هابرماس فیلسوف گفتگو
|۷:۲۱,۱۳۹۸/۳/۲۸| بازدید : 135 بار

 

محسن آزموده: 18 ژوئن(28 خرداد) یورگن هابرماس، متفکر بزرگ آلمانی، نود ساله میشود. بدون اغراق میتوان گفت که هابرماس، مشهورترین فیلسوف زنده آلمانی نزد ما ایرانیان است. اهل اندیشه و کتابخوانهای ایرانی سالهاست که با این جامعهشناس برجسته آشنا هستند. هابرماس حتی یک بار در ادیبهشت سال 1381 به ایران سفر کرد و از نزدیک با علاقهمندان فارسیزبانش ملاقات کرد، مواجههای که البته چندان خوشایند نبود، چرا که بعضی از مخاطبان با متفکر کهنسال مثل یک «سلبریتی» برخورد کرده بودند و مثلا از او امضا خواسته بودند! برخوردی که موجب رنجش خاطر پیرمرد شد.

 

اما قطعا نباید سطح آشنایی ایرانیان با این فیلسوف آلمانی را به رفتارهایی چنین سطحی تقلیل داد. در واقع آشنایی جدی اهل فرهنگ در ایران با هابرماس به اواخر دهه 1370 باز میگردد. در آن سالها طیفی از علاقهمندان جوان اندیشههای چپ در ایران متوجه جریانهای چپگرای اروپایی شدند و در راس این جریان‌ها، مکتب فرانکفورت قرار میگرفت. البته سالها پیش از آن بابک احمدی، در معرفی این مدرسه فکری، کتاب «خاطرات ظلمت» را منتشر کرده بود و در آن طی سه تکنگاری مستقل، سه اندیشمند برجسته این مکتب یعنی والتر بنیامین، ماکس هورکهایمر و تئودور آدورنو را معرفی کرده بود. اما از اوایل دهه 1380 موجی در معرفی اندیشههای مکتب فرانکفورت در فضای روشنفکری ما پدید آمد. آشنایی جدی با یورگن هابرماس به عنوان مهمترین و برجسته‌ترین میراثدار مكتب فرانفكورت محصول این دوره است. البته بسیاری از چپگرایان ایرانی به نه فقط تعلق فكری هابرماس به مكتب فرانكفورت كه حتی به چپگرا خواندن او به دیده تردید مینگریستند. از دید بسیاری از ایشان،‌ هابرماس اگر نه یك تجدیدنظرطلب و یك چپ شرمنده،‌ كه یك متفكر میانهرو تلقی میشد.

 

یك محور جدیتر آشنایی ایرانیان با هابرماس،‌ اما دقیقا از همین نقطهای آغاز شد كه چپگرایان به او انتقاد میكردند،‌ یعنی از دل‏بستگی جدی او به دموكراسی و بحثهای عمیقی كه در راستای گسترش حوزه عمومی مطرح میكرد. در این میان باید از كتاب ارزشمند «یورگن هابرماس نقد در حوزه عمومی» نوشته رابرت هولاب یاد كرد كه در سال 1375 با ترجمه دقیق و مقدمه روشنگر دكتر حسین بشیریه،‌ استاد نامآور علوم سیاسی دانشگاه تهران منتشر شد. در این كتاب،‌ با هابرماس،‌ نه به عنوان تداوم مكتب فرانكفورت كه در مقام اندیشمندی مستقل و جدی مواجه هستیم كه به طور جدی و عمیق در حوزه عمومی(اصطلاحی كلیدی كه واضع آن خود هابرماس است)،‌ حضور دارد و با مهمترین و موثرترین جریانهای فكری و فلسفی زمانه به گفتگو مینشیند. متفكری كه مدافع تمام عیار پروژه روشنگری است و بر خلاف شمار كثیر متفكران و جریانهای فكری تجددستیز،‌ كماكان از آرمانهای تجدد،‌ یعنی آزادی و‌ برابریخواهی دفاع میكند. اتفاقا این وجه اندیشه و كار هابرماس،‌ انبان گرانبهایی از اندیشههای ناب و بدیع در اختیار آن دسته از اهل اندیشه تحولخواه ایرانی قرار میداد كه مسیر تغییر را صرفا از رهگذر خشونت و نفی و طرد همهجانبه جستجو نمیكردند و بر راهكار گفتگو و مفاهمه اصرار داشتند.

 

به باور نگارنده نیز،‌ دست كم در شرایط كنونی و با توجه به شرایط امروز،‌ مهمترین رهاورد اندیشه یورگن هابرماس،‌ برای ما همین تاكید همهجانبهاش بر كنش ارتباطی و گفتگو در حوزه عمومی است. از این حیث نمیتوان و نباید هابرماس را متفكری محافظه‌كار یا عافیتطلب تلقی كرد. اتفاقا حضور همه جانبه هابرماس در متن تحولات اجتماعی و سیاسی و واكنشهای به جا و تامل‌برانگیز این متفكر نودساله،‌ نسبت به اتفاقات روز نشانگر آن است كه او به هیچ عنوان عزلتگزین نیست و هیچ گاه از برج عاجی دور از دسترس،‌ به جامعه و تحولات آن نمینگرد. همچنین روشنگریهای استدلالی هابرماس در مناظره با پستمدرنها و در نشان دادن پس پشت ادعاهای به ظاهر رادیكال آنها،‌ به خوبی نشان داد كه از قضا محافظهكاران واپسگرا،‌كسانی هستند كه با نسبیگرایی عام،‌ دفاع از هر گونه آرمان و اصلی را وا مینهند و به بیعملی و انفعال تام فرا میخوانند.

 

بر عكس هابرماس با گفتگوی انتقادی با جریانهای اصلی اندیشه در زمانه خود،‌ نشان داد كه نه اهل مجامله و تعارف است و نه از اصول تفكر روشنگری كه نزد متفكرانی چون روسو  و كانت و هگل تبلور یافته،‌ عقبنشینی میكند. اندیشههایی كه به زعم هابرماس،‌ بیش و پیش از آن كه به منطقهای خاص و زمانی مشخص در جغرافیا و تاریخ بشری یعنی غرب كره خاكی محدود باشند،‌ از دستاوردهای كل بشریت تلقی میشوند و نمیتوان و نباید به بهانههای واهی زمینه‌گرایانه،‌ دیگر جوامع را از آنها بازداشت.

منبع: روزنامه اعتماد

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما