آیین‌های محرم در ایران؛ از تشت‌گزاری تا تعزیه‌خوانی

1405/4/2 ۱۰:۳۸

با فرارسیدن ماه محرم، شهرها و روستاهای مختلف ایران در سوگ امام حسین(ع) و یارانش، حال‌وهوایی متفاوت به خود می‌گیرند و مجموعه‌ای از آیین‌ها و سنت‌های مذهبی و فرهنگی در نقاط گوناگون کشور برگزار می‌شود؛ این آیین‌ها، در کنار وجه مذهبی، بازتابی از هویت فرهنگی و حافظه جمعی مردم نیز به شمار می‌روند.

دبا / محبوبه صوفی: با فرارسیدن ماه محرم، شهرها و روستاهای مختلف ایران در سوگ امام حسین(ع) و یارانش، حال‌وهوایی متفاوت به خود می‌گیرند و مجموعه‌ای از آیین‌ها و سنت‌های مذهبی و فرهنگی در نقاط گوناگون کشور برگزار می‌شود؛ این آیین‌ها، در کنار وجه مذهبی، بازتابی از هویت فرهنگی و حافظه جمعی مردم نیز به شمار می‌روند.

در مطالعات مردم‌شناسی، فرهنگ تنها مجموعه‌ای از باورها و اندیشه‌ها نیست، بلکه در رفتارها، نمادها، آیین‌ها و شیوه‌های زندگی روزمره مردم تجلی می‌یابد. محرم نمونه‌ای روشن از این «فرهنگ زیسته» است. هنگامی که مردم در مراسم عزاداری شرکت می‌کنند، نذر می‌دهند، نوحه می‌خوانند، تعزیه اجرا می‌کنند یا در دسته‌های عزاداری حضور می‌یابند، در واقع در فرایندی فرهنگی مشارکت می‌کنند که نسل‌ها آن را حفظ و بازآفرینی کرده‌اند.

یکی از مهم‌ترین ابعاد مردم‌شناختی محرم، تنوع آیین‌ها و رسوم محلی است. اگرچه محور اصلی این مراسم در سراسر ایران یادآوری واقعه عاشوراست، اما هر منطقه متناسب با پیشینه تاریخی، شرایط زیست‌محیطی و فرهنگ بومی خود، شیوه‌های خاصی برای برگزاری آن ایجاد کرده است. این تفاوت‌ها را می‌توان در نوع نوحه‌خوانی، پوشش عزاداران، شکل دسته‌های عزاداری، نذرها و حتی نمادهای مورد استفاده مشاهده کرد. چنین تنوعی نشان می‌دهد که فرهنگ عاشورایی در عین وحدت معنایی، دارای گوناگونی فرهنگی گسترده‌ای است.

در ایران آیین‌های محرم خیلی متنوع‌اند و بسته به شهر، اقلیم و حتی قومیت‌ها شکل‌های متفاوتی دارند.

در مناطق آذری‌نشین، به‌ویژه اردبیل، آیین تشت‌گزاری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این مراسم که معمولاً پیش از آغاز محرم برگزار می‌شود، تشت‌هایی از آب در مساجد قرار داده می‌شود؛ رسمی که به یاد عطش شهدای کربلا و به‌عنوان نشانه آغاز عزاداری‌ها انجام می‌گیرد.

در شهر یزد، آیین «نخل‌گردانی» یکی از شناخته‌شده‌ترین جلوه‌های عزاداری است که در روز عاشورا برگزار می‌شود و طی آن سازه‌ای چوبی و تزیین‌شده به نشانه نمادین تابوت شهدا با حضور گسترده مردم در سطح شهر گردانده می‌شود. این مراسم یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های آیین‌های نمایشی محرم در ایران به شمار می‌رود.

در بسیاری از مناطق کشور، «علم‌گردانی» و برپایی تکایا از رسوم رایج است که در آن مردم با حمل علم‌های سیاه‌پوش و شرکت در دسته‌های عزاداری، یاد واقعه کربلا را زنده نگه می‌دارند. این آیین در شهرهایی مانند سبزوار و تفرش با شکوه خاصی برگزار می‌شود. در برخی مناطق جنوبی و غربی کشور، آیین‌ «علم‌بندان» یا «علم‌گردانی» با شکل‌های محلی متفاوت برگزار می‌شود؛ جایی که علم‌ها نماد پرچم‌داری یاران امام حسین(ع) هستند و در مراسم خاصی تزئین یا حمل می‌شوند.

در جنوب ایران، به‌ویژه در خوزستان و بوشهر، «یَزله» و نوحه‌های محلی با ریتم خاص و موسیقی بومی اجرا می‌شود که حال‌وهوای متفاوتی نسبت به سایر نقاط کشور دارد. این آیین‌ها ترکیبی از فرهنگ عربی-ایرانی و سنت‌های بومی هستند.

