بانوان ارمنی تهران، انجمن خیریه
مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی
پنج شنبه 21 آبان 1405
https://cgie.org.ir/Fa/article/287264/بانوان-ارمنی-تهران،-انجمن-خیریه
یکشنبه 1 آذر 1405
چاپ شده
4
بانوان ارمنی تهران، انجمن خیریه \anjoman-e xeyriye-ye bānovān-e armanī-ye tehrān\، قدیمیترین انجمن فعالِ زنان ارمنی در تهران که در 1284 ش/ 1905 م تأسیس شد و اکنون (1396 ش) نیز دایر است. نخستین جمعیت زنان ارمنی تهران، در 1288 ق/ 1871 م بنیاد نهاده شد. اما با توجه به محدودیتهایی که زنان در آن زمان، با آن مواجه بودند، این جمعیت در 30 سال نخست تأسیس خود، فعالیت چندانی نداشت، گاه فعال و گاه از فعالیت بازمیماند؛ اما پس از آن، شماری از اعضای این جمعیت، انجمنی فعال و منسجم، به نام «انجمن خیریۀ بانوان ارمنی تهران» در تاریخ یادشده، تأسیس کردند (مامیان، 17؛ هویان، فعالیتهـا ... ، 138؛ هاروتونیـان، 62؛ داویدیان، 58؛ لازاریان، 150؛ سعیدی، 323). هدف مؤسسان این انجمن، که از بانوان تحصیلکرده و خیرخواه ارمنی بودند، یاریرسانی به مدرسۀ ارمنیان هایکازیان تهران (تأسیس 1249 ش/ 1870 م) و همچنین دستگیری از مستمندان و نیازمندان، در تهران بود (هویان، همان، 140). تشکیل این انجمن بهعنوان نخستین انجمن خیریۀ زنان تهران، در آن مقطع زمانی، در نوع خود در ایران بیمانند بود (ملکزاده، 163). در نخستین جلسۀ مجمع عمومی انجمن، که در تالار اجتماعات مدرسۀ ارمنیان در محلۀ حسنآباد (محل کنونی کلیسای مریم مقدس در خیابان میرزا کوچک خان) تشکیل شد (هویان، ارمنیان ... ، 197)، نخستین هیئتمدیرۀ 7نفرۀ انجمن به ریاست «کاتارینه داویت خانیان»، همسر ماردیروس امیرتومان، انتخاب شدند (ملکی، 148؛ داویدیان، 45؛ مامیان، 17). این انجمن اندکی پس از تأسیس، فعالیتهای خود را آغاز کرد که شامل طیف وسیعی از اقدامات خیرخواهانه چون این موارد بود: کمک به افراد ناتوان؛ تأمین خوراک و پوشاک و رسیدگی به وضع تحصیلی افراد مستمند؛ کمک مالی به مدرسههای ارمنیان؛ تأسیس دبیرستان و هنرستان دختران؛ تشکیل کلاسهای سوادآموزی؛ و پرداخت کمک هزینۀ تحصیلی به دانشجویان بیبضاعت و مستعد اعزامی به خارج از کشور؛ کمک مالی به خانوادههای نیازمند، کودکان یتیم، زنان بیوه و از کارافتادگان؛ تأمین دارو و درمان برای مستمندان؛ تأسیس خانۀ سالمندان برای اسکان بیخانمانها و همچنین تأمین سرپناه برای مهاجران (داویدیان، 45-46؛ ملکی، 149؛ سعیدی، همانجا). هر بانوی ارمنی به شرط داشتن حداقل 18 سال سن میتواند به عضویت این انجمن درآید. انجمن، شماری اعضای افتخاری نیز دارد. منابع مالی فعالیتهای انجمن ازطریق حق عضویت اعضا، اعانات و هدایای نقدی افراد، برنامههای درآمدزا مانند فروش کارهای دستی بانوان و همچنین سود وجوه سپرده تأمین میشود (هاروتونیان، ملکی، همانجاها). فعالیتهای این انجمن را از بدو تأسیس میتوان در سه دوره بررسی کرد:
در این دوره، 7 هیئتمدیره عهدهدار مسئولیت ادارۀ انجمن بودند که ریاست این هیئتها به ترتیب، بر عهدۀ اینان بود: کاتارینه داویت خانیان، مریم (بولی) گورگیان، گایانه ماسحیان، ورگینه پطروسیان، ویکتوریا فرندیان، آنتونی بازیل و کاتارینه نرسسیان (داویدیان، همانجا؛ مامیان، 18). در سالهای آغازین فعالیت انجمن، که مقارن با جنبش مشروطهخواهی مردم ایران بود، تحت تأثیر فضای سیاسی حاکم بر کشور، کمک به پناهجویان ارمنی و یاریرسانی به مجاهدان مشروطهخواه در رأس برنامههای انجمن قرار گرفت (داویدیان، 51). شمار بسیاری از اعضای انجمن، در بحبوحۀ درگیریهای جنبش مشروطه، به درمان مجاهدان مجروح میپرداختند. البته در این دوره همزمان کمکهای انجمن به مستمندان