امین السلطان

پس از برکناری امین‌السلطان، هیئت دولت بی‌آنکه صدراعظم جدید مشخص شود، چندی به کار خود ادامه داد. ریاست سِنی وزیران با مخبرالدوله بود، اما عملاً فرمانفرما ریاست دولت را بر عهده داشت (همو، 104-105؛ هدایت، همانجا). پس از آن، مظفرالدین شاه، امین‌الدوله را به مقام صدارت منصوب کرد. وی تا 15 محرم 1316 ق/ 5 ژوئن 1898 م، در مقام صدارت ماند و پس از آن استعفا داد.
به فاصلۀ یک ماه از استعفای امین‌الدوله، دیگر بار علی‌اصغر خان امین‌السلطان ازطریق تلگراف به تهران احضار شد. امین‌السلطان در 22 صفر در صاحبقرانیه به ملاقات شاه رفت و در 22 ربیع‌الاول 1316 برای دومین ‌بار حکم صدارت عظمى را از مظفرالدین شاه دریافت داشت (سپهر، همان، 260، 270-271).
از جملۀ اقدامات امین‌السلطان در این دوره از صدارت، دریافت وام از روسیه بود. مسئلۀ دریافت وام از دورۀ صدارت امین‌الدوله مطرح شده بود، ولی امین‌الدوله فرصت آن را نیافت که با بانکهای انگلیسی، یا یک کشور نسبتاً بی‌طرف همچون بلژیک یا آلمان به توافق برسد و بی‌آنکه بحران مالی دولت حل شود، ناچار به استعفا از مقام خود شد. امین‌السلطان چون به صدارت رسید، راههای آزموده را کنار نهاد و از روسیه که خود مهم‌ترین مخالف استقراض ایران از کشورهای اروپایی بود، درخواست وام کرد (کسروی، 24-25).
میرزا رضا خان ارفع‌الدوله وزیرمختار ایران به درخواست صدراعظم با کنت موراویف وارد گفت‌وگو شد و شروط استقراض بین دو کشور مطرح گشت. برای اینکه کار وام به انجام برسد، ارفع‌الدوله ازسوی امین‌السلطان، وکیل تام‌الاختیار ایران معرفی شد (صفایی، اسناد ... ، 213). در 4 جمادی‌الاول 1317 ق/ 10 سپتامبر 1899 م، قرارداد وام 5/ 22میلیون منات، برابر بـا 60میلیون فرانک فرانسه، و حدود 24کرور تومان پول رایج ایران به امضا رسید ( ایران، شم‍ 971، ص 3). ارفع‌الدوله با افتخار، خبر استقراض را برای صدراعظم فرستاد و نوشت «تاکنون احدی به این خدمت موفق نشده بود» (صفایی، همان، 215). وام با تنزیل صدی پنج، و با اقساط 75ساله بازپرداخت می‌شد و در قبال پرداخت وام، تمام عایدات کل گمرک دولت ایران به‌استثنای گمرکات فارس و بنادر خلیج‌ فارس، در ضمانت آن بود (تیموری، 379-383).
روزنامۀ ایران در 11 شوال 1317، خبر دریافت وام را منتشر کرد و نوشت که دولت ایران از محل این وام، دیون مربوط به خسارت قرارداد رژی، و اقساط متفرقۀ مربوط به بانکهای روسیه و انگلیس را پرداخت خواهد کرد. قریب به دوکرور تومان بدهی دولت به تجار، و بدهی مواجب دیوانی همچون جیرۀ قشون که از 4 سال پیش مرتب پرداخت نشده بود، از محل همین وام پرداخت می‌شد. افزون‌براین، اجرای طرحهای عمرانی همچون تعمیر سد اهواز و ایجاد راههای ارابه‌رو میان ولایات از برنامه‌هایی بود که دولت ادعا کرد ازطریق این وام انجام خواهد داد ( ایران، شم‍ 971، ص 1-3). بنابه گفتۀ کسروی، از این ‌میان، تنها وام بانک شاهنشاهی بازپرداخت شد و بقیۀ پول، خرج نخستین سفر مظفرالدین شاه به اروپا گردید (ص 25). شاه در تابستان 1317 ق، نخستین سفر اروپایی خود را آغاز کرد و امین‌السلطان که او را همراهی می‌کرد، ازسوی شاه لقب اتابک اعظم گرفت.
