امامزاده عبدالله و زید

امامزاده عبدالله و زید \emām-zāde abd-ol-lāh va zeyd\، بقعۀ این امامزاده در جنوب غربی تهران، در منطقۀ تاریخی جی، سه‌راه آذری، خیابان امامزاده عبدالله، کوچۀ امامزاده در منطقۀ 9 شهرداری تهران در محوطه‌ای سرسبز و زیبا واقع شده است. این بقعه از جنوب به خیابان جرجانی، از شمال به خیابان برادران فلاح (13متری حاجیان)، و از شرق به خیابان امامزاده عبدالله منتهی می‌شود. این امامزاده امروزه توسط ادارۀ اوقاف و امور خیریۀ شمال غرب تهران اداره می‌شود (باقرپور، 16؛ یوسفیان، 88؛ بازشناسی ... ، 5/ 219، 222).

در گذشته، قلعۀ جی در فاصلۀ اندکی از شمال بقعۀ این امامزادگان واقع بوده است. همچنین امامزاده حسن در حدود دوکیلومتری جنوب غرب، و امامزاده معصوم با فاصله‌ای مشابه در جنوب شرق آن واقع شده‌‌اند (همان، 5/ 221). این بقعه که در گذشته، در میان درختان و کشتزارهای جی واقع شده بود، امروزه به‌نوعی در دل بافتهای مسکونی محاصره شده، به‌طوری‌که توسعه و گسترش آن با محدودیت و مشکل مواجه شده، و آستان امامزاده اقدام به خرید منازل مسکونی بخش شمالی آن کرده است (همانجا).
بنابه‌ روایتی محلی و همچنین تابلو نصب‌شده بر سردر ورودی بقعۀ این امامزادگان که با هم برادر بودند، نسبشان به حضرت عباس (ع) بازمی‌گردد ( امامزاده‌ها ... ، 1/ 156؛ مصطفوی، 202-204؛ یوسفیان، 91)؛ اما در کنز الانساب، امامزاده زید در شمار فرزندان امام زین‌العابدین (ع) آمده است (ص 39)؛ البته چندان مشخص نیست که امامزاده زیدی که در کنز الانساب آمده، همان امامزاده زید مدفون‌شده در این بقعه باشد.
قدمت این بقعه را سده‌های 7 و 8 ق/ 13 و 14 م گفته‌اند. بنای اولیۀ این بقعه به‌صورت اتاقکی گِلی با گنبدی کم‌ارتفاع بوده که به مرور زمان، و در طول تاریخ، تغییراتی کرده است. بقعۀ امامزاده که از خارج و داخل به‌صورت هشت‌ضلعی بود، بر فراز سکوی هشت‌ضلعی کوتاهی قرار داشت که از بیرون با افزودن 8 طاق‌نما آن را بزرگ کرده‌‌اند (مصطفوی، 203؛ بازشناسی، 5/ 222).
محوطۀ هشت‌ضلعی داخل بنا که هر ضلع آن بیش از دو متر بود، حرم بقعه را تشکیل می‌داد و طاق‌نماهای اضلاع شرقی، شمالی و غربی به‌ترتیب راهرو مدخل بقعه، مسجد زنانه و طاق کوچکی متصل به حرم بود و طاق‌نماهای جنوبی نیز به قهوه‌‌خانه و آبدارخانۀ بقعه اختصاص داشت که ازطریق دریچه‌ای به داخل حرم مرتبط می‌شد. بنابه عقیدۀ مصطفوی (همانجا)، طاق‌نماهای اطراف حرم و روکاری درون آن در دورۀ قاجاریه افزوده، و تغییر صورت داده شده است. در 1348 ش، پس از سیلی ویرانگر، تمام بقعه خراب، و بازسازی حرم در 1350 ش آغاز شد و در 1357 ش به پایان رسید. تمام ساختمان امامزاده (فضای هشت‌ضلعی)، به‌جز کفشداریها و حسینیۀ مردان و زنان، در همان سالها ساخته شده است. کاشی‌کاری فضای بقعه در سالهای 1352 یا 1353 ش، و ساخت درهای امامزاده و کنده‌کاری روی آن نیز در 1353 یا 1354 ش، و ساخت حسینیه، کتابخانه و کفش‌کنها در 1378 ش، به انجام رسیده است ( امامزاده‌ها، 1/ 156-160؛ یوسفیان، 94- 100). اطراف در ورودی، کاشی‌کاری است که روی آن به رنگ سفید، و به خط ثلث عباراتی نوشته شده است. بالای طاق، دو مناره قرار دارد که هر دو از جنس فلز و به رنگ سبز است. سنگ مرمر، آجر، کاشی، گچ، فولاد، شیشه، آینه، سیمان و قیر ازجمله مصالح استفاده‌شده در این بناست.