همچنان بدون وقفه ادامه داشت (همو، 47؛ ملکزاده، 51، 164). انجمن در دورۀ اول فعالیت خود به برگزاری مراسمِ تفریحیِ گروهی و گردآوری اعانات و هدایای نقدی و غیرنقدی میپرداخت و عواید حاصل را صرف هزینههای جاری مدرسههای ارمنیان و کمک به دانشآموزان و افراد بیبضاعت و بیسرپرست میکرد (همانجا؛ داویدیان، 47، 58). برگزاری مراسم دینی در اعیاد برای جوانان ارمنی، که روستاها و محلهای سکونت خود را ترک کرده و بدون حامی در تهران سرگردان بودند، از دیگر فعالیتهای تعریفنشدۀ انجمن در این دوره بود (همو، 51). انجمن در 1286 ش/ 1907 م، یعنی دو سال پس از آغاز به کار، اقدام به تأسیس خانۀ سالمندان و نوانخانهای موسوم به حضرت گئورگ مقدس در کنار کلیسایی به همین نام کرد (همانجا). در دورۀ استبداد صغیر، بهسبب وضعیت خاص سیاسی کشور، فعالیت انجمن محدود به کمک مالی به مدرسهها و دانشآموزان بیبضاعت گردید (هویان، ارمنیان، 197)، اما پس از آن، فعالیتهای انجمن دوباره گسترش یافت. انجمن در 1292-1294 ش/ 1913-1915 م، کتابخانهای دایر کرد که استفاده از آن رایگان بود (ملکزاده، 164). در سال 1294 ش/ 1915 م و سالهای پس از آن، که مقارن با نسلکشیِ ارمنیان به دست نیروهای عثمانی بود، انجمن در کمک به ارمنیانی که به ایران پناه آورده بودند، نقشی مؤثر ایفا نمود (هاروتونیان، همانجا). در سال 1295 ش/ 1916 م، مجمع عمومی انجمن، کـه برای انتخاب اعضای هیئت مدیره تشکیل شده بود، تصمیم به تأسیس کودکستانی برای کودکان ارمنی تهران گرفت. برای اجرای این طرح، پیشنهاد شد تا یک گروه تئاتر تشکیل شود تا با فروش بلیت هزینههای لازم تأمین گردد. برای این منظور، انجمن از هوانس توماسیان ــ از پیشکسوتان تئاتر ارمنیان تهران ــ دعوت به همکاری کرد (هویان، تئاتر ... ، 200-201؛ همو، فعالیتها، 38) و یک گروه تئاتری متشکل از 8 تن از بانوان انجمن، میان سالهای 1295-1296 ش/ 1916-1917 م، به سرپرستی هوانس توماسیان تشکیل شد. گروه تئاتر انجمن، نمایش «آرشین مال آلان» را برای نخستینبار در تهران در گراندهتل و تالار مدرسۀ ارمنیان واقع در خیابان قوامالسلطنه میرزا کوچک خان کنونی) روی صحنه آورد (داویدیان، 47). این نمایش، که ویژۀ بانوان بود، طرف توجه واقع شد و به درخواست دربار قاجار، انجمن خیریۀ بانوان ارامنه، نمایش مزبور را چند بار برای زنان حرمسرای احمد شاه در محوطۀ کاخ گلستان اجرا کرد (همانجا؛ هویان، تئاتر، 200-202). اجرای نمایش آرشین مال آلان، خصوصاً در دربار شاه، عواید چشمگیری برای انجمن در پی داشت. بهطوریکه، نیمی از درآمد حاصل از آن، برای ساخت کودکستان مورد نظر کافی بود؛ بنابراین، انجمن بقیۀ آن را صرف مدرسههای تهران، اعم از ارمنیزبان و فارسیزبان کرد (مامیان، همانجا؛ داویدیان، 47؛ ملکی، 149؛ هویان، فعالیتها، 38- 39). بدینترتیب، این انجمن در 1297 ش/ 1918 م، نخستین کودکستان ملی ارامنه را تأسیس کرد (هاروتونیان، 63؛ هویان، ارمنیان، 198- 199). برای تأسیس این کودکستان، آنـاهید داویدیـان همسـر یپـرم سـردار ــ از مجـاهـدان مشروطیت ــ که از جملۀ زنان عضو انجمن بود، ساختمان کوچکی را به انجمن هدیه کرده بود (داویدیان، 47- 48؛ مامیان، 19). در سال 1300 ش/ 1921 م، بهسبب قحطی و گرسنگی و دیگر مشکلاتی که مردم ایران با آن روبهرو بودند، شورای ارامنۀ تهران تصمیم به انحلال انجمنهای مختلف ارمنیان تهران گرفت تا همگی آنان زیر نظر آن شورا بهصورت هماهنگ به ارائۀ خدمات به مردم بپردازند (همانجا؛ داویدیان، 48-51)؛ ازاینرو، اعضای انجمن تا 1309 ش/ 1930 م تحـت عنـوان «بانـوان ارمنی سازمـان صلیـب سـرخ»، به دستگیـری از خانوادههـای نیـازمنـد پرداختند (همو، 46؛ هاروتونیان، 63).
