امین‌الدوله، پارک

گفته می‌شود امین‌الدوله ظروف نقره و چینی‌آلات آن را از اروپا سفارش داده بود (امینی، ایرج، 33؛ شوکت، 36). بازدیدکنندگان عمارت از اسباب، مجسمه‌ها، چراغها و ظرفهای زیبای آن به دیدۀ تحسین سخن گفته‌‌اند (کرمانی، 187). از آثار هنری‌ای که در تالار بزرگ عمارت وجود داشت، تابلو رنگ‌وروغن اثر میرزا عبدالمطلب مستشار بود که بارها بازدیدکنندگان اروپایی را به تحسین وامی‌داشت. از دیگر آثار میرزا عبدالمطلب اثر آبرنگ از استخر پارک امین‌الدوله و آلاچیق آن بود که گویا تـا آخرین روزهای حیات فخرالدوله، عروس امین‌الدوله، از دیوار عمارت مسکونی‌اش آویخته بود (معیرالممالک، 275-276). این عمارت هم‌اکنون در محوطۀ مدرسۀ روشنگر واقع شده است و احتمال می‌رود همـان کوشک قدیمی پارک امین‌الدوله باشد (نک‍ : کوشک ... ، بش‍ ‌‌).
پارک امین‌الدوله در نظر بینندگان به‌صورت باغی بسیار مصفا جلوه می‌کرد که به وضع طبیعی آن به‌خوبی رسیدگی می‌شد و در این زمینه، سرآمد دیگر باغهای تهران بود. این باغ خیابان‌بندی، گلخانه، عمارت زیبا و وسعت زیادی داشت و گل‌کاری و چمن‌کاری آن در نهایت زیبایی انجام شده بود (اعتمادالسلطنه، المآثر، 119؛ سالور، 1/ 416؛ معیرالممالک، 68؛ مستوفی، همانجا). اسباب و اثاثیۀ عمارت پارک، گرچه فزونی و طمطراق عمارت پارک ظل‌السلطان را نداشت، اما با سلیقه، و به‌طور چشم‌نواز آرایش یافته بود (نظام‌السلطنه، 2/ 215؛ اعتمادالسلطنه، روزنامه، 151؛ مستوفی، 1/ 369). با این مشخصات، پارک امین‌الدوله نه به‌عنوان منزل و سکونتگاه دائمی وی (خانۀ امین‌الدوله در «نقشۀ نجم‌الدوله» بیرون از پارک، و در ضلع غربی خیابان دروازه شمیران جانمایی شده است)، بلکه بیشتر به‌عنوان محلی برای برپایی جشنهای بزرگ خانوادگی، ضیافتهای باشکوه در پذیرایی از مهمانان خارجی و سلطنتی، و میزبانی از شاهان قاجار مورد استفاده قرار می‌گرفت (قس: دولت‌آبادی، 1/ 186، 241، که پارک امین‌الدوله را مسکونی می‌داند).
ناصرالدین شاه در 1301 ق/ 1884 م بازدیدی از پارک امین‌الدوله داشت و با تأثیرپذیری از عمارت کوشک پارک، دستور داد طرح قصر یاقوت سرخه‌حصار را مطابق آن بریزنـد و امین‌الدوله را هم بـه تهیۀ طرح آن گمـارد (ناصرالدین شاه، 11، 16؛ محبوبی، 666). تأثیرپذیری شاه از پارک چنان بود که حتى وضع طبیعی و فضاسازی سرخه‌حصار نیز مشابه پارک انجام یافت (اعتمادالسلطنه، همـان، 86؛ آرشیو، آلبوم شم‍ 121). در 1307 ق، ضیافتی به افتخار سفیران خارجی، با حضور برخی از شخصیتهای ایرانی ترتیب داده شد که به نوشتۀ اعتمادالسلطنه در نهایت جلال بود (همان، 700). در مهمانی دیگری که با حضور مهمانان خارجی و به شیوۀ فرنگی بر پا شد، مهمانان لباس مبدل به تن داشتند (بالماسکه) و زنان پس از شام رقصیدند (همان، 852).
