باغ گیاه شناسی ملی ایران

باغ گیاه‌شناسی ملی ایران \bāq-e giyāh-šenāsī-ye mellī-ye īrān\، باغ‌موزه‌ای واقع در دامنۀ جنوبی رشته‌کوه البرز، در شمال غربی تهران، و در کیلومتـر 15 اتوبان تهران ـ کرج (پیکان‌شهر). 
باغ گیاه‌شناسی یا باغ بوتانیک به مکانی گفته می‌شود که گیاهان مختلف را در آن گردآوری، و به‌طور طبیعی، از آنها نگهداری می‌کنند. به‌عبارت‌دیگر، این باغ مجموعه‌ای زنده از گیاهان است. 
هدف از احداث باغ گیاه‌شناسی، ایجاد مجموعه‌ای از گیاهان بومی و غیر بومی در فضای باز یا در گلخانه‌هاست. باغ گیاه‌شناسی نقشی مهم در زمینۀ تحقیقات علوم گیاهی و باغبانی، آموزش عمومی، نیز آشنایی مردم با اهمیت و تنوع گیاهان، و لزوم حفاظت از آنها را بر عهده دارد. افزون‌برآن، باغهای گیاه‌شناسی ذخیرۀ ژنتیکی گیاهانِ در معرض خطر انقراض‌اند. در این باغها، همچنین امکانات لازم برای مطالعه و تحقیق دربارۀ تنوع زیستی و حفاظت از گیاهان فراهم است. با بهره‌گیری از روشهای مختلف علمی، امکان شناخت گونه‌های متنوع گیاهی کشور فراهم، و محدودۀ پراکنش آنها تعیین می‌شود. تحقیق در زمینۀ روشهای تکثیر و پرورش گونه‌های باارزش ازنظر حفاظتی و اقتصادی، از موضوعات دیگری است که در باغهای گیاه‌شناسی به آن پرداخته می‌شود. 

باغ گیاه‌شناسی ملی ایران در 1347 ش/ 1968 م، با هدف آموزش گیاه‌شناسی به عموم مردم، توسط متخصصان داخلی طراحی و راه‌اندازی شد. این باغ در آن زمان به‌شکل هیئت‌امنایی اداره می‌شد، اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در 1357 ش، ساختار آن تغییر کرد و در اختیار مؤسسۀ تحقیقات جنگلها و مراتع قرار گرفت و به یکی از 11 بخش پژوهشی این مؤسسه بدل شد؛ همچنین باغ گیاه‌شناسی تهران جزو 7 باغ گیاه‌شناسی بزرگ جهان به شمار می‌رود. 
عملیات اجرایی باغ گیاه‌شناسی ملی ایران در 1347 ش، با واگذاری قطعه‌زمینی از مراتع ملی‌شده در اراضی چیتگر آغاز شد. مساحت این باغ حدود 145 هکتار، و ارتفاع آن از سطح دریا 320‘1 متر است. 
طرح جامع باغ نشان‌دهندۀ الگویی از باغهای ایران است؛ به این منظور، یک میدان در مرکز باغ پیش‌بینی شده است که 4 خیابان در 4 سو به آن می‌پیوندد. 
این باغ شامل 000‘ 3 گونۀ گیاهان درختچه‌ای، بوته‌ای و درختی است و بزرگ‌ترین ذخیرۀ ژن گیاهی منابع طبیعی کشور به شمار می‌رود. در این باغ، از فسیلهای زندۀ گیاهی تـا علفهای هرز نگهداری می‌شود و ازاین‌لحـاظ، مورد توجه بسیاری از گیاه‌شناسان جهان قرار دارد. باغ گیاه‌شناسی ملی ایران 7 باغ اقماری در شهرهای کاشان، یزد، دزفول، نوشهر، همدان، تبریز و مشهد دارد؛ زیرا برخی از گونه‌های گیاهی، به‌سبب شرایط اقلیمی تهران، در این باغ نمی‌رویند. باغ گیاه‌شناسی با 500 مرکز مؤسسۀ پژوهشهای گیاه‌شناسی در سراسر جهان ارتباط علمی دارد و همچنین 7 مجلۀ تحقیقاتی، علمی و پژوهشی منتشر می‌کند. تا پیش از اردیبهشت 1390، تنها پژوهشگران، دانشجویان و دانش‌آموزان امکان بازدید از این باغ را داشتند، اما پس از آن، به عموم مردم نیز این امکان داده شد. 
بخشهای مختلف باغ ملی گیاه‌شناسی ایران اینهاست: باغ صخره‌ای، گیاهان دارویی، پوشش گیاهی قارۀ آمریکا، آربراتوم، باغ سیستماتیک، ناحیۀ ایرانی ـ تورانی، ناحیۀ زاگرس، ناحیۀ البرز، رویشگاه هیمالیا، حوزۀ خزر، قطعات نمایشی، رویشگاه آذربایجان و قفقاز، پوشش گیاهی قارۀ اروپا، باغ چینی و ژاپنی، جنگل تفریحی، فضای سبز محوطۀ اداری، گلخانه‌ها و نهالستان، باغ میوه و باغ پیازهای ایرانی. در ادامه به برخی از این بخشها اشاره می‌گردد: 