شورای ارامنۀ تهران پس از 9 سال، تصمیم به سازماندهی مجدد انجمن خیریۀ بانوان ارمنی تهران گرفت. دکتر وارطان آوانسیان، نایبرئیس شورای ارامنۀ تهران، در 13 نوامبر 1930 م/ 22 آبان 1309 ش، مأمور اجرای این تصمیم گردید. از اعضای سابق انجمن برای تشکیل جلسه دعوت به عمل آمد؛ در این جلسه 7نفر به ریاست نینیش استپانیان، بهعنوان هیئتمدیره برگزیده شدند. استپانیان به مدت 24 سال، یعنی تا 1333 ش/ 1954 م، که زنده بود، در این سمت باقی بود (مامیان، همانجا؛ داویدیان، 52-53). در سالهای پس از جنگ جهانی اول، که وضع اقتصادی مردم ایران نسبتاً بهبود یافت، فعالیتهای انجمن گستردهتر شـد (داویدیان، 52-54) و شمـار قابلتوجهی از کودکان بیسرپرست و دانشآموزان نیازمند ارمنی ساکن تهران و اطراف آن تحت پوشش انجمن قرار گرفتند. انجمن همچنین، رسیدگی به بیماران بیسرپرست و بیبضاعت و تأمین کمکهای پزشکی، دارویی، مالی و خوراکی آنان و به هنگام مرگ، هزینۀ کفن و دفن آنها را بر عهده گرفت. تمامی این هزینهها از حق عضویت بانوان عضو، هدایا و اعانهها تأمین میگردید (ملکی، 149). در سال 1312 ش/ 1933 م نیز «لرتا» به ابتکار «انجمن خیریۀ زنان ارمنی تهران»، اپرت «لیلی و مجنون» را در تئاتر نکوئی با شرکت گروهی از نقشآفرینان تئاتر تهران، روی صحنه آورد (هویان، ارمنیان، 209-210). یکی از مهمترین اقدامات انجمن در دورۀ دوم فعالیت خود، توجه به وضعیت آموزش زبان ارمنی برای کودکان ارمنی بود (هاروتونیان، همانجا؛ ملکزاده، 165). از 1315 ش/ 1936 م که به دستور دولت وقت مدرسههای ارمنی در سراسر کشور تعطیل شدند، آموزش زبان و ادبیات ارمنی به دانشآموزان و نوآموزان ارمنی در رأس فعالیتهای انجمن قرار گرفت. با گردآوری کتابهای ارمنی از مدرسهها و انجمنها، حدود 000‘4 جلد کتاب فراهم آمد و با مرمت و صحافی آنها، کتابخانهای دایر گردید و سرپرستی آن، به یکی از مدرسان زبان ارمنی سپرده شد. این کتابخانه تا سالها به کار خود ادامه داد (هاروتونیان، همانجا). طی سالهای جنگ جهانی دوم (1939-1945 م/ 1318- 1324 ش)، که مقارن با اشغال ایران بهوسیلۀ نیروهای متفقین بود، انجمن فعالیتهای شایان توجهی از خود نشان داد و با اقداماتی چون راهاندازی بازارهای خیریه و نظایر آن توانست اندکی از مشکلات مردم محروم بکاهد (داویدیان، 53) در 22 اردیبهشـت 1325 ش/ 12 مۀ 1946 م، انجمـن پس از حدود 40 سال فعالیت، در ادارۀ ثبت شرکتها به ثبت رسیـد (شم 139) (همـو، 57؛ هـاروتونیـان، 63؛ هویـان، فعالیتها، 40). در سال 1329 ش/ 1950 م، انجمن در محوطۀ کلیسای قدیمی گئورگ مقدس، واقع در میدان شاهپور (وحدت اسلامی کنونی)، بازارچۀ قوامالدوله، خانۀ سالمندان کلیسا را تأسیس کرد و سالمندان بیخانمان را در آن اسکان داد (هاروتونیان، همانجا). در سال 1334 ش/ 1955 م، شوشانیک آدامیان، به ریاست هیئتمدیرۀ انجمن برگزیده شد و تا 1337 ش/ 1958 م، بر این سمت باقی بود؛ سپس شوشانیک هوردانانیان به جای وی منصوب شد و تا 1361 ش/ 1982 م مشغول فعالیت بود (داویدیان، همانجا).