دریافت وام از روسیه، استفادۀ نابجا از آن و هزینه‌های سنگین بازپرداخت وام، اتابک را در نظر افرادی که در جریان حوادث و تحولات سیاسی ایران و جهان قرار داشتند، مقصر جلوه داد. روزنامه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور همچون حبل‌ المتین مقالاتی در اعتراض به سیاست اتابک به چاپ رساندند. به همین دلیل اتابک ورود حبل ‌المتین به ایران را ممنوع کرد (همانجا). جمعی از مخالفان اتابک در مدرسۀ رشدیه فعالیت داشتند. شیخ یحیى کاشانی که مقالاتی برای حبل المتین می‌نوشت، آموزگار مدرسه بود و میرزا سید حسن برادر مؤیدالاسلام، مدیر حبل المتین، نیز به آنجا آمدوشد داشت، حتى آموزگاران در میان درس از بدگویی دربارۀ اتابک و شاه کوتاهی نمی‌کردند. اتابک به‌وسیلۀ آقا بالاخان سرپلیس توانست شماری از مخالفان را که در تهران سکونت داشتند، بازداشت و زندانی کند و بسیاری دیگر نیز تبعید شدند (همو، 25-27).
چنین اعتراضاتی مانع کار اتابک نبود. او مدتی بعد دومین وام خارجی را از روسیه گرفت. 10میلیون منات به ایران وام داده شد مشروط بر آنکه در تعرفۀ گمرکی ایران و روسیه بازبینی شود و امتیاز ساخت راه شوسۀ جلفا ـ قزوین نیز به بانک استقراضی روسیه واگذار گردد. شرایط بازپرداخت وام همچون استقراض اول از روسیه بود (تیموری، 386؛ صفی‌نیا، 157- 158). زمانی‌که مظفرالدین شاه ازطریق این وام در دومین سفر اروپـایی خود بود، چند تن از روحانیان تهران همچون سید علی‌اکبر تفرشی و سید محمد طباطبایی و میرزا ابوالقاسم امام‌جمعه، و چند تن از درباریان هم‌پیمان شدند که اتابک را از کار برکنار کنند. پس از بازگشت اتابک، اقبال‌الدوله کاشانی، اتابک را از این کار آگاه کرد. اتابک زیرکانه به دفع خطر پرداخت و 500 تومان به سید علی‌اکبر تفرشی پرداخت کرد و میان دیگران پراکندگی انداخت و از درباریان هرکس را دشمن خود می‌دانست، از تهران به جای دیگری مأمور کرد؛ مثلاً حکیم‌الملک را حکمران گیلان کرد و چون در گیلان به‌صورت ناگهانی درگذشت، مردم تصور کردند که عامل قتل او اتابک بوده است (ناظم‌الاسلام، 1/ 208- 209؛ کسروی، 30).
مهم‌ترین تدبیر اتابک در برابر مخالفان، پرداخت پول و تطمیع آنان بود. در میان روحانیان، کسانی بودند که حاضر به دریافت پول و سکوت نبودند. در تهران، شیخ فضـل‌الله نـوری و سید محمد طباطبـایی از جملـۀ روحانیان مخالف اتابک بودند (ناظم‌الاسلام، 1/ 209-210). در نجف نیز آخوند ملا محمدکاظم خلیل، از اتابک ناراضی بود. این مخالفتها باعث شد که در میان مردم شایع شود که علمای نجف، میرزا علی‌اصغر خان اتابک را تکفیر کرده‌اند. در 3 جمادی‌الآخر 1321 ق/ 27 اوت 1903 م، اتابک از صدارت استعفا کرد (کسروی، 32-33).
بهانۀ امین‌السلطان برای استعفا، دخالت درباریان در کار صدراعظم بـود. اتابک در صدد گرفتن وام جدیدی برای جبران کسر بودجۀ دولت برآمده بود. ملک‌المورخین ملقب به «سپهر» می‌نویسد: علما با گرفتن وام جدید مخالف بودند؛ اتابک کناره گرفت تا ضرورت دریافت وام بیشتر، و دوباره برای گرفتن وام به صدارت منصوب شود. شاه در 22 جمادی‌الآخر پسر خود ناصرالدین میرزا را برای دریافت استعفانامه نزد اتابک فرستاد. اتابک پس از استعفا خواست به قم برود، چون این درخواست پذیرفته نشد، قصد سفر حج کرد. مظفرالدین شاه همچون اولین استعفای اتابک، برای چندی صدراعظم تعیین نکرد. شاهزاده عین‌الدوله که حکومت تهران را داشت، به‌عنوان وزیر داخله تعیین شد. مشیرالدوله وزیر امور خارجه و سپهسالار وزیر جنگ، و مشیرالسلطنه وزیر خزانه بودند (نک‍ : یادداشتها ... ، 30-32).
عین‌الدوله در میان وزرای درجۀ اول دولت بیش از همه داعیۀ صدارت داشت؛ اما از آن جهت که هنوز به صدارت نرسیده بود، هیچ‌یک از مأمورین دولتی را که امین‌السلطان تعیین کرده بود، عوض نکرد (همان، 40-41). عین‌الدوله به‌زودی به‌عنوان صدراعظم انتخاب شد (ناظم‌الاسلام، 1/ 130؛ سپهر، همان، 51). امین‌السلطان پس از برکناری تلاش داشت از رفتار گذشتۀ خود تبری جوید. او در این هنگام گفته بود شاه درخواست وام سوم را داشت، من قبول نکردم: «دیگر کسی به من قرض نمی‌دهد. به‌علاوه، این خیانت به دولت و ملت است. پول اول را که قرض کردم، خیانت به ملت ایران نمودم. تمام ]آن[ را در راه بی‌فایده خرج کردید. چون شاه برای قرض پول به من سخت گرفت، من از صدارت استعفا کردم ... » (همان، 34).
از امتیازاتی که در این دوره از صدارت امین‌السلطان به انگلیس داده شد، امتیاز استخراج نفت جنوب موسوم به دارسی در 1318 ق/ 1900 م بود. این امتیاز، مهم‌ترین امتیازی بود که انگلستان در دورۀ مظفری موفق به کسب آن شد. در حدود سال 1318 ق، باستان‌شناسی فرانسوی به نام مرگان برای نخستین بار از منابع نفت در غرب و جنوب غربی ایران سخن گفت. یکی از کارگزاران ایرانی مقیم اروپا به نام موسیو آنتوان کتابچی خان که پیش‌تر سمت ریاست گمرک‌خانه‌های ایران را داشت (اعتمادالسلطنه، روزنامه ... ، 427، 488، 509)، توانست در پاریس طرح استخراج نفت در ایران را با سِر هنری درامِند ولف، وزیرمختار سابق انگلستان در ایران، در میان گذارد. درامند ولف نیز موافقت یک سرمایه‌دار اسکاتلندی ساکن استرالیا به نام ویلیام ناکس دارسی را برای سرمایه‌گذاری نفتی در ایران جلب کرد. گفت‌وگوها برای دریافت امتیاز در ایران صورت گرفت.
