« تندرستان »؛ نـمادی از آیین های ایران بـاستان در کـرمان / سیدمحمدعلی گلاب زاده

1405/2/12 ۰۷:۵۳

برپا کنندگان جشن تندرستان معتقدند در این روز کسی نباید گرسنه و آرز ومند غذا و خوراکی بماند، لذا اکثر باشندگان این مراسم، غذای نذری پخته و بین افراد تقسیم می کنند

«تندرستان» آیینی باستانی است که در نهمین روز اردیبهشت هر سال برگزار می شود و به همین مناسبت دیروز این آیین در قالب دورهمی مردم، پختن آش رشته، آوردن خوراکی‌های سنتی مثل کماچ و قوتو، دعا برای گشایش گره‌ها با روشن کردن شمع و سوزاندن اسپند و زاغ برگزار شد.

استان پهناور کرمان را از این جهت یکی از خاستگاه‌های فرهنگ و تاریخ ایران زمین می‌دانند که آثار و آیین‌های باستانی فراوانی را در دل خود جای داده  که یکی از این آیین‌ها که با گذشت قرن‌ها هنوز پاس داشته می‌شود، جشن « تندرستان »( با گویش محلی:  تندرستون)  یا چله بهار است.

سال ها و قرن هاست که مردم کرمان در چهلم نوروز و نهم اردیبهشت، خود را به دامنه کوه های شرقی شهر( جایی که به آن کوه تندرستون می گویند) می رسانند تا با برگزاری یکی از سنّت های دیرینه این کهن دیار، روزی پر از خاطره های شیرین را رقم بزنند. آنها بر این باورند که در کنار اصل تقدّس کوه، این دامنه در چهلم نوروز، نیروهای مثبتی از خود بروز می دهد که در ایجاد و تداوم تندرستی، نقش عمده ای دارد.

کرمانی ها درگذر هزاران ساله عمر خود، همواره پاسدار ارزش های ملی بوده و در دشوارترین روزهای تاریخ، دامن سنت ها و آداب و رسوم و گویش و لهجه خود را رها نکرده اند، آن طور که به رغم حکومت ۱۵۰ ساله ترکان سلجوقی یا فرمانروایی یکصد ساله قراختائیان و ... نه تنها کمترین تأثیری از گویش و سنت های آنها نپذیرفتند، بلکه چنان اثری بر آنها گذاشتند که به قول استاد باستانی پاریزی، این اقوام بیگانه از هر «محله شهری»، کرمانی تر صحبت می کردند، با این توضیح که اهالی محله شهر کرمان، به داشتن لهجه بسیار غلیظ کرمانی شهرت دارند.

باری، جشن تندرستان یا به قول کرمانی ها «تندرستون» مانند بسیاری از آداب و رسوم دیگر، نظیر نوروز، مهرگان، سیزده بدر و ... دارای ظرائف و ارزش هایی است که بیانگر اندیشه روشن و همت بلند و خوی انسانی نیاکان ما به شمار می رود.

نخستین اصلی که در آن دیده می شود، به کارگیری واژه «جشن» بوده، زیرا جشن یا «یسن و یسنا»، به معنی نیایش و عبادت و عبودیت بوده است و مردم کرمان به راستی از آن به عنوان شکرگزاری از خداوند یکتا و توزیع غذای نذری و راز و نیاز با یگانه هستی بهره می برند. اصلی که اسلام نیز همواره بر آن تأکید کرده و برخورداری از شادی و سرور را یک امر بایسته دانسته است، تا آنجا که قرآن کریم در این مورد سفارش می فرماید که: «لا تحنوا ولا تحزنوا» همچنین کتاب آسمانی ما، هرگاه بنا دارد از غم و شادی سخن بگوید، نخست، شادی را مطرح می کند «اضحک و ابکی» و یا در سوره آل عمران انسان های شاد را بهره مند از عنایت خداوندی می داند « فرحین بما اتیهم الله من فضله» و بالاخره، پیامبر بزرگوار اسلام(ص) می فرماید: خداوند تعالی، انسانهای شاد و گشاده رو را دوست دارد. این مساله آن قدر مهم است که امام علی (ع)، حتی عبادت تهی از نشاط را استقبال نکرده است و می فرماید: آنگاه که تو را سرور و حال نیست، از «نوافل» درگذر و به قول نظامی:

دلی را که سرمایه زندگی است                      به تلخی سپردن، نه فرخندگی است

ارزش سلامتی

بخش دیگر این نام «تندرستون» و ارزشمندی برای سلامت و تندرستی است یعنی همان اصل دیگری که اسلام همواره بر آن تأکید داشته و پیامبر (ص) آن را یکی از ۲ نعمت بزرگ دانسته « نعمتان مجهولتان، الصحّة و الامان» و نیز با تشخیص کمترین احتمال برای از دست رفتن آن، حتی فریضه ای چون روزه، نه تنها از او برداشته می شود بلکه حرام است.

و چنین بود که نیاکان ما بدنبال دستیابی به سلامت و تندرستی، به هر شیوه ای متوسل می شدند، آنگونه که در این روز سری به چلّه خانه تندرستون می زدند و به شیوه پیشینیان اقدامات دیگری به عمل می آوردند که اگرچه وجاهت علمی ندارد، اما بر اساس اصل «سیکوسماتیک» به عنوان بخشی از دانش مورد قبول روانشناسی، می‌توان آن را پذیرفت و این که باور و یقین آنها به تأثیرگذاری این اقدامات بر سلامت انسان، و تقویت روحی آنان   بسیار کمک کرده و انرژی مثبت آن به قوّت نیروهای گوناگون بدنی کمک می کند و راه تندرستی بیشتر را می گشاید. درگذشته نیز برگزاری مراسم «بوخوش»  در این محل،از همین ویژگی برخوردار بود.

حضور مردم در دامنه کوه

نکته دیگری که از جمله ارزش های این جشن بشمار می رود، حضور مردم در دامنه کوه و برخورداری از فضایی است که از دیرباز تقدس ویژه ای داشته است، آنگونه پیامبر بزرگ اسلام در کوه (غار حرا) به پیامبری برگزیده شد و موسی علیه السلام در «کوه سینا» مورد خطاب قرار گرفت که «فاخلع نعلیک» و وحی بر او نازل شد به جز این، کوه، همواره سمبل و نشان بلندی، اقتدار، مقاومت و پایداری و پاکی و تقدس بوده و هست .

در این مجموعه، مکان مقدس دیگری است که به آن «کوه بریده» می گویند، جایی که گویی کوه از میان، ۲ نصف تقسیم شده است. کارکرد این مکان آن است که دختران دم بخت، آرزوی همسریابی و زنان جوان فاقد فرزند، تمنّای داشتن آن را مطرح می کنند و معتقدند انرژی ویژه این مکان، درچهلم نوروز به آنها مدد و آرزویشان برآوره  می کند.

این نکته مهم را نیز از یاد نبرده ایم که کوه را توان برآوردن حاجاتی اینگونه نیست اما تأثیر این اقدام را نمی توان نادیده گرفت، زیرا دختری که با آرزو و امید به بخت گشایی با کوه بریده راز می گوید و نیاز می طلبد، در پذیرش خواستگار، بهانه ها و

سختگیری ها را کنار می گذارد و راه را برای ازدواج و رفتن به خانه بخت، هموار می کندذ و رسیدن به این آرزو را به فال نیک می گیرد.

نکته مهم دیگر این که برپا کنندگان جشن تندرستون معتقدند در این روز کسی نباید گرسنه و آرز ومند غذا و خوراکی بماند، لذا اکثر باشندگان این مراسم، غذای نذری پخته و بین افراد تقسیم می کنند لذا اکثر باشندگان در این مراسم، غذای نذری پخته و بین افراد تقسیم می کنند، سنتی ارزشمند و گرانبها، که از دیدگاه های گوناگون قابل توجیه و تعریف است و نوعی مهرورزی را در جامعه تقویت می کند.

برخی از تاریخ نگاران، پژوهشگران و جهانگردان داخلی و خارجی نیز درباره این مراسم قلم فرسایی کرده اند، از جمله «محرابی کرمانی» مؤلف کتاب «مزارات کرمان» که حدود ۵۰۰ سال پیش و در قرن دهم هجری قمری، این کوه ها  به ویژه «کوه شیوشگان» در محدوده کوه تندرستون را دارای جاذبه های ارزشمند عرفانی می داند.

«ادیب قاسمی کرمانی» مؤلف «خارستان و نیستان» در این مجموعه به کوه های تندرستون اشاره می کند و اینکه گاهی با دوستان به این دامنه ها می‌رفته اند و یک روز خود را در آنجا بسر می برده اند.

نقطه آغاز تمدن کرمان

ذکر این نکته نیز بایسته است که نقطه آغاز تمدن کرمان، دامنه کوه های صاحب الزمان ـ امتداد همین کوه‌ها ـ بوده، آنگونه که نگارنده در کتاب «تاریخچه مهدیه و مسجد صاحب الزمان» بطور مفصل به آن پرداخته و مستنداتی نیز عرضه کرده است که می تواند مورد مطالعه و پژوهش علاقه مندان قرار گیرد.

از جمله جهانگردانی که به کوه های تندرستون و مراسم چهلم نوروز پرداخته، «الاسایکس» خواهر «سپرسی سایکی» سرکنسول انگلیس در کرمان بوده است. او در اثری به نام «سراسر ایران بر پشت اسب» شرح خاطرات خود را از رویدادهای گوناگون نقل کرده که این اثر نیز توسط مرکز کرمان‌شناسی به چاپ رسیده و در اختیار علاقه مندان است.

جشن تندرستون، نمادی انسجام اجتماعی

باری، جشن تندرستون نشانی از یک سنّت کهن و نماد انسجام اجتماعی است که – بویژه در روزگار کنونی- از اهمیت ویژه ای برخوردار است و می طلبد که سازمان ها و ارگان هایی  نظیر میراث فرهنگی، شهرداری و سایر نهادهای زیربط در برگزاری هر چه باشکوه تر آن، همکاری و تلاش لازم را به عمل آورند.

با این توضیح که در آن محدوده فضاهایی وجود دارد که پاکسازی و بازسازی آنها از ضرورت خاصی برخوردار است. همچنین قبوری متعلق به اقلیت های مذهبی در آن محدوده وجود دارد که متاسفانه مورد تعرض برخی عتیقه جویان قرار گرفته است و عنایت بیشتری را می طلبد.

از یاد نبریم که برخی آرمیدگان دراین مقبره ها مانند «دکتر دادسن» رئیس بیمارستان مرسلین، در   روزهای سختی که طاعون در کرمان بیداد می کرد، مردم این شهر را تنها نگذاشت و در حالی که خانواده او از ترس ابتلا، کرمان را ترک کردند، اما او با کرمانیها ماند و سرانجام خود نیز در ملاقات یک بیمار، طاعون گرفت و دار فانی را وداع گفت. امید که این حق شناسی ها نیز به فراموشی سپرده نشود.

منبع: روزنامه اطلاعات