باغ معیرالممالک، خیابان

باغ معیرالممالک، خیابان \xiyābān-e bāq-e mo’ayyer-ol-mamālek\، نام بخشی از خیابان مولوی، حد فاصل خیابان وحدت اسلامی و خیابان خیام/ میدان محمدیه در تهران عهد ناصری. 
این خیابان که امروزه با نام «مولوی» شناخته شده است، از میدان رازی (گمرک پیشین) در غرب تا میدان قیام (میدان شاه پیشین) در شرق امتداد دارد. هسته‌های اصلی این خیابان در زمان ناصرالدین شـاه (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م)، مدتی پس از تخریب حصار شاه‌تهماسبی و در زمینهای جنوب شهر شکل گرفت. 
در نقشۀ نجم‌الملک از تهران که در سال 1309 ق/ 1892 م به روزگار ناصرالدین شاه قاجار به چاپ رسیده، این خیابان از محل دروازه گمرک (میدان رازی کنونی) تا حدود خیابان دروازۀ خانی‌آباد (تختی کنونی) با نام «خیابان دروازه گمرک» و از حدود خیابان دروازۀ خانی‌آباد تا محل قاپوق (میدان اعدام یا محمدیۀ کنونی) با نام «خیابان باغ معیرالممالک» در جنوب محلۀ سنگلج جانمایی شده است (تهران‌نگاری، 44-45)؛ اما در سالهای پایانی دورۀ قاجاریه و سالهایی از دورۀ پهلوی اول، سراسر این بخش از خیابان مولوی کنونی «خیابان گمرک» خوانده می‌شده است (نک‍ : «دفاتر ... »، 2/ 247؛ گزارشها ... ، 2/ 659؛ تهران‌نگاری، 110-111). 
این خیابان پس از تخریب حصار شاه‌تهماسبی در سال 1284 ق، و گسترش و توسعۀ شهر در زمینهای جدید شهری، در بخش جنوبی محلۀ سنگلج و در محدوده‌ای ایجاد شد که از دورۀ صفویه زیر کشت رفته، و تا مدتها پیش از به‌تخت‌نشستن ناصرالدین شاه، در زمرۀ موقوفه‌ای بود که به نام «چهارده معصوم» خوانده می‌شد (کوندو، 153-155). این زمینها به‌مرور، پس از به‌سلطنت‌رسیدن ناصرالدین شاه و پیش و پس از تخریب حصار شاه‌تهماسبی ساخته شد و بافتی مسکونی پیدا کرد.
عامل ایجاد این خیابان میرزا عیسى تفرشی بود که زمانی منصب وزارت تهران را بر عهده داشت (بامداد، ۲/ ۵۱۴) و پس از تخریب حصار شاه‌تهماسبی نیز عهده‌دار آبادسازی اراضی جدید شهر شد و زمینهایی را که دولت به این منظور به او واگذار کرده بود، به گروههای اجتماعی گوناگون ‌فروخت (اعتمادالسلطنه، ۲۸۵).
بخشی از زمینهایی که به میرزا عیسى واگذار شده بود، در محدودۀ تابع محلۀ سنگلج جای داشت. او تا پایان دهۀ ۱۳۰۰ ق، بخشی از این زمینها را فروخت و بخشی دیگر که همچنان در مالکیت وی بود، با نام «وزیر» در نقشۀ نجم‌الملک جانمایی شده است (تهران‌نگاری، 44-45). خیابان گمرک نیز در همین قطعه‌زمینهایی احداث شد که بخشی از آن به فروش رفته، و بخشی نرفته بود. میرزا عیسى وزیر که خود با تفکیک و فروش زمینها، در شکل‌گیری شماری از گذرگاههـای محلات نقش داشـت (سالور، ۱/ ۶۵۲)، این خیابان را در دهۀ ۱۲۸۰ ق و چندی پس از تخریب حصار شاه‌تهماسبی «از برای باغ خود» در بیرون دروازۀ قدیم قزوین احداث کرد (روزنامه ... ، 3)؛ گویا هدف وی از این کار مرتبط‌ساختن بخشی از املاکش با دیگر اراضی جدید شهر، یا ایجاد راه ارتباطی آسان‌تر میان شهر و دروازه‌های جدید حصار ناصری، همچون دروازه‌های گمرک و خانی‌آباد، یا شاید هم به‌منظور تفکیک اراضی بوده است. 
اما در ساخت خیابان، تنها میرزا عیسى دخیل نبود. معمولاً برای ساخت و چگونگی حفظ خیابانها، دستورالعملهایی صـادر می‌شد. دولت در دو دهۀ ۱۲۸۰ و ۱۲۹۰ ق، دستورالعملهایی را ازطریق ادارۀ تنظیفیه و احتسـابیه، مبنی‌بر چگونگی سـاخت‌وسـاز در محله‌هـای جدید و قدیم صادر کرد ( ایران، 5). همچنین دولت اعتضادالسلطنه را که وزیر علوم و رئیس امور بنایی وقت دارالخلافه بود (محبوبی، ۲/ ۱۹-۲۱)، مسئول انتخاب مهندسانی برای نظارت بر ساخت‌وساز در محله‌های جدید و مرمت بناها و معابر قدیمی کرد. برای ساخت‌وساز منظم در محلۀ سنگلج، بازار و توابع آنها، محمدحسین‌ میرزای مهندس انتخاب شد تا با صدور دستورالعملهایی بر پیچ‌وخم کوچه‌ها و نظم آنها نظارت نماید («احکام ... »، ۱، ۳، ۵). او در ۱۲۹۳ ق نیز از سوی کامران میرزا نایب‌السلطنه حاکم تهران (بامداد، ۳/ ۱۵۰) مسئول نظارت بر مداخلات افراد در بدنۀ خیابان گمرک شد تا در صورت هرگونه تخلف یا تجاوزی به حد خیابان، که بدون اجازۀ میرزا عیسى رخ داده باشد، مراتب را به احتسابیه، برای تخریب املاک متجاوز گزارش دهد («رقم ... »، ۳).
به نظر می‌رسد که این مرقومات و توصیه‌ها تـاحدی در کار ساخت این خیابان اعمال شد؛ زیرا خیابان گمرک در سالهای آغازین تأسیس، درظاهر منظم‌تر از دیگر خیابانهای زمینهای جنوبی بود و کمی به خیابانهای جدید زمینهای غربی و شمالی که بیشترین شمار خیابان را در خود جای داده بودند، شبیه بود. این موضوع را می‌توان تاحدی به مالکیت بعضی افراد در بدنۀ خیابان یا در زمینهای پیرامون این خیابان هم نسبت داد.
در خیابان گمرک اقشار گوناگونی اعم از منصب‌داران و اعیان، رعایایی از قشر کاسب و مقنی‌ و کوره‌پز و سمسار و جز اینها ساکن بودند («دفاتر»، ۲/ ۲۶۷، ۳۴۶، ۳۹۱؛ فهرست ... ، شم‍ 153‘1). در این میان، سکونت میرزا احمد عکاس ــ که از اندک‌شمار عکاسان سرشناس عصر بود ــ و نیز معماران، بنایان، استادکاران و کوره‌پزها در این خیابان شاخص بود. اینان در بدنۀ خیابان یا نزدیکی آن، در دو محلۀ بیرون دروازه قزوین و بیرون دروازه نو/ محمدیه و محدودۀ بیرون دروازۀ محمدیه ملک داشتند (همان، شم‍ ۸۷۴، 018‘1؛ «دفـاتـر»، ۲/ ۴۶، ۵۲، ۲۲۵، ۲۵۲، ۳۲۶، ۴۰۰، ۵۱۷). حـاج عبدالباقی معمـار، میرزا حسن معمـار، حاج علی معمارباشی مشهور به معین‌الصنایع، استاد ابوطالب معمار، محمدتقی معمار، حاج غلامحسین معمار، استاد شیرجعفر معمار کاشانی و میرزا حسین خان مستوفی عمارات، و نیز شمار قابل توجهی از بنایان ( اطلس .. ، ۸۶؛ مستوفی، ۱/ ۲۷۳)، از این زمره بودند. شاید سکونت و تملک این افراد را بتوان به سکونت یا مالکیت عاملان و مداخلان معماری منصب‌داری مانند دوستعلی خان معیرالممالک (نجفی، ۹۹-۱۰۱) و محمدابراهیم خان معمارباشی وزیرنظام (بامداد، ۳/ ۲۹۳، ۲۹۴) در زمینهای جنوبی سنگلج، حاجی شعبان معمارباشی ظل‌السلطان در بیرون دروازۀ محمدیه در شمال خیابان ( گزارشها، ۲/ ۶۰۴)، دو معمارباشی با نامهای حاجی ابوالحسن معمار صنیع‌الملک و حسینعلی خان صنیع‌الملک ( ایران، شم‍ ۵۰۷، ص 1، شم‍ ۶۵۶، ص 3) در محلۀ بیرون دروازه قزوین و خود اعتضادالسلطنه در نزدیکی خیابان مرتبط دانست («رقم»، همانجا). از این گذشته، وجود کوره‌پزخانه‌ها در زمینهای جنوبی خیابان، که خود در تأمین مصالح ساختمانی ایفای نقش می‌کرد («ساخت ... »، ۲)، خیابان گمرک را در عهد ناصری، در محدوده‌ای قرار داد که با جـای‌دادن شمـاری از معمـاران، بنایـان، استادکـاران، کوره‌پزان و دیگر عاملان، محلی برای تملک عاملان ساخت‌وساز پایتخت شده بود.
