مجموعه «صوراسرافیل» در کتابخانه مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

1405/5/31 ۱۰:۵۲

کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به عنوان یکی از مراکز مهم پژوهشی ایران، دارای مجموعه‌ای گسترده از منابع تاریخی، ادبی و مطبوعاتی است. منابع بی‌نظیر کتابخانۀ این مرکز برای پژوهشگران حوزه تاریخ، ادبیات، فرهنگ و تمدن ایران و جهان اسلام اهمیت ویژه‌ای دارد.

دبا: کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به عنوان یکی از مراکز مهم پژوهشی ایران، دارای مجموعه‌ای گسترده از منابع تاریخی، ادبی و مطبوعاتی است. منابع بی‌نظیر کتابخانۀ این مرکز برای پژوهشگران حوزه تاریخ، ادبیات، فرهنگ و تمدن ایران و جهان اسلام اهمیت ویژه‌ای دارد. یکی از منابع ارزشمند برای مطالعه تاریخ مطبوعات و جنبش مشروطه ایران، مجموعه نشریه صوراسرافیل است. این هفته‌نامه از مهم‌ترین نشریات سیاسی و اجتماعی دوره مشروطه به شمار می‌آید و به دلیل نقش آن در دفاع از آزادی، قانون‌خواهی و نقد استبداد، اهمیت ویژه‌ای در پژوهش‌های تاریخی و ادبی دارد. مجموع ۳۲ شماره سال اول هفته‌نامه صوراسرافیل در یک مجلد و با شماره ثبتی 213672 در کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، موجود است. این مجموعه، دوره اصلی انتشار صوراسرافیل در تهران را دربرمی‌گیرد و از نظر پژوهشی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا امکان بررسی مستقیم و پیوسته شماره‌های نشریه را از نخستین شماره تا شماره سی‌ودوم فراهم می‌کند.

این نشریه فقط یک روزنامه سیاسی نیست، بلکه یکی از اسناد دست‌اول برای شناخت فضای فکری، سیاسی و اجتماعی ایران در سال‌های نخست مشروطه محسوب می‌شود. پژوهشگر با مطالعه شماره‌های مختلف آن می‌تواند روند تحولات سیاسی، واکنش جامعه به عملکرد مجلس و حکومت، اختلاف میان مشروطه‌خواهان و مخالفان مشروطه و همچنین شیوه شکل‌گیری افکار عمومی در آن دوره را بررسی کند.

از سوی دیگر، مجموعه صوراسرافیل برای مطالعات ادبی نیز ارزش فراوانی دارد. بخش مشهور «چرند و پرند»، نوشته علی‌اکبر دهخدا، در همین نشریه منتشر می‌شد و یکی از مهم‌ترین نمونه‌های نثر طنز اجتماعی و سیاسی در دوره مشروطه به شمار می‌رود. بنابراین دسترسی به شماره‌های مختلف صوراسرافیل این امکان را فراهم می‌کند که پژوهشگر نوشته‌های دهخدا و دیگر مطالب نشریه را در بستر تاریخی و به همان ترتیب انتشار بررسی کند.

چنین مجموعه‌ای همچنین می‌تواند برای مطالعات مربوط به تاریخ چاپ، شکل صفحه‌آرایی، شیوه نگارش، زبان مطبوعاتی و حتی تغییرات گرافیکی نشریه مورد استفاده قرار گیرد. از این رو، مجموعه صوراسرافیل در کتابخانه مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی را می‌توان منبعی ارزشمند برای مطالعه تاریخ مشروطه و تحول مطبوعات ایران دانست.

*********

صوراسرافیل؛ صدای آزادی و بیداری در عصر مشروطه

انقلاب مشروطه یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی و اجتماعی تاریخ معاصر ایران بود؛ تحولی که نه‌تنها ساختار قدرت سیاسی را دگرگون کرد، بلکه زمینه‌ای تازه برای شکل‌گیری افکار عمومی، روزنامه‌نگاری نوین و طرح مفاهیمی مانند آزادی، قانون، عدالت و برابری فراهم آورد. در این میان، مطبوعات نقش بسیار مهمی در آگاهی‌بخشی به مردم و گسترش اندیشه‌های مشروطه‌خواهانه داشتند. یکی از مشهورترین و اثرگذارترین نشریات این دوره، روزنامه صوراسرافیل بود؛ نشریه‌ای سیاسی، اجتماعی و طنزآمیز که نام آن با دو شخصیت مهم، یعنی میرزا جهانگیرخان شیرازی و میرزا علی‌اکبر دهخدا، پیوند خورده است.

صوراسرافیل را می‌توان یکی از مهم‌ترین تجربه‌های روزنامه‌نگاری انتقادی در ایران دانست. این نشریه علاوه بر پرداختن به مسائل سیاسی روز، با استفاده از زبان ساده، طنز و انتقاد اجتماعی تلاش می‌کرد مخاطبان گسترده‌تری را با مسائل کشور درگیر کند. اهمیت تاریخی آن تنها به دوران کوتاه انتشارش محدود نمی‌شود؛ بلکه شیوه نگارش آن، به‌ویژه نوشته‌های طنز دهخدا، تأثیر عمیقی بر نثر فارسی و روزنامه‌نگاری ایران گذاشت.