باغ صخره‌ای

این بخش با وسعت 6/ 6 هکتار، از نخستین بخشهای باغ گیاه‌شناسی ملی ایران است که با هدف ایجاد مجموعه‌ای از درختان و درختچه‌های منطقۀ مدیترانه برای انجام تحقیقات باغبانی و گیاه‌شناسی، ایجاد زمینۀ آموزش برای بازدیدکنندگان باغ به‌منظور آشنایی با گیاهان زینتی خارجی و انجام آزمایشهای سازگاری روی گیاهان، نیز انتخاب و معرفی گیاهان زینتی مناسب برای ایجاد فضای سبز احداث شده است. 
این منطقه در زمینی تپه‌ماهوری واقع، و به 3 بخش باغ صخره‌ای، آبشار و گیاهان نمایشی تقسیم شده، و تلاش بر آن بوده است که چشم‌اندازی طبیعی را به وجود آورد. آبشار موجود، به ارتفاع 8 متر، جلوۀ خاصی به آن بخشیده است، و به دریاچه‌ای مصنوعی موسوم به مدیترانه، بـا وسعت 500‘2 مـ2 ریخته می‌شود کـه برای کاشت و نگهداری گیاهان آبزی طراحی شده است. سنگهای به‌کاررفته در باغ صخره‌ای از کوههای اطراف گردآوری، و پیاده‌روها از سنگ لاشۀ طبیعی ساخته شده است. درۀ آبشار با قطعاتی از سنگهای طبیعی در ابعاد مختلف بسیار زیبا طراحی شده است. 
بخش نمایشی شامل ارقام متنوعی از گونه‌های درختی و درختچه‌ای است که شمار بسیاری از آنها غیر بومی‌، و از نهالستانی در انگلستان آورده شده‌اند. پیاده‌روهای این بخش با پرچینهایی از شمشاد نعنایی جداسازی شده‌اند. سامانۀ آبیاری این بخش بارانی است و در برخی نقاط، به‌صورت دستی آبیاری می‌شود. 

گیاهان دارویی

مجموعۀ گیاهان دارویی و صنعتی در زمینی با وسعت بیش از 5 هکتار احداث شده است. 
طراحی این مجموعۀ گیاهی، با نگاهی به کاربرد گیاهان در تأمین تندرستی و بهداشت انسان، و فرایند تولید دارو با منشأ گیاهی انجام گرفته است. طرح کلی مزرعۀ گیاهان دارویی به‌شکل دستگاه تقطیر طراحی شده، و نتیجۀ کار ــ که همان عصارۀ گیاهی است ــ به‌طور نمادین، به‌صورت چشمه از دل زمین می‌جوشد، و بـه نهری می‌ریزد که به برکۀ گیاهان آبزی منتهی می‌شود. در بخش گیاهان صنعتی نیز با طراحی نمادین، آلاچیقی به‌شکل چرخ که روی کرتهای مزرعه‌ای از گیاهان صنعتی قرار گرفته است، فرآوری محصولات گیاهان صنعتی را به نمایش می‌گذارد. 

آربراتوم

این مجموعه که در جنوب غربی باغ گیاه‌شناسی جای دارد، با وسعت حدود 14 هکتار، به کشت منتخب و گسترده‌ای از گیاهان شامل درختان، درختچه‌ها و بوته‌ها، با اهداف معرفی گونه‌های بومی و غیر بومی، و گسترش مجموعه‌های آنها برای دستیابی به امکانات مختلف آموزشی، پژوهشی و تفریحی اختصاص یافته است. 
در این مجموعه، دو دریاچه و یک برکه احداث شده است که آب توسط جویباری وارد دریاچه‌ها می‌شود. همچنین در این بخش، جاده‌ای اصلی به درازای 720 متر، و 400‘6 متر پیاده‌رو به پهنای دو متر، برای دسترسی به بخشهای مختلف احداث، و نیز 3 دهنه پل روی رودخانه و میان دریاچه‌‌ها نصب شده است. برای آبیاری گیاهان، سامانۀ آبیاری بارانی در نظر گرفته شده است. 
گونه‌های موجود در عرصه شامل سرو شیرازی، سرو نقره‌ای، زبان‌گنجشک، توت، اقاقیا، سپیدار، داغداغان، انار، چنار و عرعر است. پیرامون دریاچه پوشیده از چمن و گیاهان پوششی و گلهای فصلی است. 