همان‌طورکه اقشار گوناگون در این خیابان زمین و ملک داشتند، بناهای گوناگونی نیز در این خیابان وجـود داشت: از بناهای دولتی نظیر سربازخانه، فیلخانه و چند سرای خالصه گرفته ( اطلس، ۸۵) تا املاک یا باغهای منصب‌داران و سرشناسانی نظیر اعتضادالسلطنه، میرزا اسماعیل خان امین‌الملک، هدایت‌الله خان وزیردفتر، سلیمان خان میکده، احمد خـان مشیرالسلطنه و همین‌طور افرادی که شمار املاکشان در نزدیکی این خیابان، در اسناد عهد مظفری (سند آماری تهران در سال ۱۳۱۷ ق) آمده است؛ ازجمله شاهزاده فرخ میرزا، شاهزاده مصباح‌السلطنه، و تنی چند از منصب‌داران ( اطلس، ۹۲؛ رائین، ۲/ ۱۷۳؛ «دفاتر»، ۲/ ۳۸۶؛ معتمدی، ۳۰۰؛ آمار ... ، ۴۵۷، ۴۵۸). به‌جز این، خانه‌ها و بناهـای عمومی خردتر همچون دکان، سرا، قهوه‌خانه ( گزارشها، ۲/ ۶۵۹)، مسجد و مدرسه ( فهرست، شم‍ ۱۲۲) هم در این خیابان به‌وفور یافت می‌شد. 
خیابان بیش از بـاغها و عمارات اعیانی، انواع دکانها، سراها و بناهای عمومی را در کنار خانه‌ها در خود جای داده بود که تنها رعایا عامل ساختشان نبودند، بلکه افراد سرشناس و منصب‌دار نیز چنین بناهایی را در این خیابان می‌ساختند؛ شاید چون در نزدیکی بازارچه‌های بیرون دروازۀ محمدیه و دروازه‌های ورودی شهر بود و مشتریان بی‌شماری را به خود جذب می‌کرد که نام بعضی‌ از آنها در نقشۀ نجم‌الملک و دیگر اسناد قاجاری هم آمده است. سرای میرزا محمدشفیع تویسرکانی، مستوفی دیوان ( فهرست، شم‍ 609‘1؛ اطلس، ۸۵؛ «دفـاتر»، ۲/ ۱۷)، سرای میرزا حسن معمار، سرای میرزا احمد خوانساری (مجتهد ملا احمد خوانساری ملایری) («دفاتر»، ۱/ ۸۲؛ اطلس، همانجا)، سرای حاجی عباسقلی خان تفنگ‌دار، مستغلات و رخت‌شوی‌خـانۀ میرزا احمد خان مشیرالسلطنه ( فهرست، شم‍ ۱۲۲؛ «تخـریـب ... »، بش‍‌‌ )، دکـانهـای منـسـوب بـه فاطمه‌سلطان خانم وجیه‌السلطنه از اهالی حرم ناصرالدین شاه ( فهرست، شم‍ 186‘1)، در بدنۀ شمالی و جنوبی خیابان در زمرۀ بناهای عمومی افراد سرشناس پایتخت در دورۀ قاجاریه بود.
بیشتر خانه‌ها و بناهای نام‌بردۀ عمومی در نیمۀ شرقی خیابان احداث شده بود؛ یعنی همان نیمه‌ای که با نام «باغ معیرالممالک» در نقشۀ نجم‌الملک ثبت شده است. نیمۀ شرقی خیابان در مقایسه با نیمۀ غربی (خیابان دروازه گمرک)، زودتر ساخته شد و به‌سبب نزدیکی به محلات قدیم شهر و دروازۀ قدیم محمدیه، در بافت متراکم‌تری قرار گرفت. علت این موضوع و شمار بیشتر بناهای عمومی و قشر رعیت در حوالی این خیابان را باید در پیشینۀ این زمینها جست‌وجو کرد. ساخت‌وساز در بافت شمالی و جنوبی خیابان باغ معیرالممالک از مدتها پیش از تخریب حصار آغاز شده بود. سند آماری تهران در ۱۲۶۹ ق و شماری از اسناد معاملات املاک در دهۀ ۱۲۸۰ ق گواهی است بر افزایش ساخت‌وساز در محدودۀ بیرون دروازۀ محمدیه تا پیش از تخریب حصار شاه‌تهماسبی، که در پی افزایش جمعیت، کمبود زمین خالی در شهر و اجازۀ ناصرالدین شاه برای اسکان مردم در زمینهای بیرون شهر محقق شد ( آمار، ۳۳۵- ۳۳۸؛ «دفاتر»، ۱/ ۱۰، ۳۱؛ وقایع ... ، 1/ 344). این ساخت‌وسازها هم شامل بناهای مسکونی بود و هم شامل بناهای عمومی که تا مدتها پس از تخریب حصار و در دهۀ ۱۳۰۰ ق، در نیمۀ شرقی بیشتر از نیمۀ غربی بود. 
