناصر فرهنگی و اجتماعی مورد توجه قرار گرفت.

«نامهٔ فرنگستان» را نمی‌توان جدا از سنت مطبوعاتی ایرانیان برلین مطالعه کرد. کاوه با نام حسن تقی‌زاده و ایرانشهر با نام حسین کاظم‌زاده ایرانشهر، دو تجربهٔ مهم پیش از آن بودند.

با این حال، «نامهٔ فرنگستان» به نسل جوان‌تر و تا حدی رادیکال‌تری تعلق داشت. اگر «کاوه» و «ایرانشهر» بیشتر درگیر مسائل تاریخی، فرهنگی و هویتی بودند، «فرنگستان» با صراحت بیشتری بر دگرگونی اجتماعی، علم، جوانان، زنان و نوسازی عملی جامعه تأکید می‌کرد.

این مجله تصویری روشن از ذهنیت بخشی از روشنفکران جوان ایرانی در لحظه‌ای حساس از تاریخ کشور ارائه می‌کند؛ نسلی که از یک سو شیفتهٔ علم و تمدن جدید بود و از سوی دیگر با مسئلهٔ عقب‌ماندگی ایران، ضعف دولت، نفوذ خارجی و بحران اجتماعی روبه‌رو بود.

تناقض مهم در اندیشهٔ این نسل آن بود که آزادی و تجدد را می‌خواست، اما برخی از نویسندگان برای تحقق سریع آن به دولت بسیار نیرومند و حتی الگوهای اقتدارگرا گرایش پیدا می‌کردند. همین تناقض بعدها در تاریخ نوسازی ایران اهمیت زیادی پیدا کرد.

از سوی دیگر، توجه مجله به زنان، آموزش، علم، ورزش و اصلاح اجتماعی نشان می‌دهد که تجدد در نگاه آنان پروژه‌ای فراگیر بود؛ پروژه‌ای که قرار بود نه فقط حکومت، بلکه انسان، خانواده، شهر و زندگی روزمره را نیز تغییر دهد.

جمع‌بندی

اهمیت «نامهٔ فرنگستان» فقط در این نیست که یک مجلهٔ فارسیِ خارج از ایران بوده؛ بلکه یکی از نشریات مهم حلقهٔ روشنفکران ایرانیِ برلین در دورهٔ پس از مشروطه است و می‌توان آن را یکی از اسناد مهم تاریخ روشنفکری و تاریخ اندیشهٔ تجدد در ایران دانست. این نشریه در فاصلهٔ کوتاه ۱۳۰۳–۱۳۰۴ش، مجموعه‌ای از پرسش‌های اساسی را پیش کشید که بعدها نیز در سیاست و فرهنگ ایران ادامه یافتند: رابطهٔ ایران و اروپا، نقش علم، ضرورت آموزش، جایگاه زنان، اهمیت زبان فارسی، مفهوم ملت و هویت ملی، و سرانجام نسبت میان تجدد، دولت نیرومند و آزادی.

اهمیت تاریخی «نامهٔ فرنگستان» دقیقاً در همین است: این مجله آینه‌ای از یک نسل جوان ایرانی است که می‌خواست ایران را از نو بسازد، اما هنوز دربارهٔ اینکه این نوسازی چگونه، به دست چه نیرویی و با چه میزان آزادی سیاسی و اجتماعی باید انجام شود، پاسخ واحدی نداشت.

منبع:

 -  تاریخ جراید و مجلات ایران، جلد چهارم – محمد صدرهاشمی

- رکورد کتاب‌شناختی نامه فرنگستان در CiNii⁠

سایر تصاویر