امین‌السلطان برای ممانعت از دخالت روسیه در انعقاد قرارداد، دست به خدعه زد و نامه‌ای را مشتمل بر اطلاعات و جزئیات امتیاز، به خط شکستۀ فارسی به سفارت روسیه نوشت. صدراعظم می‌دانست دبیر شرقی سفارت روسیه ــ تنهـا کسی که در سفـارت می‌توانست نـامۀ فـارسی بخوانـد ــ در مرخصی است و تـا بـازگشت او کسی از محتوای نامه خبردار نخواهد شد. هنگامی‌که روسها از مفاد قرارداد آگاه شدند و نارضایتی خود را به صدراعظم اعلام کردند، پاسخ داد که سکوت یک‌هفته‌ای سفارت را به معنی رضایت روسیه تلقی کرده است (هاردینگ، 187- 189؛ سپهر، همان، 17؛ نیز نک‍ : شمیم، 301 بب‍ ‌).
برپایۀ گفت‌وگوهایی که میان هاردینگ، وزیرمختار انگلیس و ماریوت، نمایندۀ ویلیام دارسی اسکاتلندی بـا امین‌السلطان و میرزا نصرالله خان نائینی، ملقب به مشیرالدوله وزیر امور خارجه و مهندس‌الممالک غفاری، وزیر معادن انجام گرفت، امتیاز اکتشاف و استخراج نفت جنوب ایران به مدت 60 سال به دارسی داده شد. این امتیاز در 1280 ش/ 1902 م تنظیم، و به امضای مظفرالدین شاه رسید. بنابر این قرارداد 16٪ از منافع خالص به دولت ایران داده می‌شد و پس از پایان قرارداد، تمام تأسیسات به کشور ایران واگذار می‌گشت. برای این امتیاز، مظفرالدین شـاه 20هزار لیره، امین‌السلطان 10هزار لیره و مشیرالدوله و مهندس‌الممالک هریک 5هزار لیره دریافت کردند (صفایی، مظفرالدین شاه ... ، 37). امتیاز نفت دارسی مستقیماً ازسوی صدراعظم اعطا شد و تا پیش از امضای آن ازسوی شاه، رئیس دایرۀ امتیازات وزارت خارجه از آن بی‌خبر بود (مخبر همایون، 105).
امین‌السلطان پس از برکناری از صدارت و پس از آنکه شهرت یافت ازسوی مجتهدان مقیم عتبات تکفیر شده است، ایران را به‌قصد سفر حج ترک کرد. او ازطریق راه‌آهن سراسری روسیه به سوی پکن رفت و در مسیـر مسافرت به آمریکا از ژاپن دیدار کرد و پس از آمریکـا به زیارت حج رفت. امین‌السلطان در توکیو با سفیران انگلستان و آمریکا به گفت‌وگو نشست. او در این گفت‌وگوها مدعی شد که شاه ایران او را به‌دلیل نپذیرفتن انعقاد قرارداد راه‌آهن با روسیه و شکست درخواست وام از این کشور، برکنار کرده است. او به سفیر انگلستان گفت به این نتیجه رسیده است که دوستی با انگلستان تنها راه حفظ استقلال ایران است و اطمینان داد که در بازگشت به ایران سیاست انگلیس‌دوستی را انتخاب خواهد کرد. او در ادامۀ سفرش در قسطنطنیه نیز با سفیر انگلستان در عثمانی گفت‌وگو کرد. امین‌السلطان در این گفت‌وگوها خواستار حمایت انگلستان از فعالیتهای سیاسی خود در ایران بود (معاصر، 1/ 265- 268). در کنار چنین گفت‌وگوهایی، سفر امین‌السلطان به دور دنیا، آگاهی او را از شرایط سیاسی دنیا بیشتر کرد.
پس از خروج امین‌السلطان از ایران، و به‌قدرت‌رسیدن عین‌الدوله، جمعی از هواخواهان امین‌السلطان که شیوۀ صدراعظم جدید را در ادارۀ کشور خوش نداشتند، دست به بدگویی از عین‌الدوله زدند؛ ازجمله، عامل اعتراض تجار نسبت به نوز بلژیکی شدند؛ همچنین جمعی از معترضان خواستار برکناری عین‌الدوله و بازگشت امین‌السلطان بودند. این حوادث یکی از مقدمات جنبش مشروطه را پدید آورد (ناصرالملک، 10-11، 14).