باغ سیستماتیک

مجموعه‌ای است از تیره‌ها، جنسها و گونه‌های گیاهی که با نظم خاص، و براساس سیستمهای رده‌بندی متداول کاشته، و نگهداری می‌شوند. این مجموعه مسـاحتی بیـش از 8 هکتـار از بـاغ را به خـود اختصاص داده است. باغ سیستماتیک به قطعات کوچک‌تری تقسیـم گردیده است کـه در هریک از آنهـا یکی از تیره‌های گیاهی معرفی می‌شود. این مجموعه از تنوع وسیعی برخوردار، و گونه‌های مختلف گیاهی اعم از زینتی، دارویی، صنعتی و آبزی را به نمایش گذاشته است. با درنظرگرفتن تنوع فراوان گونه‌های گیاهی در جهان، و موقعیت اقلیمی باغ گیاه‌شناسی، تاکنون بیش از 80 تیره، 200 جنس و درمجموع، 500 گونۀ گیاهی در قطعات این مجموعه کاشته شده است، و همه‌ساله بر شمار آنها افزوده می‌شود. 

ناحیۀ ایران و تورانی

مجموعۀ گیاهی منطقۀ رویشی ایرانی ـ تورانی با هدف گردآوری، پرورش، حفظ و نمایش گیاهان مهم ناحیۀ رویشی ایرانی ـ تورانی به‌منظور رفع نیازهای آموزشی و تحقیقاتی افراد مختلف ایجاد شده است. پوشش گیاهی این ناحیه که بخش وسیعی از کویرها، بیابانها، شوره‌زارها و تپه‌های شنی بخش مرکزی ایران را در بر می‌گیرد، شامل گونه‌های «درمنۀ دشتی» است. افزون‌برآن، گونه‌های مختلف مانند گون، قیچ و پرند را نیز شامل می‌شود. 
در این طرح، ضمن ایجاد پیاده‌روها برای جداسازی اجتماعات گیاهی و جاده‌های دسترسی، یک دریاچۀ نمک نیز احداث گردیده است. پیرامون دریاچه، گونه‌های شورپسند نیز کاشته شده است. همچنین 23 اجتماع گیاهی معرف نـاحیۀ دشـتی ایـرانی ـ تـورانی در ایـن مجموعه در نظر گرفته شده است که در آن، بیش از 40 گونۀ گیاهی از مهم‌ترین گیاهان این ناحیه کاشته شده است. 

ناحیۀ زاگرس

مجموعۀ گیاهی حوزۀ رویشی زاگرس نمایندۀ رستنیهای مهم رشته‌کوههای زاگرس است. هدف از ایجاد این بخش، دسترسی به اهداف آموزشی برای دانش‌آموزان و دانشجویان، و دسترسی به اهداف پژوهشگرانی است که روی گیاهان این ناحیه تحقیق می‌کنند. مساحت این مجموعه در حدود 3 هکتار اسـت. چند تپۀ دست‌ساز در این بخش ساخته شده است که بلندترین آنها 10 متر ارتفاع دارد. راههای ارتباطی و نیز پیاده‌روها با استفاده از سنگهای مختلف احداث شده‌اند. با توجه به اینکه پوشش گیاهی کوههای زاگرس عمدتاً جنگلهای بلوط است، 3 گونۀ بلوط شاخص این جنگلها روی تپه‌های دست‌ساز کاشته شده‌اند. افزون‌برآن، گونه‌هایی از جنس بادام، بنه، زالزالک، گلابی وحشی، بارانک، سماق و ارغوان نیز در این بخش کاشته شده‌اند. مجموعه‌گیاهان کاشته‌شده در این بخش، حدود 50 گونه است. 

