تاریخ اولین بنای قلعۀ الموت / عنایت‌الله مجیدی

1405/5/4 ۱۲:۳۹

قدمت قلعۀ الموت یا هستۀ اصلی قلعه، به روزگاری کهن‌تر و دست کم به سدۀ ۳ق باز می‌گردد. اگر چه بنا بر بعضی روایات محلی و بسیار متأخر، وقتی حسن صباح به الموت آمد، استحکامات و قلعه وجود نداشت ولی این روایت با گزارش مورخان کهن ــ که در وقایع پایان سدۀ ۳ و اوایل سدۀ ۴ق به آنجا اشاره کرده‌اند ــ منافات دارد.

دبا: سی‌امین اثر ایران با عنوان «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. به همین مناسبت عنایت‌الله مجیدی، رئیس کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در این یادداشت به بررسی تاریخ اولین بنای قلعۀ الموت پرداخته است:

قدمت قلعۀ الموت یا هستۀ اصلی قلعه، به روزگاری کهن‌تر و دست کم به سدۀ ۳ق باز می‌گردد. اگر چه بنا بر بعضی روایات محلی و بسیار متأخر، وقتی حسن صباح به الموت آمد، استحکامات و قلعه وجود نداشت (لاکهارت، «حسن صباح ... »، ۶۷۸)، ولی این روایت با گزارش مورخان کهن ــ که در وقایع پایان سدۀ ۳ و اوایل سدۀ ۴ ق به آنجا اشاره کرده‌اند ــ منافات دارد. جوینی (۲۷۰/۳-۲۷۱) به استناد کتاب تاریخ جیل و دیلم که برای فخرالدولۀ دیلمی نوشته شده است و اکنون در دست نیست، آورده که یکی از ملوک ارجستان [باید خوانده شود: جَستانیان] در ۲۴۶ ق بر کوهی که قلعۀ الموت بر آن است، عمارتی کرد و ملوک دیلم به این دژ مفتخر بودند و شیعۀ اسماعیلیه بدان پشتگرمی داشتند. حمدالله مستوفی ( نزهة، ۶۱) آن را ساختۀ الداعی الی الحق، حسن بن زید، در همان سال دانسته است؛ اما ابن اسفندیار در شرح وقایع سال ۳۰۷ق آورده است که علی بن وهسودان تصمیم گرفت داعی صغیر را «به قلعۀ پدران خود، یعنی الموت» فرستند (ص ۲۸۱)، و از گزارش مرعشی ( تاریخ طبرستان، ۳۱۱) در همین باب که «علی، داعی را به قلعۀ الموت که موطن اصلی او بود، فرستاد»، می‌توان حدس زدکه مراد، قلعۀ پدران و موطن اصلی خود علی بن وهسودان جستانی است که الموت روزگاری در قلمرو ایشان بود. به عقیدۀ برناردلویس، دژ الموت را یکی از شهریاران دیلم در پی شناسایی صخره الموت توسط عقاب دست‌آموز خود ساخت، و در ۲۴۶ق یکی از حکمرانان علوی آن را تجدید بنا کرد (ص ۶۶).

باید توجه داد که بانی اولیه قلعه الموت کدامیک از فرمانروایان آل جستان بوده است. چنانکه در بالا نقل شد، جوینی به نقل از تاریخ جیل و دیلم، یعنی کهن ترین ماخذ موجود، به بنای قلعه در ۲۴۶ ق/۸۶۰م، و به دست یکی از ملوک ارجستان[خوانده شود: آل جستان] تصریح کرده است (۲۷۱/۳؛ و نیز نک: زکریای قزوینی، ۳۰۱؛ ابن اسفندیار، ۲۸۱)، چون نزدیکترین حکمران آل جستان در این تاریخ، وهسودان بن جستان بن مرزبان بن جستان دیلمی است، بنابراین به احتمال بسیار وی را باید بانی قلعه مشهور الموت دانست.

برای مطالعۀ کامل مطالعات قلعۀ الموت رجوع شود به جلد ۱۰ صفحه ۹۲ و جلد ۱۸ صفحه ۱۲۵ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی