باغ معیرالممالک، خیابان

این موقعیت حاشیه‌ای خیابان پایدار نماند. در گذر زمان و در سالهای پایانی دورۀ قاجاریه، وضعیت زمینهای جنوب خیابان دگرگون شد؛ بناهای بیشتری همچون مدرسۀ فلاحت در میانۀ خیابان، در جنب خیابان باغ معیرالممالک بنا ( اطلس، ۱۳۵) و تصمیماتی برای نوسازی خیابانهای شهر گرفته شد («احداث ... »، ۴). در پی کودتای ۱۲۹۹ ش و ایجـاد تشکیلات جـدیـد بـرای بلدیـۀ شهـر نیـز (بلدیه، بش‍‌ )، خیابـان گمرک طـی اقدامات بلدیه تـا سالهای پایانی دهۀ ۱۳۰۰ ش، تعریض و نوسازی شد و به امتداد شرقی خود (خیابان حاجی ابوالفتح و اسماعیل بزاز) وصل شد ( اطلس، ۱۶۳، ۱۶۴؛ «خیابانها ... »، ۶) و در بافت متراکم‌تری قرار گرفت. تقریباً از دهۀ ۱۳۱۰ ش به بعد و هم‌سو با تغییرات دیگر، نام «مولوی» بر تمام بخشهای این خیابان، ازجمله خیابان گمرک، اطلاق ‌شد ( اطلس، ۱۷۱، ۱۸۸، ۱۸۹). 

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، 1368 ش؛ «احداث خیابانهای تهران و راه حضرت عبدالعظیم»، سند آرشیو ملی ایران، تهران، ۱۲۹۷ ش، شم‍ 021‘35/ 240؛ «احکـام نـایب‌السلطنه و ... درخصوص انتصـاب محمدحسین میرزا مهندس»، سند آرشیو ملی ایران، تهران، ۱۲۹۱، 1295، 1300 ق، شم‍ 290‘19/ 296؛ اعتمـادالسلـطنـه، محمـدحسـن، صدر التواریخ، تهران، ۱۳۴۹ ش؛ اعظام قدسی، حسن، کتاب خاطرات من (تاریخ صدساله)، تهران، بی‌تا؛ ایران (روزنامه)، تهران، 1297 ق بب‍ ؛ بـامداد، مهدی، شرح‌حال رجـال ایران، تهران، ۱۳۴۷-۱۳۵۰ ش؛ بـلـدیـه، ۲ سـرطـان ۱۳۰۰ ش، شم‍ ۳؛ «تـخریـب یک باب حیاط رخت‌شوی‌خانۀ وقفی توسط بلدیۀ تهران، جهت تعریض خیابان»، سند آرشیو ملی ایران، تهران، ۱۳۰۸ ش، شم‍ 891‘70/ 310؛ تهران‌نگـاری؛ «خیابانهـای تـازه‌تـأسیـس»، سند آرشیو ملی ایران، تهران، ۱۳۰۹ ش، شم‍ 966‘5/ 340؛ «دفاتر اسناد محکمۀ سید صادق طباطبایی (سنگلجی)»، سند آرشیو ملی ایران، تهران، ۱۲۸۴- ۱۲۹۸ ق، 845‘23/ 296؛ رائین، اسماعیل، فراموش‌خانه و فراماسونری در ایران، تهران، ۱۳۵۷ ش؛ «رقم کامران میرزا به میرزا مهندس‌باشی درخصوص تعیین حدود‌ خیابان مشرف به دروازه گمرک و ... »، سند آرشیو ملی ایران، تهران، ۱۲۹۳ ق، شم‍ 407‘20/ 296؛ روزنـامۀ دولـت علیـۀ ایـران، تهـران، ۱۲۸۷ ق، شم‍ 641؛ «ساخت خیابـانها و عمارت ارگ سلطنتی»، سند آرشیو ملی ایران، تهران، ۱۲۸۶ ق، شم‍ 195‘2/ 295؛ سالور، قهرمان میرزا (عین السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۴ ش؛ فتحی، سمیرا، سکونت در محله: روایتی از شکل‌گیری محلۀ دولت تهران در دورۀ ناصری، تهران، ۱۳۹۹ ش؛ فهرست اسناد موقوفات ایران (اسناد موجود در سازمان اوقاف و امور خیریه؛ استان تهران و توابع: از آغاز تا 22 بهمن 1357)، به کوشش امید رضایی، تهران، ۱۳۸۷ ش؛ کاساکفسکی، و. آ.، خاطرات کلنل، ترجمۀ عباسقلی جلی، تهران، بی‌تا؛ گزارشهای نظميه از محلات تهران (۱۳۰۳-۱۳۰۵ ق)، به کوشش انسیه شیخ‌رضایی و شهلا آذری، تهران، ۱۳۷۷ ش؛ محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، تهران، ۱۳۵۷ ش؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، ۱۳۸۸ ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش؛ نجفی، مهنام، «جايگاه دوستعلی خان معيرالممالک در دورۀ قاجاريه»، گلستان هنر، ۱۳۸۷ ش، شم‍ 13؛ وقایع اتفاقیه (روزنامه)، تهران، 1373 ش؛ نیز:

Kondo, N., Islamic Law and Society in Iran: A Social History of Qajar Tehran, New York, 2017.
مهسا پوراحمد