امین‌السلطان به هنگام جنبش مشروطه، در خارج از ایران به سر می‌برد. او پس از استقرار مشروطه در ایران، دیگر بار کوشید تا به‌عنوان رئیس‌الوزرا در رأس امور سیاسی ایران قرار گیرد. به این منظور، حامیان خود در ایران را واداشت تا برای بازگشت او زمینه‌سازی و تبلیغ کنند. سرانجام محمدعلی شاه قاجار از اتابک که در سویس اقامت داشت، دعوت کرد به ایران بیاید و وزارت داخله و ریاست وزرا را به دست گیرد ( کتاب ... ، 1/ 32).
امین‌السلطان در مسیر بازگشت به ایران، از روسیه عبور کرد. دولت روسیه از او به‌مانند یک سلطان استقبال کرد؛ اما آزادی‌خواهان قفقاز و مجاهدان رشت و تهران از آمدن او خشنود نبودند؛ در بادکوبه سوء‌قصدی به امین‌السلطان شد، ولی به‌اشتباه میرزا عباس خان مهندس به جای او مضروب گشت (هدایت، گزارش، 152). اتابک در بهار 1325 ق، به بندر انزلی رسید. مجاهدان گیلان تا کسب اجازه از مجلس، به او اجازۀ پیاده‌شدن از کشتی ندادند. اتابک در تهران به حضور محمدعلی شاه رسید و فرمان رئیس‌الوزرایی دریافت کرد. وی در 20 ربیع‌الاول 1325 ق/ 3 مۀ 1907 م به مجلس رفت و کابینۀ خود را شامل نایب‌السلطنه وزیر جنگ، فرمانفرما وزیر عدلیه، ناصرالملک وزیر مالیه، علاء‌السلطنه وزیر امور خارجه، وزیر همایون وزیر تجارت، مخبرالسلطنه وزیر علوم، و مهندس‌الملک وزیر فوائد عامه معرفی کرد (مشروح ... ، دورۀ 1، جلسۀ 78).
اتابک به‌سادگی توانست حمایت مجلس را به دست آورد، به‌ویژه آنکه کسانی چون سید محمد بهبهانی از حامیان او به شمار می‌آمدند. سخنرانی سید حسن تقی‌زاده که قصد داشت برضد اتابک نطق کند، در مجلس با اعتراض نمایندگان به پایان نرسید. تقی‌زاده پس از آن، ازطریق انجمنهای خارج مجلس به مخالفت با اتابک برخاست. اتابک در مجلس وعده داد که دستورالعمل جدیدی برای حکام ولایات تنظیم خواهد شد و اغتشاشات در شهرهای مختلف به پایان رسید؛ نیز گفت مشکل نان مردم تهران به‌زودی حل خواهد شد. او در نخستین اقدام برای حفظ امنیت و پایان شورشهای ولایات، با برکناری قوام‌الملک شیرازی از فارس موافقت کرد و نیرویی برای دفع شاهزادۀ شورشی، سالارالدوله به غرب کشور گسیل داشت. در دیگر شهرها و ولایتها نیز شورشهایی بر پا شده بود. در زنجان، مریدان ملا قربانعلی زنجانی ــ مجتهد و مرجع تقلید زنجان ــ سر به شورش برداشته، و با اطلاع ملا، حاکم شهر را به قتل رسانده بودند. در تهران، جمعی از روحانیان و طلبه‌ها، که نزدیک به 500 تن می‌شدند، در اعتراض به مجلس و مشروطه، در حرم حضرت عبدالعظیم تحصن کرده بودند و به تبلیغ برضد مشروطه می‌پرداختند (عاقلی، 43- 49).