امین السلطان

فعالیت روزنامه‌های تازه‌رسیدۀ دورۀ مشروطه و حمله‌های لفظی و هتاکی به اتابک نیز مانعی در سامان‌دادن کارها بود. برخی از انجمنها همچون انجمن «آذربایجانیها» که تقی‌زاده در رأس آن قرار داشت و انجمن «دروازه قزوین» سری پرشور داشتند و آشکارا به دشمنی با اتابک برخاسته بودند. در این انجمنها به‌تدریج شهرت یافت که موافقت اتابک با مشروطه، فریبی بیش نیست و اتابک را محمدعلی شاه به‌قصد برانداختن بنیاد مشروطه فراخوانده است (رائین، 1/ 57). در مجلس نیز مخالفان اتابک موفق شدند کامران میرزا، وزیـر جنگ، را از کار برکنار کنند.
مجلس در 21 رجب 1326، جلسه‌ای علنی به ریاست صنیع‌الدوله داشت. رئیس‌الوزرا و هیئت دولت نیز در این جلسه حاضر شدند. اتابک، سید محمود خان علاء‌الملک را به‌عنوان وزیر عدلیه، و میرزا حسن خان مستوفی را به‌عنوان وزیر جدید جنگ معرفی کرد. گفت‌وگوها در مجلس تا رسیدن شب ادامه یافت. دو ساعت از شب گذشته، اتابک به همراه سید عبدالله بهبهانی از مجلس بیرون آمدند. در جلـو مجلس مهاجمی به‌ سوی اتابک شلیک کرد و اتابک هدف چند تیر قرار گرفت و کشته شد. گفته شده است قاتل هنگام فرار، در نزدیکی میدان بهارستان خودکشی کرد. در بازرسی لباسهای او برگه‌ای یافته شد که در آن نوشته شده بود «عباس‌ آقا صراف تبریزی انجمن 46»؛ اما اینکه نقشۀ قتل اتابک چه اندازه توسط انجمنها طراحی شد و آیا کسانی چون تقی‌زاده در آن مشارکت داشتند، بی‌پاسخ ماند. همچنان‌که انجمنهای تندرو مشروطه خواستار مرگ اتابک بودند، محمدعلی شاه نیز از حذف او ناخرسند نبود. یکی از متهمان اصلی در حادثۀ قتل اتابک، حیدر خان عمواوغلی (دبا، 21/ 526- 529)، از انقلابیان قفقاز بود. حیدر خان در یادداشتهای خود اشاره کرده است که «حوزۀ مخفی اجتماعیون عامیون تهران» به قتل اتابک رأی داد. همو افزوده است ملک‌المتکلمین و سید جمال واعظ از اعضای این حـوزۀ مخفی بودند. حکم اعدام اتابک پس از تصویب، ازطریق کمیتۀ اجرایی به حیدر خان عمواوغلی که رئیس «هیئت مدهشه» بود، ابلاغ شد. تلاش برای قتل اتابک در عمارت قیطریه، خانۀ ییلاقی اتابک، نافرجام ماند و سرآخر اتابک در بهارستـان به قتل رسید (نک‍ : یادگار، 50-51). منـابع دیگر اشـاره دارند که گروههای دیگری از مجاهدان همچون کمیتۀ مجاهدان خوی نیز در همین ایام اتابک را تهدید به قتل کرده بودند (رائین، 1/ 57- 58).
نظریۀ دیگری که پس از قتل اتابک قوت یافت، از دخالت مستقیم محمدعلی شاه حکایت دارد. مخبرالسلطنه هدایت که خود در روز حادثه در مجلس حضور داشت، بعدها مدعی شد که قتل اتابک به دستور محمدعلی شاه صورت گرفته است و افزود: «بلاشبهه اتابک فدای مجلس شد» (نک‍ : یادگار، 47). به‌هرروی، انجمنها و مخالفان اتابک به عباس‌ آقا لقب «منجی ایران» دادند (عاقلی، 49-53). علی‌اصغر خان اتابک اعظم در هنگام مرگ 51‌‌ساله بود. پس از مرگ اتابک کسی از اعضای خانوادۀ او، جایگاه او را به دست نیاورد.
علی‌اصغر خان امین‌السلطان در طول زندگی سیاسی خود متهم به این بود که سیاستی فرصت‌طلبانه را برای حفظ مقام خویش پیش گرفته است و به این منظور، به خواسته‌های ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه برای کسب پول ازطریق واگذاری امتیازات و وامهای متعدد تن می‌داد. اقتدار امین‌السلطان در کنار حمایت ناصرالدین شاه، از آغاز باعث دشمنی درباریان با او شده بود. درباریان که از کاهش قدرت و درآمد خود ناخرسند بودند، مهم‌ترین عامل ناکامی خود را اقتدار امین‌السلطان می‌دانستند. اقشار دیگر همچـون اصلاح‌طلبان و روحانیان نیز بـا او گهگـاه به‌سبب آنکه مجری طرحهای امتیازبخشی به بیگانگان بود، به مخالفت برمی‌خاستند. جوانی امین‌السلطان نیز عامل دیگری برای مخالفتها با او بود (کدی، 15). امین‌السلطان نسبت به روحانیان احترام قائل بود و اغلب با هدایایی رضایت خاطر آنان را فراهم می‌آورد (حاج سیاح، 294). امین‌السلطان همچنان‌که از منابع پرشماری کسب درآمد می‌کرد، در بذل‌وبخشش، دستی گشـاده داشت (هدایـت، خاطرات، 32). درآمدهای کلان او این امکان را به صدراعظم می‌داد که به تعارفات و رشوه‌های معمول میان کارکنان دولت بی‌اعتنا باشد. او نیز به‌مانند دیگر رجال دورۀ قاجار، به‌ اجرای مراسم مذهبی، برپایی مجالس سوگواری و عمران بقاع متبرکه توجه داشت (احتشام‌السلطنه، 102).
اتابک در زمان حیات خود، بخشی از زمینهای یوسف‌آباد تهران (یوسف‌آباد پایین) را که ازطرف دولت به او واگذار شده بود، به باغ و عمارتی زیبا بدل ساخت که به «پارک اتابک» شهرت یافت و امروزه محل سفارت روسیه است. همچنین باغی در قیطریۀ شمیران داشت که به دختر خود، افتخاراعظم، همسر صارم‌الدوله واگذار کرد و امروزه محل پارک قیطریه است. امین‌السلطان کاروان‌سرا و تیمچه‌ای در تهران به نام خود داشت که در حدود بازاری به نام بازار کنار خندق در مجاورت شمس‌العماره قرار داشت (اعتمادالسلطنه، المآثر، 122).