این دوره از فعالیت انجمن مقارن وقایع انقلاب اسلامی و سالهای پس از آن است (همو، 54-55). با آغاز جنگ تحمیلی و اشغال برخی از مناطق جنوبی و غربی کشور که سیل مهاجران و بیخانمانان را بهسوی شهرهای بزرگ مانند تهران در پی داشت، انجمن، با همکاری شورای خلیفهگری ارامنۀ تهران، به کمک جنگزدگان شتافت (همانجا). بانو برسابه هوسپیان، از سوی شورای خلیفهگری ارامنۀ تهران بهعنوان مسئول ستاد کمکرسـانی به آوارگان جنگی برگزیده شد (همو، 57). انجمن افزونبر کمکهای مالی، که ازطریق تهیه و فروش صنایع دستی و خوراکیها به جبههها میکرد، در چندین مورد، جورابها و دستکشها و البسۀ بافت اعضای خود را به جبهههای جنگ ارسال کرد (همو، 55). ازجمله کارهای مهم انجمن در سالهای پس از پیروزی انقلاب، راهاندازیِ آسایشگاه سالمندان سوسه مایریک، واقع در خیابان بهـار شیراز در مهـر 1358/ اکتبـر 1979 است (هاروتونیان، 63-64؛ داویدیان، همانجا). فعالیت این آسایشگاه تاکنون (1394 ش) تحت نظارت انجمن و ادارۀ بهزیستی استان تهران با دریافت هزینهای اندک از سالمندان ساکن در آن ادامه دارد (هاروتونیان، همانجا؛ ملکزاده، 165). فعالیتها و اقدامات خیریۀ انجمن، تنها محدود به جامعۀ ارمنیان نبوده است، بلکه این انجمن در طول فعالیت خود، بـا دیگر سازمانهای خیریه، فرهنگی ملی و بینالمللی نیز همکاریهای نزدیک داشته است. در زمینۀ فعالیتهای فرهنگی ـ هنری، انجمن، با درآمدهای حاصل از تهیـه و فروش صنایع دستی، اجرای تئاتر و نمایش، نمایش فیلم و نظایر آن به مدرسههای ارمنی و فارسیزبان ایران کمکهای فراوانی کرده است. در 1311 ش/ 1932 م، با توصیۀ هوسپ میرزایان، نمایندۀ ارمنیان در مجلس شورای ملی، شعبۀ ارامنۀ شیر و خورشید سرخ تهران، به ریاست خانم میرزایان تأسیس شد و مدت 3 سال افزونبر دریافت حق عضویت اعضا با اجرای نمایش، اپرا و نمایش فیلم، درآمد حاصل را صرف نیازمندان جامعه کرد (داویدیان، 54-57، مامیان، 20). در سال 1338 ش/ 1959 م نیز، که سازمان زنان ایران آغاز به کار کرد، انجمن از ابتدا به عضویت آن درآمد. ویکتوریا آقاجانیان و پس از آن تا 1357 ش/ 1978 م، برسابه هوسپیان، دو نمایندۀ انجمن در هیئتمدیرۀ سازمان زنان ایران بودند (داویدیان، مامیان، همانجاها). در 1384 ش/ 2005 م نیز نمایندۀ انجمن در نخستین همایش سراسری و انتخابات شبکۀ ارتباطی سازمانهایِ غیردولتیِ زنانِ جمهوری اسلامی، که در کیش برگزار شد، شرکت داشت (داویدیان، 57).
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید