امین‌الدوله، پارک

امین‌الدوله، پارک \pārk-e amīn-od-dowle\، نخستین پارک تهران که در دورۀ قاجار و در محدودۀ محلۀ دولت توسط میرزا علی خان امین‌الدوله، از رجال بنام دورۀ ناصری و مظفری، ساخته شد. این پارک مالکیت خصوصی داشت و محل رخداد حوادث تاریخی و فعالیتهای فرهنگی از دورۀ مشروطه و پس از آن بوده است. بعدها در محدودۀ این پارک خیابانهایی نـام‌آشنا احداث شد که از جملۀ خیابانهای قدیمی شهر تهران به شمار می‌روند.
میرزا علی خان امین‌الدوله، فرزند میرزا محمد خان سینکی مجدالملک، در 1260 ق/ 1844 م، در تهران زاده شد. او در عنفوان جوانی، به‌سبب خط و انشای خوبی که داشت، سمت و لقب «منشی حضور» دربار ناصرالدین شاه (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م) را یافت. در 1290 ق/ 1873 م، لقب پدر همسرش، امین‌الملک را دریافت کرد و به سمت وزارت پست نائل آمد. در 1297 ق، با درگذشت پدرش، وزارت وظایف و اوقاف را بر عهده گرفت و در 1299 ق، ملقب به امین‌الدوله شد. او همچنین مشاغل و مناصب دولتی دیگری چون عضویت و مدیریت مجلس شورای وزرا، تصدی امور ضراب‌خانۀ دولتی، حکومت خراسان، و پیشکاری محمدعلی میرزا، ولیعهد، در آذربایجان را بر عهده داشت. امین‌الدوله در 3 سفر ناصرالدین شاه به فرنگ از همراهان وی بود؛ گرچه در سفر اول به‌سبب سعایت آقا ابراهیم امین‌السلطان، از سرحد آلمان مرخص شد و به ایران بازگشت. وی در دورۀ پادشاهی مظفرالدین شاه (سل‍ 1313-1324 ق/ 1896- 1906 م)، در 1315 ق صدراعظم شد، اما پس از گذشت 7 ماه، از صدارت برکنار گشت. پس از آن، امین‌الدوله از مشاغل دولتی کناره گرفت و به املاک خود در لشت‌نشای گیلان رفت تااینکه در 1322 ق درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد (آل‌داود، 289؛ بامداد، 2/ 354-355؛ شرافت، شم‍ 10، ص 404-405).
امین‌الدوله را مردی روشن‌فکر و آزادی‌خواه گفته‌اند که به میهن خود عشق می‌ورزید، اما به تعبیر برخی، از اصلاح اوضاع ایران ناامید بود (کرزن، 1/ 560؛ ویشارد، 330-331). او نسبت به مسائل ایران و جهان آگاهی کامل داشت، به‌گونه‌ای‌که برخی وی را در زمینۀ وقوف بر سیاست و دیپلماسی، شخص اول مملکت دانسته‌اند (اعتمادالسلطنه، خلسه، 76؛ افضل‌الملک، 237). وی در سیاق کشورداری مایل به روشی بود که کشورهای اروپایی به کار می‌بردند و در انتخاب شیوۀ زندگی خود نیز روش فرنگی را ترجیح می‌داد؛ حتى معاشران و مصاحبانش بیشتر از میان اروپاییان و تحصیل‌کردگان یـا به تعبیر دولت‌آبادی (1/ 168، 178)، «اروپایی‌منشان» بودند (نظام‌السلطنه، 2/ 215).
امین‌الدوله مردی نرم‌خو و باوقار بود، و برخلاف درباریان آن دوره، که با هتاکی و وقاحت امور را پیش می‌بردند، اهل نجابت و شرم و تأنی بود. خط را بسیار نیکو می‌نوشت و سبکی خاص خود داشت که به ظرافت و حلاوت و اختصار آراسته بود (افضل‌الملک، اعتمادالسلطنه، همانجاها).
امین‌الدوله در ساختمان‌سازی سررشته داشت و در این کار نیز، همچون انشا و تحریرش، با سلیقه عمل می‌نمود؛ به‌طوری‌که ناصرالدین شاه وی را در ساخت قصر خود به مباشرت گماشت (ناصرالدین شاه، 16؛ اعتمادالسلطنه، روزنامه ... ، 326، 393)؛ افزون‌براین، برخی رجال نیز نظارت بر کار ساخت و مرمت عمارتهای شخصی خود را به او می‌سپردند (ممتحن‌الدوله، 254).
