قصه، هویت تاریخی فرهنگ یک جامعه / علی بلوکباشی

1405/6/9 ۱۰:۵۶

قصه از برجسته‌ترین و رایج‌ترین گونه‌های ادبیات عامه در جامعه‌های شفاهی بوده و همچون گونه‌های دیگر ادبیات عامه با روح و زندگی مردمی که این قصه‌ها را به کار می‌برده‌اند، پیوند داشته است.

قصه از برجسته‌ترین و رایج‌ترین گونه‌های ادبیات عامه در جامعه‌های شفاهی بوده و همچون گونه‌های دیگر ادبیات عامه با روح و زندگی مردمی که این قصه‌ها را به کار می‌برده‌اند، پیوند داشته است. ساخت معنایی قصه بر دو اصل واقع‌گرایی و خیال‌پردازی نهاده شده و هر دو اصل از ویژگی‌های تار و پود مطالب درهم تنیدۀ قصه است. قصه آینه‌ای است بازتابندۀ شرایط فرهنگی جامعه‌ای که قصه و راوی قصه در آن پرورده و رشد کرده و بالیده‌اند.

در قصه شکل زندگی، شیوۀ معیشت، مناسبات و روابط میان افراد گروه‌ها و طبقات اجتماعی، تضادهای طبقاتی، شکل خانواده و خویشاوندی، زنجیرۀ روابط افراد با اعضای خانواده و خویشاوند و با اعضای جامعه، عقاید و گرایش‌های قومی و دینی، سنخ تفکر و احساس، آداب و سنت‌های متداول در فرهنگ جامعه، شایست و ناشایست‌ها، ومحّرمات، همه و همه به زبانی ساده یا استعاری و نمادین، همراه با جدّ و طنز، و هجو و هزل در گستره‌ای بی‌آغاز و بی‌\ایان بیان و به تصویر کشیده شده‌اند.

قصه کهن‌ترین و ابتدایی‌ترین شکل اندیشۀ تاریخی فرهنگ مردم در توضیح پدیده‌های جهان پیرامون و عرصه‌های کائنات بوده است. قصه افق روشن و فروزانی برای دستیابی به اسرار پیچیدۀ این اندیشه، و شناخت فرآیند تحول آن در گذار تاریخی حیات اجتماعی مردم جامعه، در برابر دیدگان پژوهشگران اجتماعی می‌گشاید. این پدیدۀ هنری – ادبی برای اقوام و جوامع نانویسا نوعی زبان گویای تاریخی از پگونگی منطق زیست فرهنگی نسل‌های گذشته در ادوار پیش از تاریخ و دورۀ تاریخی به شمار می‌رفته است. مردم‌شناسانی که در جامعه‌های شفاهیِ بی تاریخ مکتوب یا جوامع سنتی پیش صنعتی تحقیق می‌کرده‌اند، برای دستیابی به گذشتۀ تاریخی مردم این جوامع، به این میراث شفاهی رویکردی ویژه داشتند و این هنر زبانی را همچون سندی معتبر از داد‌های تاریخی مورد تحقیق قرار می‌داده‌اند. قصه در میان مردم این‌گونه جوامع، جدا از اهمیت سرگرم‌کنندگی که نقش پیدا و آشکار قصه‌هاست، نقش و کارکردهای مهم دیگری هم داشته که در زمینۀ قصه‌ها نهفته است. همین نقش و کارکردهای نهفتۀ قصه‌ها بودند که توجه مردم‌شناسان را به خوانش دوبارۀ قصه‌ها و تجزیه و تحلیل جوهرۀ بیان قصه‌ها در راه‌یابی به رمز و رازهای ذهنی و عینی سازه‌های اجتماعی، فرهنگی و روان جمعی جامعه جذب کرد.

ادامه مقاله را اینجا بخوانید.

ایرانشهر امروز، سال اول، شماره دوم، تیر - مرداد ۱۳۹۵‌