در ابتدا این ساخت‌وسازها را بیشتر قشر کم‌بضاعت انجام می‌دادند؛ زیرا این زمینها افزون‌بر نزدیکی به کوره‌های آجرپزی جنوبی شهر که از اوایل دورۀ قاجاریه وجود داشت، در نزدیکی محل تخلیۀ سیلاب و فاضلاب شهر هم بود ( اطلس، ۹۰، ۹۱؛ وقایع، 1/ 793-794)؛ بنابراین چندان توجه اعیان و اشراف را برای سکونت دائمی جلب نمی‌کرد. پس از تخریـب حصار هم بـا وجود سکونت یـا ساخت‌وساز اشراف در این محدوده، توجه بیشتر منصب‌داران و به‌طور کلی خود حکومت، به زمینهای شمالی شهر بود (فتحی، ۳۵-۳۶، ۹۳-۹۵).
به نظر می‌رسد که اعیان و منصب‌‌دارانی که به خیابان گمرک روی آوردند، بیشتر در بافت کمترمتراکم نیمۀ غربی به ساخت‌وساز پرداختند. این نیمه در عهد ناصری از شمال با محلات تازه‌تأسیس شهر همچون محلۀ بیرون دروازه قزوین و زمینهای کمترتفکیک‌‌شده مرتبط بود و از جنوب با مزارع وزیر و چند باغ اعیانی ( اطلس، ۸۶، ۸۷) که با توجه به وقوع رسواییهایی در یک نمونه از آنها همچون باغ امین‌الملک، به نظر می‌رسد که مالکان اعیانشان در آنها سکونت دائمی نداشتند، و چندان بر آنها نظارت نمی‌کردند ( گزارشها، ۱/ ۱۰۳). 
عدم توجه و نظارت کافی به خیابانهایی نظیر گمرک هم بر کالبدشان مؤثر واقع شد و هم بر رویدادهای جاری در آن. تا مدتها چاله‌های عمیقی در این خیابان وجود داشت که به‌سبب عدم توجه به آن، مردم را با خطرات گوناگونی مواجه می‌کرد (همان، ۱/ ۹۶، ۱۳۸). ازاین‌گذشته، موقعیت حاشیه‌ای این خیابـان موجب شد تـا بخشی از اقلیتهـای دینی و عقیدتی همچون یهودیها، درویشها، یا اعضای فراموش‌خانۀ ملکم خان در این خیابان صاحب ملکی شوند یا جلساتی در آن بر پا کنند. 
در دهۀ ۱۳۱۰ ق چند تن از یهودیان در این خیابان باغ داشتند (نک‍ : آمار، ۴۵۷، ۴۵۸) و محل یکی از انجمنهای مخفی فراماسونها در باغ سلیمان خان میکده، مجاور بـاغ امین‌الملک بود (رائین، ۲/ ۱۷۳)؛ همچنین چند تن از آنها که در دهۀ ۱۳۰۰ ق و بنابر نقشۀ نجم‌الملک، در خیابان باغ معیرالممالک یا نزدیکی آن ساکن بودند، هم‌عقیده با ملکم خان بودند و در بازه‌های گوناگون در انجمنهای فراماسونی عضویت داشتند (همان، ۱/ ۵۱۴، ۶۸۰؛ اعظام قدسی، ۱/ ۷۵). درویشها هم بیشتر در نزدیکی خیابان در نیمۀ شرقی، در نزدیکی سربازخانۀ نیمۀ شرقی و نیز در جوار باغ معیرالممالک ساکن بودند («دفاتر»، ۲/ ۲۴۷، ۳۹۱، ۴۲۱). فارغ از اقلیتها، به نظر می‌رسد که شماری از مخالفان حکومت نیز در لباس مأموران دروازه گمرک به فعالیت می‌پرداختند (کاساکفسکی، ۸۱).