مراسم جشن ازدواج محسن خان معین‌الملک، تنها فرزند امین‌الدوله، با بی‌بی خانم، دختر محسن خان مشیرالدوله، ازجمله جشنهای باشکوه پارک بود. این مراسم با تفصیل بسیار و خوانی گسترده از غذاهای ایرانی و فرنگی برگزار شد. بنابر گزارش یکی از مهمانان، 5 دسته مطرب زنانه دعوت شده بودند که هر دسته در اتاقی پیانو و ارگ می‌زدند (کرمانی، 188). جشن و پای‌کوبی تا 7 شبانه‌روز ادامه داشت و ناصرالدین شاه در آن شرکت کرد (اعتمادالسلطنه، روزنامه، 915). جشن ازدواج دوم محسن خان با فخرالدوله، دختر مظفرالدین شاه، نیز در 1315 ق در همین پارک ترتیب یافت (هدایـت، 106؛ شرافت، شم‍ 22، ص 457). همچنین، بنابر گزارش شاهدی عینی، نخستین مهمانی زنانه به سبک فرنگی نیز در پارک امین‌الدوله برگزار شد. این جشن مربوط به ازدواج معصومه، تنها دختر محسن خان و فخرالدوله، بود که در آن، تمام خدمه و گروه نوازندگان را از میان مردان انتخاب کرده، و برای حفظ نظم جشن، نیروی انتظامی (آژان) گمارده بودند. زنان، جز تنی چند، همه با روی باز و بدون چادر و پوشیه در این جشن حضور یافتند (سالور، 10/ 7702).
جز موارد یادشده، کاربری دیگر پارک، استفاده از آن به‌عنوان دفتر کار امین‌الدوله و محلی برای انجام دیدارهای خصوصی و برپایی برخی جلسه‌های مهم دولتی بود؛ از آن جمله، جلسۀ محرمانه‌ای بود که به دستور ناصرالدین شاه دربارۀ عزل نایب‌السلطنه از وزارت جنگ و تفویض آن به ظل‌السلطان، با حضور چند تن از رجال و وزرا تشکیل شد (امین‌الدوله، 84). همچنین، براساس گزارش یکی از منابع، در 1310 ق، پارک امین‌الدوله در اختیار بیمارستان آمریکایی تهران قرار گرفت. این بیمارستان به ریاست دکتر جان ویشارد در بخش شرقی پارک دایر شد و گفته می‌شود بعدها، پس از خیابان‌‌کشیهای جدید در دورۀ پهلوی اول، در کوچۀ قائن واقع شد (نوربخش، 2/ 1239؛ معتمدی، 295، 296).
نام پارک امین‌الدوله در اخبار و گزارشهای فرهنگی، به‌ویژه با موضوع آموزش‌و‌پرورش نوین در ایران پیوند دارد. امین‌الدوله که منابع او را به‌عنوان فردی معارف‌پرور، مهم‌ترین حامی آموزش‌وپرورش نوین می‌دانند، با حمایت از میرزا حسن رشدیه موجبات گسترش مدارس جدید را فراهم آورد. او تصمیم گرفت داخل پارک خود بنایی برای مدرسۀ رشدیه بسازد و در وصیت‌نامه‌اش نیز از تنها وارثش، محسن خان، خواست تا در دوام و حیات مدرسه، که آن را یادگار خود می‌دانست، اهتمام ورزد (رشدیه، 79؛ امین‌الدوله، «وصیت‌نامه»، 45-46). در دوره‌ای که ساختمان آماده می‌شد، مدرسه به‌صورت موقت در یکی از املاک متصل به پارک که آن را حسینیۀ امین‌الدوله می‌گفتند، دایر بود، تااینکه در تابستان 1322 ق، مدرسه به ساختمان جدید در پارک منتقل شد (رشدیه، 65، 79). اما دیری نپایید که محسن خان امین‌الدوله و میرزا حسن رشدیه بنابه دلایلی که روزنامه‌ها از آن با عنوان کاهش هزینۀ مدرسه یاد کرده‌اند، از یکدیگر جدا شدند و قرار بر آن شد تا مدرسۀ رشدیه به بیرون از پارک انتقال یابد (چهره‌نما، 10؛ دولت‌آبادی، 1/ 354). چند ماه پس از جابه‌جایی مدرسۀ میرزا حسن رشدیه به مکان جدید واقع در خیابان ناصریه (ناصر خسرو کنونی)، کتابخانۀ مدرسه بدون هیچ کم‌وکسری از پارک به مکان جدید انتقال یافت (رشدیه، 82).
