بازتاب اندیشه‌های سعدی در تعاملات فرهنگی ایران و چین / نعمت الله ایران‌زاده

1405/2/14 ۱۰:۳۵

دو تمدن بزرگ ایران و چین از گذشته‌های بسیار دور، پیوندهای عمیقی با یکدیگر داشته و در برخی کتیبه‌ها سروده‌هایی از سعدی جلوه‌گر است که نشان دهندۀ تأثیر سخن وی در مشرق زمین و قلمرو چین است.

سعدی شیرازی از جمله شاعران فارسی‌زبان است که آثار او به ویژه گلستان درادبیات جهانی بسیار اثرگذار بوده است. مطالعه آثار و پژوهش‌های مرتبط با سعدی از منظر ادبیات تطبیقی و مطالعات فرهنگی، از آن جهت سودمند است که نشان می‌دهد جهانی‌های ادبیات یا تاریخ ادبی جهان، از چه معانی و مفاهیم و درونمایه‌هایی انباشته شده یا بهره برده و کدام‌ها توانسته است با گذار از دالان دیریازِ سنّت و تاریخ، در ذهن و زبان ملل گوناگون، ترنم دلپذیری و دلنشانی بیابد.

شاید محکم‌ترین و قدیمی‌ترین نوع رابطه میان ایران و چین، سفرهای دریایی بوده است که ایرانیان برای تجارت و حمل کالا از طریق دریای هند، خود را به سواحل چین می‌رسانیدند و حتی در شهرهای آن ساکن می‌شدند؛ تا آنجا که ابن بطوطه نوشته است در مجلس مهمانی امیر ناحیه «کان-سو»، مطربان، شعر فارسی را به آواز می‌خواندند و شعری که نقل کرده، بیتی از طیبات سعدی است:

تا دل به مهرت داده‌ام، در بحر فکر افتاده‌ام

چون در نماز اِستاده‌ام، گویی به محرابم دری

شباهت‌های سعدی و کنفوسیوس: هر دو متفکر و مصلح اجتماعی، به تعلیم و تربیت اخلاقی و رفتارشناسی مردمان، توجه داشته و می‌خواسته‌اند شیوه‌ای درخور برای زندگی بهتر به مردم نشان دهند.

سخنان تابناک و خردورزانۀ هر دو در چین و ایران، ضرب المثل جاری و ساری شده‌اند و هریک، درس ژرف و شگرف زندگی‌اند. هر دو بر آن بودند که سیاست را بر پایه‌های استوار اخلاق بنا کنند و این دو را به نحوی با هم آشتی دهند.

نگرش کنفوسیوس البته در این زمینه، بیشتر اجتماعی و متوجه اصلاح نهادها و ساختار سیاسی است؛ اما سعدی، بیشتر به تربیت یکایک افراد نظر دارد و برای اصلاح فرمانروایان، پندها و اندرزهای والا و شیوایش را به زیباترین و تأثیرگذارترین شکل و شمایل، در لابه‌لای داستان‌ها و حکایت‌ها عرضه می‌دارد و با آوردن نمونه‌هایی، عاقبت اندیشی را فرایاد می‌آورد: قومی به سوی عاقبت خیر می‌رود/ قومی به سوء عاقبت؛ اکنون مخیّری.

به سبب دامنۀ نفوذ و استمرار و پایایی افکار و آثار کنفوسیوس و سعدی در زوایا و اعماق پنهانی دل و جان دو ملت چین و ایران و امروزه در بخش بزرگ و شایان توجهی از جهان، بررسی دقیق دیدگاه‌های آنان برای تصمیم‌گیری‌های کلان فرهنگی و اجتماعی در روزگار ما حائز کمال اهمیت است. آموزه‌های سعدی و کنفوسیوس از منظر آرمان‌شهری، شایان مطالعه و بررسی است.