امین‌الدوله به گل و گیاه علاقه‌مند بود و ایجاد فضای سبز و نشاندن گل و درخت را خوش می‌داشت؛ چنان‌که وقتی پس از سرخوردگی از مشاغل دولتی به لشت‌نشا رفت، بهتر دید به زراعت و باغداری بپردازد و در «وصیت‌نامۀ» خود (ص 37، 42-47) نیز خواسته بود تا قبرش در فضایی آزاد باشد و پیرامونش گل و گیاه نشانده شود. شاید به‌سبب همین علاقه بود که پس از سفر به اروپا، و مشاهـدۀ سبک معماری بناها و فضاهای سبز فرنگی، پارک مصفای خود را در پایتخت ایجاد کرد.

سفرهای ناصرالدین شاه و رجال دولتی به فرنگ، نیز اعزام دانشجو به اروپا، ایرانیان را با مظاهر تمدنی جهان غرب آشنا کرد. این آشنایی تأثیر خود را در زمینۀ تحولات شهری، به‌طور بارز در معماری بناها و ایجاد فضاهای سبزی که با الگویی غیر ایرانی، و ازسوی رجال و اعیان احداث می‌شدند، نشان داد. به‌تدریج ایجاد این‌گونه فضاهای سبز که در همان زمان، به‌سبب تمایزشان با باغ ایرانی، و نیز به‌عنوان پدیده‌ای وارداتی، با واژۀ فرنگی «پارک» خوانده می‌شدند، از نشانه‌ها، بلکه یکی از ملزومات اشرافیت درآمد (سدیدالسلطنه، 134؛ مهدی‌زاده، 21). عمده‌ترین وجه تمایز پارک با باغ ایرانی در هندسۀ غیر خطی آن بود. هندسۀ باغ ایرانی، براساس دو محور اصلی عمود برهم یا محورهای موازی شکل می‌گیرد، ولی در طراحی پارک از خطوط منحنی و نظم ارگانیک عناصر به‌شکلی طبیعت‌گرایانه استفاده می‌شود (سلطان‌زاده، 108؛ مجلسی، 8). جز این، وجود عناصری چون دریاچه، جزیره، تپه‌های مصنوعی، گلخانه و مجسمه از دیگر مشخصه‌های پارک به شمار می‌آید (شرف، شم‍ 69، ص 280). مجموع این ویژگیها طرح و نقشی جدید به فضاهای سبز نوظهور دورۀ قاجار می‌بخشید که به‌طور خاص یادآور شیوۀ طراحی پارکهای انگلیسی بود (بانی‌مسعود، 152).
نخستین پارک تهران و بنابر روایتی، نخستین پارک ایران توسط امین‌الدوله، در محدودۀ محلۀ دولت، واقع در شمال شرق تهران عهد ناصری ایجاد شد (افضل‌الملک، 240). در نقشۀ عبدالغفار که در 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده، سایت پارک به‌صورت زمینی نامنتظم، نزدیک به مثلث است که از 4 جبهه به خیابانهای اطراف محدود می‌شود. در حـد جنوبی پارک، ‌خیابان دروازۀ دوشان‌تپه و در حد غربی آن، خیابان دروازۀ شمیران قرار دارد. حد شمالی آن، خیابانی است که بین دروازه‌های دوشان‌تپه و شمیران کشیده شده، و نزدیک به حصار شهر است. حد شرقی نیز به کوچه‌ای در حد فاصل خیابانهای شمالی و جنوبی منتهی می‌شود. مساحت پارک براساس بازترسیم نقشۀ عبدالغفار، وسعتی در حدود 27 هکتار داشته است که حدود 3 هکتار آن به تاکستانی واقع در بخش شمالی پارک اختصاص یافته بود (مجلسی، 9). مقایسۀ وسعت این پارک با دو پارک دیگر در همان دوره، که یکی به ظل‌السلطان، و دیگری به کنت دو مونت فرث، رئیس نظمیۀ تهران تعلق داشت، حاکی از آن است که پارک امین‌الدوله بزرگ‌ترین پارک شهر، و یکی از بزرگ‌ترین قطعه‌زمینهای تهران بوده است (نک‍ : اطلس ... ، 70، 71).
تاریخ ساخت پارک امین‌الدوله به‌روشنی معلوم نیست. در یک اثر پژوهشی متأخر، تاریخ ساخت پارک میان سالهای 1290-1297 ق/ 1873-1880 م پیشنهاد شده است (مجلسی، 8). مؤلف این اثر آورده که امین‌الدوله پس از بازگشت ناصرالدین شاه از نخستین سفر فرنگ در 1290 ق، اقدام به ساخت پارک خود کرده است؛ او برای اثبات مدعای خود، شواهدی چون همراهی امین‌الدوله در این سفر با شاه، بازدید از انگلستان و پارکهای آنجا، و نیز طرح انگلیسی این پارک را مطرح کرده است (همانجا)؛ همچنین به عکسی استناد جسته است که در آن، تصویری از فضای سبز پارک و عمارت کوشک دیده می‌شود و تاریخ برداشت عکس را 1297 ق دانسته است. اما نکتۀ قابل توجه این است که امین‌الدوله در سفر نخست ناصرالدین شاه، با گذر از قفقاز و روسیه تنها تا سرحد آلمان همراه شاه بود و نتوانست از اروپا و انگلستان بازدید کند. به جای آن، چندی بعد، در 1295 ق، خود به‌تنهایی سفری به ایتالیا و انگلستان داشت و پس از انجام مأموریت در انگلستان به همراهان ناصرالدین شاه پیوست (امینی، ایرج، 18). همچنین در گزارشی که از اعتمادالسلطنه به تاریخ اوایل سال 1299 ق در دست است، صحبت از باغی شده که امین‌الملک به‌تازگی ساختِ آن را به پایان رسانده است (نک‍ : روزنـامه، 151). بنـابراین بـا فـرض اینکـه دیـدار امین‌الدوله از پارکهای انگلیس الهام‌بخش وی در ایجاد پارک شخصی‌اش بوده است، باید تاریخ ساخت پارک را میان سالهای 1295- 1299 ق جست‌وجو کرد؛ گرچه کار ساخت‌وساز برخی بخشهای پارک تا 1301 ق ادامه داشته است (ناصرالدین شاه، 11). امین‌الدوله ساخت پارک خود را به معماران بلژیکی سپرد (امینی، ایرج، 33). درهای ورودی به پارک در دو ضلع غربی و جنوبی تعبیه، و آن‌گونه‌که در نقشۀ عبدالغفار (چ 1309 ق) مشخص شده بود، ورودی اصلی پارک در خیابان دروازۀ شمیران قرار داشته است.
پارک امین‌الدوله دارای مسیرهای منحنی در نیمۀ غربی و هندسۀ ایرانی مستقیم‌الخط در نیمۀ شرقی بود. نیمۀ شرقی دو محور اصلی در امتداد شرقی ـ غربی داشت که با عرض 6 متر، در فاصلۀ 20متری از یکدیگر قرار داشتند؛ ضمن اینکـه 6 محور فرعی شمالی‌ ـ‌ جنوبی نیز عمود بـر محورهای اصلی کشیده شده بود (مجلسی، 9). نیمۀ غربی فاقد ساختار محوری، و دورنمای معمول در باغ ایرانی بود، با‌این‌حال شمار کم درختان پارک و نیز استفاده از اختلاف سطح، باعث به‌وجودآمدن چشم‌اندازی فراخ و گسترده می‌شد (همو، 12). در نیمۀ غربی، بیشترین تمرکز اجزای پارک، یعنی دریاچه، جزیره، بنای کلاه‌فرنگی و عمارت کوشک قرار داشت ( اطلس، همانجا). دریاچه به‌شکلی طبیعت‌گرا، و با وسعتی در حدود 260‘2 مـ2 ایجاد شده بود و امکان قایق‌رانی داخل آن را فراهم می‌کرد، چنان‌که در عکسهای موجود در آلبوم‌خانۀ کاخ گلستان نیز تصویر قایق کنار دریاچه برداشته شده است (مجلسی، 10؛ معیرالممـالک، 68؛ آرشیو ... ، آلبوم شم‍ 163). همچنیـن در میان دریاچه، جزیره‌ای به وسعت تقریبی 325 مـ2 ایجاد شده بود که با پلی منحنی به بنای کنار دریاچه مرتبط می‌شد. تأمین آب این دریاچه و آب مورد نیاز برای آبیاری پارک توسط قنات شخصی امین‌الدوله که قنات الٰهیه نیز نام داشت و از اراضی حشمتیه به‌سوی جنوب غربی سرازیر می‌شد، صورت می‌گرفت. افزون‌برآن، دو قنات دیگر به نامهای نظامیه و بهارستان وارد پارک می‌شدند؛ اما به نظر کارشناسان، بیشترین بهره‌گیری از قنات امین‌الدوله صورت می‌گرفت که از زمینهای غربی، و از نزدیکی دریاچه می‌گذشت و از جوار سردر غربی پارک خارج می‌شد (اعتمادالسلطنه، المآثر ... ، 124؛ شهیدی، 395، 396، 405؛ مجلسی، همانجا). گویا در سالهای بعد، آب‌گیری دریاچه با دشواریهایی روبه‌رو شد، چنان‌که براساس عکسهای باقی‌مانده، دریاچه جای خود را به فضای سبز داده است (نک‍ : همانجا، تصویر شم‍ 3). بر این اساس، محتمل است در این زمان، آب قناتها برای آبیاری گیاهان پارک و نیز آب‌گیری دریاچه کافی نبوده باشد؛ بااین‌حال، گویا سپس‌تر به جای دریاچه، استخری در پارک ایجاد کردند که منظره‌ای از آن در یک تابلو نقاشی به تصویر کشیده شده بود (نک‍ : دنبالۀ مقاله).
در حاشیۀ شرقی دریاچه بنایی به‌شکل آلاچیق قرار داشت که در منابع، از آن با نام «کلاه‌فرنگی» یاد کرده‌اند. تاریخ آغاز ساخت کلاه‌فرنگی روشن نیست، اما زمان پایان کار آن در اوایل سال 1301 ق بوده است (ناصرالدین شاه، همانجا). به نوشتۀ مستوفی، این نخستین بنایی بود که در پارک ساخته شد (1/ 369؛ نیز قس: مجلسی، 8، که عمارت کوشک را براساس عکس برداشته‌شده در 1297 ق، متقدم می‌داند). کلاه‌فرنگی بنایی هشت‌وجهی بود که روی تپه‌ای دست‌ساز به بلندی حدود 3 متر قرار داشت (همو، 11). بنا شامل یک اتاق بود که هریک از اضلاع هشت‌گانۀ آن پنجره‌ای به منظرۀ بیرون داشت. گرداگرد اتاق را ایوانی با 8 ستون چوبی مشبک فراگرفته بود. ستونهای ایوان توسط قوسهای تزیینی، که آنها نیز به‌صورت مشبک کار شده بودند، به یکدیگر اتصال داشتند ( آرشیو، همانجا؛ نیز نک‍ : ذکاء، 2/ 343).
بنای دیگری نیز در جبهۀ شمالی دریاچه قرار داشت که عمارت بیرونی و اصلی پارک به شمار می‌آمد. این بنا الگوی ساخت قصر یاقوت سرخه‌حصار قرار گرفت و حتى جزئیاتی از آن، چون جان‌پناه مشبک ایوان و حاشیه‌های تزیینی گرداگرد بنا که طرحی رومی داشت، به‌طور عینی تقلید شد ( آرشیو، آلبوم شم‍ 120).
عمارت پارک به‌صورت کوشکی آزاد در زمینه‌ای مربع با سبک معماری نئوکلاسیک و به‌صورت حجمی تندیس‌گونه ساخته شده بود. قسمت مرکزی عمارت در جبهۀ شمالی دارای حجمی پیش‌نشسته از باقی سطوح نما بود. ستونهای ایوان در طبقۀ همکف ایونیک، و در طبقۀ فوقانی به‌صورت کرنتین با تزیینات برگ‌کنگری بود. از دیگر تزیینات بیرونی بنا نیز اجرای قاب‌بندی در اطراف پنجره‌ها و ساخت جان‌پناه ایوانها و بام بود که در تصاویر به‌جامانده به‌صورت صفحاتی مشبک از مصالح چـوب یا گچ قابل مشاهده است (همان، آلبوم شم‍ 163). دکوراسیون داخلی این عمارت همچون سبک معماری آن، بـا اجزا و مبلمان فرنگی و از سر ذوق و سلیقه اجرا شده بود (کرزن، 1/ 560؛ سهام‌الدوله، 127).