با آغاز جنبش مشروطه، پارک امین‌الدوله شاهد حوادث تاریخی و اجتماعی مهمی بود. در حادثۀ به‌توپ‌بستن مجلس توسط لژیون قزاق روس، به فرماندهی کلنل لیاخوف، جمعی از مجاهدان و نمایندگان مجلس، که در میـان آنان آیت‌الله طباطبایی، آیت‌الله بهبهانی و امام‌جمعه خویی نیز بودند، برای نجات جان خود از رخنه‌ای در دیوار پشت ساختمان مجلس گریختند و به پارک امین‌الدوله پناه بردند. گفته می‌شود محسن خان معین‌الملک، پسر امین‌الدوله، ورود نمایندگان به داخل پارک را تلفنی گزارش کرد و پس از آن، شماری نیروی قزاق برای دستگیری فراریان به داخل پارک یورش آوردند (کسروی، 637؛ سالور، 3/ 2119)؛ اما در گزارشی دیگر، علت یورش قزاقان به داخل پارک، اطلاع قبلی قزاقان از فرار مشروطه‌خواهان به پارک عنوان شده است؛ چنان‌که نزدیکیِ پارک و مجلس به یکدیگر این احتمال را تقویت می‌بخشد (امینی، ایرج، 25). در پی این ماجرا حاج میرزا ابراهیم آقا، نمایندۀ مردم تبریز، به دست قزاقان به شهادت رسید و آیت‌الله بهبهانی، آیت‌الله طباطبایی و امام‌جمعه به‌شدت مورد ضرب‌و‌شتم و اهانت قرار گرفتند. میرزا جهانگیر خان صوراسرافیل، ملک‌المتکلمین و چند تن دیگر از همراهانشان به اشارۀ محسن خان امین‌الدوله، که از حضور نمایندگان در املاکش احساس ناامنی و نارضایتی می‌کرد، به جایی خارج از پارک راهنمایی شدند. این گروه به خانۀ میرزا سید حسن کاشانی، متصل به پارک امین‌الدوله، رفتند و درنهایت دستگیر، و برخی از ایشان فردای آن روز در باغشاه به دار آویخته شدند. اسماعیل خان ممتازالدوله، رئیس مجلس، و ابراهیم خان حکیم‌الملک، نمایندۀ تهران، در تاکستانِ پارک پنهان گشتند و به دستیاری یکی از مستخدمان امین‌الدوله از پارک گریختند و به سفارت فرانسه پناهنده شدند (کسروی، 643-652؛ دولت‌آبادی، 2/ 332- 335). همچنین معاضدالسلطنه، یکی دیگر از نمایندگان، در راه‌آب پارک امین‌الدوله پنهان شد و پس از 7 ساعت اختفا، شبانه از آنجا گریخت (سالور، 3/ 2146).
پس از خلع محمدعلی شاه و بازگشایی دوبارۀ مجلس، چند گاردن‌پارتی در محل پارک امین‌الدوله به نفع شهدای مشروطه بر پا شد که طی آن، برای نخستین بار نمایشی به سبک فرنگی اجرا می‌شد (حالتی، 611). گفتنی است پیش از آن، نمایشها به سبک روحوضی ــ روی تخته‌ای که بر حوض خانه‌ها می‌نهادند یا در اتاقهایی که فاقد صحنه و پرده بود ــ به اجرا در می‌آمد. پارک امین‌الدوله به‌سبب وسعت زیاد و عمارت بزرگی که داشت به‌عنوان تماشاخانه مورد استفادۀ دسته‌های نمایشی جدید قرار گرفت (راوندی، 6/ 674)؛ از جملۀ این دسته‌های نمایشی، جوانانی بودند که «گروه اخوان» را پدید آوردند (حالتی، همانجا). همچنین بعدها گروهی به نام «شرکت فرهنگ» از فضای پارک برای برپایی نمایشنامه‌های خود، که بیشتر مضامین سیاسی و انتقادی داشت، استفاده کردند (آرین‌پور، 2/ 291).