شکل‌گیری صوراسرافیل

صوراسرافیل پس از پیروزی جنبش مشروطه و در فضای پرالتهاب سیاسی آن دوره شکل گرفت. میرزا جهانگیرخان شیرازی و میرزا قاسم‌خان تبریزی در اندیشه انتشار نشریه‌ای بودند که از آرمان‌های مشروطه حمایت کند. آنان از میرزا علی‌اکبر دهخدا نیز برای همکاری دعوت کردند. دهخدا که پیش‌تر با اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی جدید آشنا شده بود، به یکی از مهم‌ترین نویسندگان این نشریه تبدیل شد. دانش او در زبان و ادبیات فارسی، آشنایی‌اش با زبان فرانسه و تجربه سفر به اروپا باعث شد نوشته‌هایش از بسیاری از نوشته‌های رایج مطبوعاتی آن زمان متفاوت باشد.

نخستین شماره صوراسرافیل در سال ۱۳۲۵ قمری - ۱۹۰۷ میلادی منتشر شد. این نشریه به‌صورت هفتگی انتشار می‌یافت و در آغاز معمولاً در هشت صفحه و در قطع وزیری و با روش چاپ سربی در مطبعه پارسیان چاپ می‌شد. سرلوحه رنگی و نمادین نشریه نیز از ویژگی‌های ظاهری مهم آن بود که تصویر فرشته آزادی را در حال دمیدن در صور نشان می‌داد و شعارهای «حریت، مساوات و اخوت» در آن دیده می‌شد. مفاهیمی که با آرمان‌های جنبش مشروطه ارتباط مستقیم داشتند.

اهداف و اندیشه‌های سیاسی

صوراسرافیل در دوره‌ای منتشر می‌شد که جامعه ایران با مشکلات فراوان سیاسی و اقتصادی مواجه بود. ضعف حکومت، دخالت قدرت‌های خارجی، نابرابری اجتماعی، مشکلات دهقانان و فشار بر اقشار ضعیف از جمله موضوعاتی بودند که در فضای مطبوعاتی آن زمان مطرح می‌شدند.

این نشریه از مشروطیت، مجلس و حاکمیت قانون حمایت می‌کرد و در نوشته‌های خود به نقد استبداد و بی‌عدالتی می‌پرداخت. دهخدا نیز در مقالاتش از برابری در برابر قانون دفاع می‌کرد و نسبت به مشکلات روستاییان، کارگران و طبقات محروم حساس بود. او حتی پیشنهادهایی برای اصلاح وضعیت اقتصادی و اجتماعی کشور مطرح می‌کرد؛ از جمله طرح‌هایی برای حمایت از دهقانان و اصلاح روابط نابرابر مالک و رعیت.

یکی از ویژگی‌های مهم صوراسرافیل این بود که مسائل سیاسی را تنها در قالب مقاله‌های پیچیده و روشنفکرانه مطرح نمی‌کرد. نویسندگان آن می‌کوشیدند موضوعات دشوار سیاسی و اجتماعی را به زبانی قابل فهم برای مردم عادی بیان کنند. همین ویژگی سبب شد نشریه بتواند مخاطبان گسترده‌ای پیدا کند.

«چرند و پرند»؛ مهم‌ترین بخش صوراسرافیل

اگرچه صوراسرافیل در زمینه سیاسی و اجتماعی اهمیت فراوان داشت، شهرت اصلی آن تا حد زیادی به ستون طنز «چرند و پرند» مربوط می‌شود. این نوشته‌ها عمدتاً به قلم دهخدا و با امضای «دخو» منتشر می‌شدند.

دهخدا در «چرند و پرند» از زبان مردم کوچه و بازار استفاده می‌کرد و با بهره‌گیری از طنز، کنایه، ضرب‌المثل و گفت‌وگوی عامیانه، مسائل سیاسی و اجتماعی را مورد انتقاد قرار می‌داد. این روش در مطبوعات آن زمان بسیار تازه بود. او به جای اینکه فقط با زبان رسمی و اداری درباره فساد، استبداد و مشکلات اجتماعی صحبت کند، آنها را به زبان طنز و در قالب موقعیت‌هایی آشنا برای مردم بیان می‌کرد.

اهمیت این نوشته‌ها تنها در خنده‌آور بودن آنها نبود. طنز دهخدا در واقع وسیله‌ای برای نقد قدرت و افشای تناقض‌های اجتماعی بود. مخاطب ابتدا با یک متن سرگرم‌کننده روبه‌رو می‌شد، اما در پسِ شوخی‌ها، انتقادی جدی نسبت به ساختار سیاسی و اجتماعی کشور وجود داشت. به همین دلیل، «چرند و پرند» را یکی از نقاط عطف در تحول نثر فارسی می‌دانند.

با وجود برنامه انتشار هفتگی، فشارهای سیاسی، توقیف‌های مکرر و مخالفت با حکومت باعث شد انتشار «صور اسرافیل» مرتباً دچار وقفه شود. در مجموع ۳۲ شماره از این نشریه در تهران منتشر شد و پس از سرکوب مشروطه، دهخدا سه شماره دیگر از صوراسرافیل را در اروپا منتشر کرد.