بقعه از گنبدخانه‌ای هشت‌ضلعی و حسینیه‌ای در غرب آن تشکیل شده است. داخل گنبدخانه تا ارتفـاع حدود 6/ 1 متـر از کف، ازاره‌ای از سنـگ مرمر دیده می‌شود. بقیۀ فضای گنبدخانه آینه‌کاری است. در پای قوس گنبد، کتیبه‌ای به‌صورت کاشی‌کاری و سراسری اجرا شـده که روی آن آیات سوره‌های جمعه (62) و قدر (97) نوشته شده است.
در گذشته، در وسط حرم، ضریح چوبـی سبزرنگ و معروف به جعفری قرار داشته است، و بعدها، ضریحی از جنس چوب و مشبک به‌صورت هشت‌ضلعی روی مرقد نصب شد. بر تاج ضریح، آیاتی از قرآن کریم حک شده بود؛ اما در منابع، این آیات یافت نشد. سپس در 1383 ش، ضریح دیگری به دست ابوالفضل ابوالحسنی، شاگرد استاد روزگاری در میبد یزد، ساخته و در آنجا نصب شد. ضریح 8 گوشه دارد؛ 4 گوشه متعلق به یکی از امامزاده‌ها، و 4 گوشۀ دیگر متعلق به امامزادۀ دیگر است. درون ضریح فقط یک سنگ قبر وجود دارد. چهارچوب ضریح از چوب چنار است. ارتفاع ضریح 7/ 2 متر، و قسمت پایین آن از جنس برنج و آب کُرُم، و قسمت بالا از جنس مس و آب طلاست. در میناکاری تاج ضریح، آیات سورۀ اعلى (87)، به خط ثلث و میناکاری نوشتـه شده، و پایۀ ضـریح از سنگ مرمر، و به ارتفاع تقریبی 30 سانتی‌متر است. روی سنگ، تنها نام دو امامزادگان زید و عبدالله بن عباس نوشته شده، و جنس سنگ قبر از مرمر است. محدوده‌ای که سنگ قبر در آن قرار گرفته، 8 ضلع دارد و کف آن نیز از سنگ مرمر است. سنگ قبر در مرکز ضریح قرار دارد که ارتفاع آن 30 یا 40 سانتی‌متر است.
محل قرارگرفتن مرقد و محل دفن امامزادگان همکف است. گنبد این بقعه دوپوسته اجرا شده است. نمای بیرونی گنبد، کاشی‌کاری فیروزه‌ای است و در 4 جهت گنبد، عبارت «لا الٰه الا الله» به خط بنّایی نقش بسته، و فضای داخلی گنبد آینه‌کاری است. این گنبد سازۀ فلزی و ساقۀ کوتاه هشت‌ضلعی به ارتفاع حدود 60 سانتی‌متر، و اندودی از سیمان دارد. قطر بیرونی گنبد در حدود 5/ 11 متر، و ارتفاع نوک گنبد تا کف بقعه در حدود 7/ 13 متر است.
حسینیه‌ای دوطبقه در غرب بقعه قرار گرفته؛ طبقۀ اول مختص مردان، و طبقۀ دوم، که بعدها ساخته شده، مخصوص بانوان است. سقف حسینیه مسطح و گچ‌کاری، و سقف نهایی محاط میان 4 ستون میانی به‌صورت برجسته و نورگیر اجرا شده، و کف آن پوشیده با سنگ مرمر سفید است.
در کنار امامزاده درمانگاهی وجود دارد که از موقوفات امامزاده به شمار می‌آید. همچنین کتابخانه‌ای با وسعت 400 مـ2 در محـدودۀ زیرزمین بقعه واقع شده اسـت که دو در ورودی دارد. فضای کتابخانه به‌صورت سالن مطالعه‌ای است که قفسه‌های چوبی کتاب در آن دیده می‌شود. امامزاده عبدالله دارای زیارت‌نامه، اما امامزاده زید فاقد زیارت‌نامه است. در کنار نذور نقدی و غیر نقدی، کانون صوتی و تصویری و کلاسهای آموزشی و تقویتی امامزاده از نظر درآمدزایی، به امور مالی آن کمک می‌کند. همچنین 5 شهید گمنام جنگ ایران و عراق در ایوان بقعه دفن شده‌اند ( امامزاده‌ها، 1/ 156-161).

مآخذ

امامزاده‌ها و تربت برخی از پاکان و نیکان، به کوشش حسن حبیبی، تهران، 1388 ش؛ بازشنـاسی تغییرات مورفولوژیک (ریخت‌شناختی) محله در شهر تهران، به کوشش محمدهادی ایازی، تهران، 1392 ش؛ باقرپور، مریم، «از قلعۀ جی تا امامزاده عبدالله»، همشهری‌ (مل‍ ‌)؛ قرآن کریم؛ کنز الانساب، منسوب به ابومخنف، قم، بی‌تا؛ مصطفوی، محمدتقی، آثار تاریخی طهران، به کوشش میرهاشم محدث، تهران، 1375 ش؛ یوسفیان آرانی، جواد، محلۀ امامزاده عبدالله، تهران، 1398 ش؛ نیز:

Hamshahri, www.newspaper. hamshahrionline.ir (acc. Jun.19, 2023).
حسن موسوی‌زاده