از میراث ایرانی تا دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی / شیوا جعفری

1405/4/27 ۱۰:۵۳

دانشنامه‌ها تنها مجموعه‌ای از اطلاعات نیستند، بلکه بازتابی از نگاه هر تمدن به دانش، تاریخ و فرهنگ خویش است. از این‌رو، تاریخ دانشنامه‌نگاری را باید بخشی از تاریخ اندیشه و تمدن دانست.

دبا: دانشنامه‌ها تنها مجموعه‌ای از اطلاعات نیستند، بلکه بازتابی از نگاه هر تمدن به دانش، تاریخ و فرهنگ خویش است. از این‌رو، تاریخ دانشنامه‌نگاری را باید بخشی از تاریخ اندیشه و تمدن دانست.

هرچند اصطلاح «دائرةالمعارف» در مفهوم امروزی آن پدیده‌ای جدید است، سنت گردآوری و سامان‌دهی دانش در ایران دورۀ اسلامی پیشینه‌ای بیش از هزار سال دارد. از سده‌های سوم و چهارم هجری و انتقال مرکز فعالیتهای علمی و فرهنگی به سرزمینهای شرقی خلافت اسلامی و شکوفایی مراکز علمی ایران، اندیشمندانی پدید آمدند که کوشیدند دانشهای پراکنده عصر خود را در قالب نظامی منسجم سامان دهند. این جریان، بر بستری شکل گرفت که میراث علمی ایران پیش از اسلام، سنتهای اداری و فرهنگی ایرانی، ترجمۀ آثار یونانی و هندی و زبان علمی عربی، همگی در آن نقش داشتند. از همین‌رو، تاریخ دانشنامه‌نگاری در دورۀ اسلامی را نمی‌توان بدون توجه به سهم بنیادین دانشمندان ایرانی در تکوین علوم و سازمان‌دهی دانش فهمید.

نخستین نمونه‌های این سنت را می‌توان در آثاری چون مفاتیح العلوم ابوعبدالله محمد بن احمد خوارزمی، احصاء العلوم فارابی، رسائل اخوان‌الصفا، الشفاء و دانشنامۀ علائی ابن‌سینا مشاهده کرد. این آثار تنها مجموعه‌ای از اطلاعات نبودند، بلکه می‌کوشیدند علوم زمانه را در منظومه‌ای منسجم سامان دهند و تصویری یکپارچه از جهان دانش ارائه کنند و  اگرچه آنها به شیوۀ الفبایی دائرةالمعارفهای امروزی تنظیم نشده بودند، اما روح حاکم بر آنها، یعنی نگاه جامع به دانش و کوشش برای نظم‌بخشی به آن، بنیان سنتی را پدید آورد که بعدها در دانشنامه‌نگاری جدید استمرار یافت.

ورود مفهوم جدید دائرةالمعارف به جهان اسلام، حاصل آشنایی با سنت دانشنامه‌نگاری اروپا در قرون جدید بود. در این دوره، دائرةالمعارف از صورت آثار تألیفی یک یا چند دانشمند خارج شد و به پروژه‌ای جمعی تبدیل گردید که دهها و گاه صدها متخصص در تدوین آن مشارکت می‌کردند. تنظیم الفبایی مدخلها، ارجاعهای متقابل، کتابنامه، ویرایش علمی و تخصصی شدن مقالات، از ویژگیهای این شیوۀ جدید بود.

مهم‌ترین نمونۀ این سنت، Encyclopaedia of Islam (EI)  است که انتشار آن از اوایل سدۀ 20 م به همت گروهی از اسلام شناسان و خاورشناسان اروپایی و با چاپ در انتشارات بریل آغاز شد. چاپ نخست این اثر (EI1) بازتاب‌دهندۀ مطالعات اسلام شناسان و مستشرقان دربارۀ فرهنگ و تمدن در جوامع اسلامی بود و چاپ دوم (EI2)، که در نیمۀ دوم سدۀ 20 م انتشار یافت، با بهره‌گیری از روشهای جدید تاریخ‌نگاری و مشارکت پژوهشگران بیشتری از کشورهای مختلف، به یکی از معتبرترین مراجع مطالعات اسلامی در دانشگاه‌های جهان تبدیل شد.