با گذشت زمان، پارک امین‌الدوله به بخشهای کوچک‌تر تقسیم، و به غیر واگذار شد. اعلانهای فروش زمینهای پارک به‌ همراه عمارتهای آن، در روزنامه‌های دورۀ محمدعلی شاه و احمد شاه منتشر شده است (مجلس، شم‍ 43؛ زبـان آزاد، 1). پس از تاج‌گذاری احمـد شـاه و تشکیل کمیسیون پرورش، بخشی از زمینهای پارک امین‌الدوله توسط ارباب کیخسرو شاهرخ، به‌منظور احداث مدرسۀ احمدیه خریداری شد (شاهرخ، 140).
در دورۀ پهلوی اول، بخشهایی از پارک در مسیر خیابان‌کشی و توسعۀ شهر قرار گرفت و به‌تدریج خیابانها و کوچه‌هایی چون فخرآباد، زاهدی، قائن، بزرگمهر، گلشاییان، مظفری، قانع، برزویه، وقار، هما آزاد و چند کوچۀ بن‌بست دیگر و حمام امین‌الدوله در آن احداث شد (معتمدی، 295). در همین دوره، فخرالدوله اقدام به تقسیم پارک میان فرزندانش کرد. او با تفکیک زمینهای پارک به قطعات 000‘4متری، و انجام ساخت‌وسازهایی در آن قطعات، سهم 9 فرزند خود را از پارک امین‌الدوله مشخص کرد (امینی، علی، 29). در این زمان، پارک امین‌الدوله که با کاهش وسعت و تغییرات پیش‌آمده در وضعیت اولیۀ آن، به «باغ امین‌الدوله» تبدیل شده بود، افزون‌بر سکونتگاه فخرالدوله، به‌عنوان محلی برای انجام فعالیتهای خیریه که توسط وی راه‌اندازی شده بود، مورد استفاده قرار می‌گرفت؛ از جملۀ این فعالیتها، برگزاری مراسم ازدواج دختران تحت حمایت و پرورش مؤسسه‌ای به نام «بنگاه خیریۀ بانوان نیکوکار» بود که به همت فخرالدوله و همیاری چند تن از بانوانی که بیشتر آنها از طبقۀ اعیان، و صاحب‌نام بودند، اداره می‌شد (ملک‌زاده، 242). از دیگر اقدامات فخرالدوله ساخت مسجدی با معماری نیکولای مارکف، واقع در ابتدای خیابان فخرآباد بود که به‌زعم برخی از منابع، در زمینهای متعلق به پارک ساخته شده است (کسرى، 35).
امروزه از نشانه‌های باغ امین‌الدوله تنها یک سردر ورودی در خیابان فخرآباد، ابتدای کوچۀ پارک امین‌الدوله، باقی مانده است. قدمت سردر به حدود 90 سال پیش، یعنی زمانی‌که خیابان‌کشیهای دورۀ پهلوی اول آغاز شده بود، بازمی‌گردد. موقعیت قرارگیری سردر به‌گونه‌ای است که از دو طرف، و نیز از جهت فوقانی به ساختمانهای مجاور محدود شده، و به‌صورت ساباط درآمده است. انحصار سردر میان توده‌های ساختمانی اطراف موجب شده است تا ارتفاع کمی داشته باشد و چندان نمود و تمایزی نسبت به بدنۀ خیابان نیابد. سـردر باغ امین‌الدوله ساده و بدون تکلف اجرا شده، و متشکل از یک نعل درگاه تخت و دو لنگه در چوبی است. هر لنگه از 6 قطعه الوار بزرگ تشکیل یافته است که با چند ردیف تسمۀ فلزی به یکدیگر اتصال یافته‌اند. بر هر لنگه، دو ردیف گل‌میخ برنجی ساده نصب شده است که برخی از آنها از چند سال پیش مفقود گشته‌اند.