مآخذ

احتشام‌السلطنه، محمود، خاطرات، به کوشش محمدمهدی موسوی، تهران، 1366 ش؛ اشرف، احمد، موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران دورۀ قاجار، تهران، 1359 ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، خلسه (خواب‌نامه)، به کوشش محمود کتیرایی، تهران، 1357 ش؛ همو، روزنامۀ خاطرات، تهران، 1345 ش؛ همو، صدر التواریخ، به کوشش محمد مشیری، تهران، 1357 ش؛ همو، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1363 ش؛ افضل‌الملک، غلامحسین، افضل ‌التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، 1361 ش؛ امین‌الدوله، علی، خاطرات سیاسی، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، تهران، 1341 ش؛ ایران، تهران، 1288 ق بب‍ ؛ تیموری، ابراهیم، عصر بی‌خبری تا تاریخ امتیازات در ایران، تهران، 1332 ش؛ حاج سیاح، محمدعلی، خاطرات، به کوشش حمید سیاح و سیف‌الله گلکار، تهران، 1356 ش؛ دبا؛ «دستورالعمل حکام ولایات»، ضمیمۀ افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشرنشدۀ دوران قاجار، به کوشش فریدون آدمیت و هما ناطق، تهران، 1356 ش؛ رائین، اسماعیل، حیدر خان عمواوغلی، تهران، 1371 ش؛ سالنامه‌های ایران (1290-1312 ق)، به کوشش فرید قاسمی، تهران، 1389 ش؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1376 ش؛ سپهر، عبدالحسین، مرآت الوقایع مظفری، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، 1368 ش؛ همو، یادداشتهای ملک‌المورخین، به کوشش همو، تهران، 1368 ش؛ شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورۀ سلطنت قاجار، تهران، 1379 ش؛ صفایی، ابراهیم، اسناد سیاسی دوران قاجار، تهران، 1346 ش؛ همو، تاریخ مشروطیت ایران به روایت اسناد، تهران، 1381 ش؛ همو، مظفرالدین شاه کودک سال‌خورده، تهران، 1383 ش؛ صفی‌نیا، رضا، استقلال گمرکی ایران، تهران، 1307 ش؛ ظهیرالدوله، علی، خاطرات و اسناد، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1367 ش؛ عاقلی، باقر، نخست‌وزیران ایران: از مشیرالدوله تا بختیار (1285-1357)، تهران، 1370 ش؛ کاساکفسکی، و. آ.، خاطرات، ترجمۀ عباسقلی جلی، تهران، 1355 ش؛ کتاب آبی (گزارشهای محرمانۀ وزارت امـور خارجۀ انگلیس دربارۀ انقلاب مشروطۀ ایران)، به کوشش احمد بشیری، تهران، 1362 ش؛ کدی، نیکی، تحریم تنباکو در ایران، ترجمۀ شاهرخ قائم‌مقامی، تهران، 1358 ش؛ کسروی، احمد، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران، 1354 ش؛ لمتن، آ. ک. س.، ایران عصر قاجار، ترجمۀ سیمین فصیحی، مشهد، 1375 ش؛ مخبر همایون، ابوالحسن، از ما ست که بر ما ست، تهران، 1335 ش؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجاریه، تهران، 1324 ش؛ مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، تهـران، چاپخانۀ مجلس، 1325 ق بب‍ ؛ معاصر، حسن، تاریخ استقرار مشروطیت در ایران، تهران، 1353 ش؛ معیرالممالک، دوستعلـی، «میرزا علی‌اصغر خان اتابک»، مشاهیر رجال ایران، به کوشش باقر عاقلی، تهران، 1370 ش؛ همو، یادداشتهایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، تهران، 1363 ش؛ ناصرالملک، ابوالقاسم، «یادداشتها راجع به وقایع صدر مشروطیت»، دو رساله دربارۀ انقلاب مشروطیت ایران، به کوشش عبدالحسین زرین‌کوب و روزبه زرین‌کوب، تهران، 1380 ش؛ ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، 1357 ش؛ هـاردینـگ، آ. ه‍ .، خـاطـرات سیـاسـی، ترجمـۀ جـواد شیخ‌الاسلامی، تهران، 1370 ش؛ هدایت، مهدیقلی، خاطرات و خطرات، تهران، 1363 ش؛ همو، گزارش ایران، به کوشش محمدعلی صوتی، تهران، 1363 ش؛ یادگار، تهران، 1325 ش، س 3، شم‍ 4. 

مسعود تاره