با این حال، Encyclopaedia of Islam  را باید در چارچوب سنت آکادمیک «مطالعات اسلامی » در غرب فهمید. در این سنت، اسلام و فرهنگ و تمدن و تاریخ جوامع اسلامی موضوع مطالعه‌اند و گزینش مدخلها و شیوۀ پرداخت به آنها، بر اساس مسائل و پرسشهایی صورت می‌گیرد که در مطالعات دانشگاهی بین‌المللی اهمیت یافته‌اند. ازاین‌رو، این دانشنامه می‌کوشد تصویری جامع از سراسر جهان اسلام، با رعایت توازن میان مناطق، دوره‌ها و مذاهب مختلف ارائه دهد.

در مقابل، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی هر چند از روشهای علمی و استانداردهای نوین دانشنامه‌نگاری بهره می‌گیرد، از دل فرهنگی دیگر برآمده و الهام گرفته است؛ فرهنگی که ریشه در میراث دانشنامه‌نگاری دانشمندان ایرانی دارد. از همین‌رو، سیاست علمی آن بر مطالعۀ تمدن اسلامی با تأکید بر جهان ایرانی استوار است؛ مقصود از جهان ایرانی، صرفاً ایران در مرزهای سیاسی امروز نیست، بلکه حوزه‌ای که زبان فارسی، تاریخ، فلسفه، عرفان، هنر، تاریخ علم و دیگر میراث فرهنگی ایران در شکل‌گیری آن نقشی اساسی داشته‌اند. از همین‌رو، در سیاست مدخل‌گزینی و تألیف مقاله‌های ایم مرکز، ایران و قلمرو فرهنگی آن نه به‌عنوان بخشی حاشیه‌ای، بلکه به عنوان یکی از ارکان اصلی این تمدن مورد توجه قرار گرفته است.

تفاوت میان Encyclopaedia of Islam و دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، بیش از آنکه تفاوتی در روش علمی باشد، تفاوتی در افق پژوهش و سیاست مدخل‌گزینی است. اگر  Encyclopaedia of Islam اسلام را موضوع مطالعه در چارچوب مطالعات دانشگاهی بین‌المللی قرار می‌دهد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی می‌کوشد تمدن دورۀ اسلامی را با توجه به سهم بنیادین جهان ایرانی در تکوین و گسترش آن بازنمایی کند.

تفاوت دیگر، در سیاست تألیف مقالات است. در EI1 و EI2، مدخلها عمدتاً با هدف معرفی موضوع و ارائۀ تصویری فشرده از مهم‌ترین یافته‌های پژوهشی تدوین می‌شوند. در مقابل، بسیاری از مقالات دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، افزون بر معرفی موضوع، حاصل پژوهش مستقل نویسندگان‌ و مبتنی بر بهره گیری از منابع دست اول و  بررسی انتقادی دیدگاههای پیشین و تحلیل تاریخی استوار است. از همین‌رو، شمار قابل توجهی از این مقالات، خود به منابعی مرجع برای پژوهشهای بعدی تبدیل شده‌اند.

یکی دیگر از ویژگیهای سیاست علمی مرکز، نگاه تمدنی به موضوعات است. در این رویکرد، تاریخ، جغرافیا، زبان، ادبیات، هنر، فلسفه، علوم، ادیان، اقوام و نهادهای اجتماعی، اجزای به‌هم‌ پیوستۀ یک سنت تاریخی تلقی می‌شوند و هر مدخل در ارتباط با این شبکۀ گسترده از مناسبات بررسی می‌شود. این نگاه، یادآور همان سنتی است که در آثار خوارزمی، فارابی و ابن‌سینا نیز دیده می‌شود؛ با این تفاوت که اکنون با روشهای پژوهشی و استانداردهای دانشنامه‌نگاری معاصر تلفیق شده است.

انتشار نسخۀ انگلیسی این اثر با عنوان Encyclopaedia Islamica نیز نشان می‌دهد که این رویکرد، در کنار سنت رایج Encyclopaedia of Islam، به‎عنوان دیدگاهی مکمل در مطالعات معاصر اسلامی جایگاه خود را در عرصه بین‌المللی یافته است.

از این منظر، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی را می‌توان استمرار سنتی دانست که بیش از هزار سال پیش به دست اندیشمندان ایرانی آغاز شد و امروزه با بهره‌گیری از روشهای نوین پژوهش، در قالب یکی از مهم‌ترین پروژه‌های دانشنامه‌نگاری جهان اسلام ادامه یافته است.

دستیار بخش جغرافیای دائرةالمعارف بزرگ اسلامی