معرفی نسخۀ خطی کتاب شمس‌الحساب الفخری (محفوظ در کتابخانه مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی)

1405/6/29 ۱۰:۴۶

کتاب شمس‌الحساب الفخری از مجموعۀ نسخه‌های خطی اهدایی روانشاد سلطانعلی سلطانی شیخ‌الاسلامی بهبهانی است که در خرداد 1368به مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی اهدا شد. انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی چاپ عکسی این نسخۀ بی‌نظیر را در سال 1387 منتشر کرد. استاد ایرج افشار در مقدمۀ نسبتاً مفصل خود بر این کتاب، از اهمیت علمی و نکته‌های مربوط به احوال مؤلف و نسخه‌شناسی این اثر، با دقت شایستۀ موضوع، سخن گفته است.

دبا: کتاب شمس‌الحساب الفخری از مجموعۀ نسخه‌های خطی اهدایی روانشاد سلطانعلی سلطانی شیخ‌الاسلامی بهبهانی است که در خرداد 1368به مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی اهدا شد. انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی چاپ عکسی این نسخۀ بی‌نظیر را در سال 1387 منتشر کرد.  استاد ایرج افشار در مقدمۀ نسبتاً مفصل خود بر این کتاب، از اهمیت علمی و نکته‌های مربوط به احوال مؤلف و نسخه‌شناسی این اثر، با دقت شایستۀ موضوع، سخن گفته است.

نسخه‌شناس برجسته، احمد منزوی، این نسخه را بر اساس موازین کتابشناسی و نسخه شناسی در جلد اول «فهرست نسخه‌های خطی مرکز دائرةالمارف بزرگ اسلامی»، اینچنین معرفی کرده است:

از خواجه شمس‌الدین عمربن‌عبدالعزیز خنجی صمکانی که بایستی از سدۀ هشتم (زنده در 763 ق) باشد. مؤلف در دیباچۀ بلند کتاب، تاریخی نیاورده است و از انقلابی که در فارس رخ داده، یاد می‌کند و پادشاهی را می‌ستاید که جای نام او را سفید گذارده تا گویا بعداً به زر نوشته شود. از نامی که به کتاب داده است، چنین برمی‌آید که گویا «فخرالدین» یا «فخرالدوله» لقب داشته است. در صفحۀ عنوان کسی با خط تعلیق از نگارنده خواهش دریافت کتاب‌را کرده‌است وتاریخ‌پیشگفته (یعنی 763 ق) از این یادداشت به دست می‌آید. هرچند این تاریخ را 963 ق نیز می‌توان خواند، ولی کهنگی کاغذ و شیوۀ خط همان تاریخ مقدم را تأیید می‌کند. دانش‌پژوه این نسخه را دیده و در مجلۀ راهنمای کتاب1 (ص 815) بدان اشاره کرده ، ولی تاریخ را 963ق ذکر کرده است.

در دیباچۀ بلند آن که سروده‌هایی با نشانۀ «لمؤلفه» دارد از فرازونشیب زندگانی خود یاد می‌کند و می‌گوید: مولد و منشأ من خنج است و پدرم از صمکان فارس ... به سفر پرداختم. آنگاه با دلی پاک و نیت صافی روی به خدمت آوردم ... تا به میامن اخلاص و خدمتکاری در حساب و سیاق ابواب رزق و دولت بر من گشاده شد و تنعمی که ملوک و اکابر را ممکن بود، میسر گشت، اگرچه دوامی نداشت. انقلابی در مملکت فارس پیدا شد. اکثر ملوک و اکابر فارس بلکه مجموع معاریف از اوج یسار به حضیض اعسار افتادند و این ضعیف نیز مبتلا ماند، تا به فضل واجب و عنایت مخدوم، شهریار اسلام ...

خسرو ملک سنان دادگر گیتی دار

                                    شاه عالی‌نسب عالم نیکوکردار

آن فریدون‌فر خسروصفت کسرى رای

                                    آن سکندردل جم‌طلعت دارا دیدار

[جای نام سفید]، عاقبت‌به‌خیر گردید ... و به شکرانه به اسم آن حضرت مختصری ترتیب کردم  در علم ضرب و قسمت و حساب و سیاق که نظام امور مملکت بدان است و شمس‌الحساب الفخری نام کرده شد (چکیدۀ 7 صفحه).

سپس عنوان «آغاز کتاب» دارد که در اینجا از دانشمندان روزگار خود نام می‌برد: نظام‌‌الملة والدین ابوعلی، شیخ شهداد (یا شهدار) بن شیخ عزالدین عبدالرحمان خنجی از اولاد مخد.وم شیخ‌الشیوخ قطب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الاولیاء شیخ رکن‌الدین دانیال که مؤلف به وی اجازۀ نقل این کتاب را می‌دهد. مؤلف از اهمیت علم حساب سخن می‌گوید و سپس به شرایط دبیری می‌پردازد.

کتاب مشتمل است بر دو مقاله و خاتمه‌ای و هر مقاله‌ای از آن بر چند «وجه» و هر وجهی بر چند «قسم» و هر قسمی بر چند «نوع» و هر نوع بر چند فصل و چند باب.

مقالۀ یکم، در مسائل ضرب و قسمت و مسائلی چند در انواع معاملات و نوادر حساب، در دو وجه: وجه یکم، در علم ضرب و قسمت و جبر و مقابله، در 7 قسم: قسم یکم [از وجه یکم از مقالۀ یکم]، در معرفت رسوم حساب هندسه و موازین آن، در 5 نوع: نوع یکم، در بیان صورت حساب هندسه و بیان مقادیر آن و بابها و فصلها. وجه دوم، در انواع معاملات و محاسبات، در 18 قسم: 1. در انواع معاملات، در 17 نوع؛ 2و در اجارات و غلات، در 2 باب؛ ... 4. در عشور و زکات، در چند نوع؛ 5. در سیر فنجان؛ ... 7. در قسمات دینار؛ 8. در زراعت و خرمن و حصۀ دیوان و بازیاری؛ ... 12. در بیرون آوردن مساحت بلندی هر شیء؛ ... 14. در مسائل متفرقه، در 3 نوع ...

مقالۀ دوم، در علم سیاق و انواع و اقسام آن . خاتمه، در کلمات و حکمت و طبیعی که دانستن آن زیادت عقل وخرد خواهد بود (نسخۀ در دست مقالۀ دوم و خاتمه را ندارد).

آغاز: بسمله. شکر و حمد بی‌حد و سپاس بی‌عد ملکی را که بحر حکمتش بی‌پایان و خزاین رحمتش فراوان و عفو و کرمش در حق مجرمان ...

انجام: ...چنانچه یک حبه سیصد و سی‌ و دو هزار و ششصد وچهل ذره باشد و این نظم محرر این حروف است. محمد بن زاهد بن محمد بن یوسف ...

167، نسخ خوش کهن، محمد بن زاهد بن محمد بن یوسف، سدۀ 8 ق، با شیوۀ کهن (مثلاً ج = چ، ک=گ، ذ=د، ک=که)، با یادداشت تملک محمدحسین قزوینی 1132 ق، با نشان مهر بیضی «یا صاحب‌الزمان ادرکنی» (گ 1 ر) و مهر سرترنج «شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن» (گ 40 ر)، عنوان و نشان به‌شنگرف، 74 گ، سطرهاگوناگون، 17×11 ﺳﻤ ، کاغذ حنایی روشن ضخیم آهارمهره، جلد تیماج زیتونی، 5/22×5/14 ﺳﻤ .

این نسخه با شماره 66875 در کتابخانه مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به ثبت رسیده است.

سایر تصاویر