یکی از شناخته‌شده‌ترین این مراسم، «شام غریبان» است که در شب یازدهم محرم برگزار می‌شود. در این آیین، مردم با روشن کردن شمع و حرکت آرام و خاموش در تکایا و خیابان‌ها، یاد غربت بازماندگان واقعه کربلا را زنده نگه می‌دارند. فضای این مراسم بیشتر حزن‌آلود و تأمل‌برانگیز است و از شکوه دسته‌های عزاداری روز عاشورا فاصله دارد.

در مشهد نیز مراسم‌های ویژه‌ای برای«شام غریبان» در حرم امام رضا(ع) برگزار می‌شود که با حضور گسترده عزاداران و روشن کردن شمع، فضایی معنوی و متفاوت ایجاد می‌کند و یکی از پرشورترین جلوه‌های سوگواری در کشور به شمار می‌رود.

در برخی مناطق، آیین‌های نمادین‌تری نیز اجرا می‌شود. شمایل‌گردانی از جمله این سنت‌هاست که در آن تصاویر و نمادهایی مرتبط با واقعه کربلا در میان مردم گردانده می‌شود و جنبه‌ای آیینی و یادمانی دارد. همچنین در برخی نقاط، «توق‌گردانی» یا حمل نمادهای مذهبی مانند پرچم‌ها و علم‌های ویژه انجام می‌شود که نشان‌دهنده حضور در سوگ امام حسین(ع) و یارانش است.

در خراسان جنوبی، به‌ویژه بیرجند، آیین خاص بیل‌زنی اجرا می‌شود. در این مراسم، عزاداران با در دست داشتن بیل و حرکات هماهنگ همراه با نوحه‌خوانی، در سوگ امام حسین(ع) شرکت می‌کنند. این آیین به‌عنوان نمادی از مشارکت مردم در خاک‌سپاری شهدا و همراهی با کاروان کربلا شناخته می‌شود.

همچنین در نقاط مختلف کشور، آیین‌هایی مانند تابوت‌گردانی برگزار می‌شود که در آن تابوت‌های نمادین در میان عزاداران گردانده شده و یادآور تشییع پیکر شهدای کربلا است. این آیین در کنار نخل‌گردانی و دیگر مراسم نمایشی، بخشی از جلوه‌های آیینی محرم را شکل می‌دهد.

در کنار این‌ها، در برخی مناطق محدود، آیین‌هایی مانند عبور نمادین از آتش نیز دیده می‌شود که در آن آتش به‌عنوان نماد تطهیر و پاکی در قالبی آیینی حضور دارد. هرچند این رسم فراگیر نیست، اما در برخی سنت‌های محلی و ترکیبی جایگاه خاصی دارد.

در برخی شهرها مثل اصفهان و کاشان هم «خیمه‌سوزان» یا بازسازی نمادین وقایع عاشورا اجرا می‌شود که بیشتر جنبه نمایشی و آیینی دارد. 

در بسیاری از شهرها، «دسته‌های عزاداری و سینه‌زنی» از اصلی‌ترین جلوه‌های محرم هستند. این دسته‌ها با نظم خاص، نوحه‌خوانی و حرکت در خیابان‌ها برگزار می‌شوند و معمولاً در شب‌های تاسوعا و عاشورا به اوج می‌رسند. در کنار آن، «زنجیرزنی» هم در برخی مناطق رایج است که نوعی عزاداری جمعی با ریتم هماهنگ محسوب می‌شود.

«پخت و توزیع نذری» یکی از گسترده‌ترین آیین‌های محرم در سراسر ایران است. از غذاهایی مثل قیمه نذری تا شله‌زرد و آش، مردم در خانه‌ها یا هیئت‌ها غذا تهیه می‌کنند و به نیت امام حسین(ع) بین دیگران پخش می‌کنند. این کار علاوه بر جنبه مذهبی، نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی دارد.

از سوی دیگر، در بسیاری از شهرها «تعزیه‌خوانی» همچنان به عنوان یکی از مهم‌ترین هنرهای آیینی محرم اجرا می‌شود؛ نمایشی مذهبی که روایت واقعه عاشورا را با زبان هنر و نمایش برای مردم بازآفرینی می‌کند.

در کنار همه این‌ها، «روضه‌خوانی» و برگزاری جلسات مذهبی در خانه‌ها، مساجد و تکایا تقریباً در همه نقاط کشور مشترک است و پایه اصلی سوگواری محرم محسوب می‌شود.

در مجموع، این تنوع آیین‌ها نشان می‌دهد محرم در ایران تنها یک مراسم نیست، بلکه مجموعه‌ای از سنت‌ها است که هرکدام بخشی از فرهنگ و هویت مردم را بازتاب می‌دهند. این تنوع گسترده در آیین‌های محرم نشان می‌دهد که عزاداری در ایران مجموعه‌ای از سنت‌های محلی، هنرهای آیینی و رفتارهای اجتماعی است که در طول قرن‌ها شکل گرفته و همچنان در زندگی امروز مردم جریان دارد.