بررسی اشعار فارسی بازمانده بر سنگ نوشته‌های مقابر در هانجو: دو تمدن بزرگ ایران و چین از گذشته‌های بسیار دور، پیوندهای عمیقی با یکدیگر داشته‌اند. پیوندهای این دو تمدن در حوزه‌های گونه‌گونِ اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، هنری و تمدنی بوده است. پیدایش و بررسی کتیبه‌ها و گورنوشته‌های هانجو، جلوه‌های دیگری از نفوذ زبان فارسی را در چین نشان داد.

در هفت کتیبه از گورنوشته‌های هانجو، هشتاد و یک بیت شعر فارسی در قالب قصیده، غزل، قطعه و رباعی هست که شصت و یک بیت آن، قابل خواندن و غیرتکراری است. در این کتیبه‌ها هم، سروده‌هایی از سعدی جلوه‌گر است که نشان دهندۀ تأثیر سخن وی در مشرق زمین و قلمرو چین و ماچین است.

گلستان سعدی در نظام مدرسی حوزه‌های علمیۀ چینی، جزو منابع بوده و هنوز هم هست.

نسخه‌های خطی گلستان سعدی در چین: در کتابخانۀ مسجد دونگ سیِ پکن، چند نسخۀ خطی نادر و ارزنده از گلستان موجود است. نخستین بار، یکی از ادیبان نامدار چین «جن جین دو»، شیخ سعدی را به عنوان یکی از شاعران نامی و ادبای برجستۀ ایران به مردم چین معرفی کرده است. او در سال ۱۹۲۷ در کتاب خود در بارۀ ادبیات جهانی، فصل جداگانه‌ای را به ادبیات فارسی اختصاص داده و در آن، مردم چین را با ۲۸ شاعر نامی ایران آشنا ساخته و سعدی شیرازی در میان آن‌ها، مقام چشم‌گیر و دلپذیری دارد.

منابع:

فهرست مجموعه کتاب‌های کتابخانۀ فؤاد، مسجد دونگ سیِ پکن. (۲۰۱۶)، سردبیر: آقای فن بائو؛ چین: انتشارات مین زو.

ابن بطوطه. ابوعبدالله محمدبن عبدالله (۱۳۷۶). سفرنامه، ترجمۀ محمدعلی موحد، ص ۶۷۶ و حاشیه: ص ۶۷۷.

پرند، میلاد. (۱۴۰۲). «بررسی تطبیقی شاخصه‌های جامعۀ آرمانی و لوازم تحقق آن در اندیشۀ کنفوسیوس و سعدی». استاد راهنما: احسان قدرت‌اللهی، رشتۀ الهیات و معارف اسلامی - ادیان و عرفان، (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی دانشگاه کاشان).

دهقان، محمد. (۱۳۹۵). «مواجهۀ سعدی و کنفوسیوس؛ با دوگانۀ سیاست و اخلاق». فصلنامۀ نگاه نو، ش ۱۰۹، بهار، صص ۱۴۴-۱۳۵.

رضایی، احمد. (۱۳۹۹). «آوای خاموشان: بررسی اشعار فارسی بازمانده بر سنگ نوشته‌های مقابر در هانجو». مطالعات فرهنگ و هنر آسیا، سال دوم، ش ۲، پاییز و زمستان، صص ۱۶۸-۱۴۵.

عالی، مهوش. (۱۳۹۸). «مناسبات فرهنگی ایران و آسیای جنوب شرقی از ورود اسلام تا عصر استعمار». استاد راهنما: سیاوش یاری، استاد مشاور: مسلم سلیمانیان، رشتۀ تاریخ - تاریخ تشیع، (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد دانشکدۀ الهیات و ادیان دانشگاه شهید بهشتی).

محبتی، مهدی. (۱۳۹۷). «طبیعت انسانی از دیدگاه کنفوسیوس و سعدی». فصلنامۀ متن‌پژوهی ادبی (دانشگاه علامه طباطبایی)، شمارۀ پیاپی ۷۵، بهار، صص ۸۴-۶۱.

موحد، ضیاء. (۱۳۹۶). «کنفوسیوس و سعدی دو پنجرۀ اخلاقی- رفتاری به جهان». سعدی‌شناسی (مرکز سعدی‌شناسی)، ش ۳، بهار، صص ۱۱-۵

رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در چین

منبع: سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی