شعر و اندیشه سعدی؛ از تناقض ظاهری تا مفاهیم بلند

1405/2/5 ۰۹:۳۱

سعدی شیرازی استاد مسلم سخن فارسی و معلم اخلاق و ادب و تربیت است و هیچکس منکر این جایگاه بلند نیست؛ اما گاه قرار دادن اشعار او در کنار یکدیگر نوعی تناقض ظاهری و پرسش‌هایی را در اذهان ایجاد می‌کند.

ابیات بوستان سعدی سرشار از مفاهیم بلند اخلاقی است و هر یک از حکایت‌های گلستان درس و پندی برای تربیت فردی و اجتماعی دارد.

برخی با بیان نمونه‌هایی از ابیات و حکایات شیخ اجل در کنار یکدیگر، مدعی شده‌اند که شیخ اجل گاه متناقض سخن گفته است.

اندیشه سعدی درباره راستگویی و دروغ‌گویی و ترجیح تربیت بر محیط یا برعکس، ۲ بحث عمده ای است که در این زمینه مطرح می‌شود.

راست گفتاری و دروغ مصلحتی در اشعار سعدی

شیخ اجل بارها و بارها از نیکویی راستی و راست گفتاری سخن گفته و چنین سروده است که «گر راست سخن گویی و در بند بمانی، به زان که دروغت دهد از بند رهایی»؛ جویندگان پند، این اندرز را از گنجینه تربیتی سعدی دریافت کرده‌اند، اما در مواجهه با حکایتی که در آن شیخ اجل از دروغ مصلحتی سخن گفته، متعجب می‌مانند.

شیخ اجل در حکایتی در سیرت پادشاهان، چنین می‌گوید که پادشاهی به کشتن اسیری اشارت کرد، بیچاره در آن حالت نومیدی ملک را دشنام دادن گرفت و ... ملک پرسید:«چه می‌گوید؟» یکی از وزرای نیک محضر گفت: «ای خداوند همی‌ گوید: وَ الْکاظِمینَ الغَیْظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النّاس».

ملک را رحمت آمد و از سر خون او در گذشت. وزیر دیگر که ضد او بود گفت: «ابنای جنس ما را نشاید در حضرت پادشاهان جز به راستی سخن گفتن. این ملک را دشنام داد و ناسزا گفت».

ملک روی از این سخن در هم آورد و گفت: «آن دروغ وی پسندیده تر آمد مرا زین راست که تو گفتی که روی آن در مصلحتی بود و بنای این بر خبثی.»

سعدی در این حکایت مساله دروغ مصلحت آمیز را مطرح کرده و برخی آن را تاییدیه وی بر این نوع گفتار دانسته و حتی به شکلی مبالغه آمیز از او انتقاد کرده اند.

شکل گیری رفتار و پندار از دیدگاه سعدی؛ تربیت یا ذات؟

اهتمام شیخ اجل بر تربیت و اخلاق بر کسی پوشیده نیست و ابیات بوستان و حکایات گلستان سرشار از درس و پندهای پرمغز تربیت فردی، خانوادگی و اجتماعی است.

با این حال، اگر چه بسیاری از نظم و نثرهای سعدی گویای تاکید وی بر اهمیت آموزش و تربیت است، برخی از حکایات وی نیز محتوایی غیر از این دارند و به ظاهر متناقض با رویکرد تربیتی استاد سخن فارسی می نمایند.

شیخ اجل در جایی چنین سروده که «پسر نوح با بدان بنشست خاندان نبوتش گم شد، سگ اصحاب کهف روزی چند پی مردم گرفت و آدم شد» و نیز طی حکایتی از قول ۲ وزیر نقش تربیت و ذات را در رفتار و کردار راهزنی که دستگیر شده بود و می خواستند او را اعدام کنند، را به بحث گذاشته و چنین گفته که «تربیت نااهل را چون گردکان بر گنبد است» یا در جایی دیگر سروده است «باران که در لطافت طبعش خلاف نیست، در باغ لاله روید و در شوره‌بوم خس».

در این خصوص نیز قرار دادن ابیات در کنار یکدیگر، پرسش ها و ابهاماتی را درباره اندیشه سعدی ایجاد کرده است.

چنین بحث و گفت و گوهایی درباره دیدگاه شیخ اجل به عشق و برخی دیگر از رفتارهای اجتماعی نیز مطرح شده است.

پاسخ فلسفی به تناقض نمایی در اشعار سعدی

محمدحسن اسکندری، استاد دانشگاه و سعدی پژوه در این خصوص معتقد است که نمی توان این تزاحم ها را تناقض دانست و بر عدم ثبات فکر و اندیشه سعدی حکم کرد.

او می‌گوید: چنانکه فلاسفه معتقدند، «در تناقض هشت وحدت شرط دان، وحدت موضوع و محمول و مکان/وحدت شرط و اضافه، جزء و کل ، قوه و فعل است، در آخر زمان».

به اعتقاد این سعدی شناس فارسی، در هنگام مقایسه اشعار سعدی نیز باید موقعیت، زمان، مکان و دیگر شروط تناقض را در نظر گرفت چرا که تنها در صورتی می توان ۲ گفته را متناقض شمرد که در شرایط واحدی بیان شده باشد.

او می‌گوید: این در حالی است که برخی افراد بدون در نظر گرفتن این نکته، با سوءاستفاده از این حکایت، هر جا که نفعی می برند دروغ مصلحتی را تایید شده می پندارند.

سعدی؛ شاعری جامعه شناس و مردم شناس

این سعدی پژوه همچنین شیخ اجل را شاعری جامعه شناس و مردم شناس می‌داند و معتقد است که گلستان سعدی انعکاس دهنده وضعیت یک جامعه خواه خوب یا بد و راست و ناراست بودن آن است.

اسکندری می گوید: سعدی در گلستان خود جامعه انسانی را معرفی می کند و در جامعه همواره نه تناقض، بلکه تزاحم وجود دارد؛ او با بیان این موارد، آنها را به ظاهر در برابر هم قرار می دهد و اینها نشان دهنده وجود تزاحم در جامعه است.

تفاوت گلستان و بوستان؛ از هست ها تا بایدها

او توضیح بخشی از این تناقض ظاهری را هم در تفاوت برخورد سعدی با مفاهیم در گلستان و بوستان می‌داند.

اسکندری معتقد است که گلستان کتاب جامعه شناسی است و واقعیات جامعه را به ما عرضه می دارد اما بوستان یک جامعه آرمانی و صفات انسان کامل را به ما معرفی می‌کند.

این سعدی پژوه جان کلام در خصوص این تناقض ظاهری اینگونه بیان می‌کند که سعدی در گلستان واقعیت‌های جامعه را بیان می کند و در بوستان نوع آرمانی جامعه را و میان این دو، تفاوت وجود دارد.

منبع: ایرنا