ناحیۀ البرز

مجموعۀ رویشی البرز ازجمله معدود مجموعه‌های گیاهی است که با هدف معرفی تنوع رویشی منطقۀ البرز مرکزی ایران ازطریق شبیه‌سازی توپوگرافیک، و فراهم‌ساختن شرایط مناسب برای کاشت و استقرار تنوعی از گیاهان شاخص این زیست‌بوم، و از طریق طراحی و ساخت اجزای طبیعی به‌وجودآورندۀ چنین ساختاری شکل گرفته است؛ ازجمله مهم‌ترین شاخصهای این مجموعه ایجاد تغییر در شکل زمین و ساخت فرمهای تپه‌ماهوری است که در نخستین سالهای احداث باغ ایجاد شده‌اند.
با طراحی و ساخت آبشار بزرگی به بلندی بیش از 14 متر، و رودخانه‌ای به درازای 250 متر همراه با چشمه، برکه و زمینهای پرآب، با استفاده از صخره‌های سنگی، در ابعاد بزرگ و واقعی و نیز آب دریاچۀ مازندران، سامانۀ گردش آب مداربسته‌ای به نمایش گذاشته شده است تا مجموعۀ متنوعی از گیاهان علفی، بالشتکی، بوته‌ای و درخت و درختچه را فراهم سازد. بخشی از این گیاهان در طول سالیان اخیر به‌طور مستقیم از طبیعت گردآوری شده‌اند. همچنین در تپه‌های رو به شرق این رویشگاه، گونه‌های شاخص جنگلهای دامنه‌های خشک، ازقبیل ارس، بنه، بادامک، زالزالک، داغداغان، بید و صنوبر و گونه‌های علفی مناطق ییلاقی لار مستقر گردیده‌اند. 

رویشگاه هیمالیا

یکی از مجموعه‌های گیاهی در طرح باغ گیاه‌شناسی ملی ایران، منطقۀ رویشی هیمالیاست. این مجموعه قطعه‌زمینی به مساحت 3 هکتار است که در ضلع شرقی این باغ جا دارد. ساخت این مجموعه یکی از زمان‌برترین بخشهای باغ به شمار می‌آید؛ چنان‌که با قراردادن شماری صخره در دامنۀ تپه‌های موجود، کوشش شده است تا شرایط کوهستانی منطقۀ هیمالیا به‌صورت طبیعی نمایش داده شود. برای ساخت این رویشگاه، تخته‌سنگهایی بزرگ از گوشه‌وکنار ایران به باغ آورده، و ماکتی شبیه به قلۀ هیمالیا ساخته شده است و در دامنه‌های آن، گیاهان خاص آن سرزمین را کاشته‌اند. 

حوزۀ خزر

رویشگاه گیاهان حوزۀ خزری باغ ملی گیاه‌شناسی ایران با هدف آموزشی ـ پژوهشی، در زمینی به مساحت 6 هکتار احداث شده است. در این بخش کوشش شده است تا گونه‌های درختی، درختچه‌ای و علفی، که به‌صورت طبیعی در جنگلهای شمال ایران وجود دارند، کاشته شوند؛ به‌طوری‌که تناسب میان اجتماعات جنگلی و گونه‌های همراه آنها رعایت گردد. در بخش جنوبی خزر، 
درختان زربین کشت شده که نمایندۀ جامعۀ زربین شمال ایران است. در حاشیۀ شمالی دریاچه، جامعۀ توسکا و ممرز، و در بخش شرقی خزر، درختان اوجا و ملج کاشته شده است. در بخش دیگری از این مجموعه نیز جـامعۀ انجیری ـ ممرزستـان کشت شده است. بخشهـای مختلف این قطعه با مسیرهای شمشاد خزری به‌صورت پیاده‌رو از هم جدا شده است. عناصر اصلی منطقۀ سیاه‌بیشه و درۀ لار نیز در بخش دیگری کشت گردیده است. به عبارت دیگر، قطعۀ خزر باغ ملی، شمای کوچکی از جنگلهای هیرکانی است. برای تأمین رطوبت لازم به‌منظور رشد گیاهان این قطعه، افزون‌بر انواع سامانه‌های آبیاری، دریاچه‌ای به مساحت 8هزار مـ2، و عمق حدود 3 متر ایجاد گردیده است. همچنین دو رودخانه نیز با نامهای خزر که از دریاچۀ ذخیره‌کنندۀ آب در ضلع شمالی باغ، و دیگری لار که از قطعۀ البرز سرچشمه می‌گیرند، وارد این دریاچه می‌شوند. حدود 35 گونۀ درختی، ازجمله انـار وحشـی، لیلکی، شب خسب، شیردار، افرا و پایۀ خرمالوی وحشی یا فرمندی، و 10 گونۀ درختچه‌ای در این مجموعه وجود دارد. بخش کوچکی از رویشگاه حوزۀ خزر صخره‌گذاری شده، و گونه‌های مهمی از سرخسهای شمال ایران به همراه گونه‌های کفی لابه‌لای صخره‌ها کشت گردیده‌اند. مهم‌ترین این سرخسها عبارت‌اند از: زنگی دارو، سرخس خاردار، سرخس نر، بسفایج برگ‌ریز و سرخس صخره‌ای.