سفرهای چهارگانۀ عقلی ملاصدرا / آیت‌الله مصطفی محقق داماد

1405/3/1 ۰۹:۵۷

اول خرداد در تقویم، به نام حکیمِ متعالیه، صدرالمتألهین شیرازی مزین شده است، فرصتی است تا بار دیگر بر اهمیت تفکر عمیق و نگاهِ وحدت‌بخش در مسیر حل مسائلِ امروز تأمل کنیم. ملاصدرا با ترکیبِ شهودِ عرفانی و برهانِ عقلی، مسیری را گشود که در آن، خردِ انسان با حقیقتِ هستی پیوند می‌خورد.

دبا: اول خرداد در تقویم، به نام حکیمِ متعالیه، صدرالمتألهین شیرازی مزین شده است، فرصتی است تا بار دیگر بر اهمیت تفکر عمیق و نگاهِ وحدت‌بخش در مسیر حل مسائلِ امروز تأمل کنیم. ملاصدرا با ترکیبِ شهودِ عرفانی و برهانِ عقلی، مسیری را گشود که در آن، خردِ انسان با حقیقتِ هستی پیوند می‌خورد. به همین مناسبت آیت‌الله مصطفی محقق داماد* در یادداشت کوتاهی که به طور اختصاصی در اختیار تارنمای مرکزپژوهش‌های ایرانی و اسلامی (مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی) قرار گرفته نوشت:

******

بسم الله الرحمن الرحیم

صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی، که در میان عامۀ مردم به ملاصدرا مشهور است در همان دوران حیاتش در میان اهل دانش به صدرالحکما یا صدر المتألهین نام گرفت. تولد وی حدوداً سال ۹۷۹ قمری در شیراز بوده است. پدر وی خواجه ابراهیم بن یحیی قوامی که یکی از اشراف آن دیار بود ظاهرا در دستگاه حاکم فارس اشتغال داشته است. صدرا علوم عقلی را از محضر حکیم عصر خویش میر برهان الدین محمدباقر استرآبادی معروف به میرداماد و علوم نقلی را از محضر نادرۀ عصر خویش شیخ بهاءالدین محمد عاملی فرا گرفت و موفق شد از هر دو استاد خود اجازۀ علمی و روایی دریافت کند.

وی پس از کسب فضایل علمی و احساس فراغت از تحصیل در اصفهان آن دیار را ترک کرد و به شیراز موطن خود مراجعت نمود. و چنانکه عادت دیرینۀ ابناء عصر قدیم و جدید همین است، محسود بعضی از مدعیان علم واقع شد. و به قدری مورد تعدی و ایذاء و اهانت آنان قرار گرفت که در نتیجه از شیراز خارج و در یکی از قراء اطراف قم به نام کهک سکنی گزید و باغ دل را بر اغیار بست و سالها در کمال عزلت و انزوا به مجاهده و انجام ریاضات و تزکیه و تصفیۀ نفس پرداخت تا آنکه توانست در سایۀ تحمل مشقت و سعی و تلاش فراوان از درون خویش دریچه‌ای به عالم قدس بگشاید و آنچه از حقایق علمی که در راه استدلال وبرهان می‌توانست به دست آورد و نیز پیش از آن به دست آورده بود را از طریق مکاشفه هم مشاهده نماید.

ملاصدرا پس از طی مراحل سیر و سلوک و وصول به کمال نفسانی به تأسیس مکتب فلسفی خویش و تألیف و تصنیف و تعلیم و تربیت پرداخت و تا آخر عمر به همین امر اشتغال داشت. حسب اسناد و مدارک موجود وی بخشی از زندگی پر برکت خویش را در قم گذرانده، حدود پانزده سال. و بعد از آن نیز مدتی در شیراز در مدرسه ای که امروز به مدرسۀ خان مشهور است تدریس می‌نموده است که علی الظاهر شاگردان خاص ایشان نظیر مرحوم فیض کاشانی و عبدالرزاق لاهیجی دو داماد او علاوه بر قم در آنجا نیز درس ایشان را درک کردند. شیخ حسین تنکابنی، ملامحمد ایروانی و شاه ابوالوَلی شیرازی و میرزا ابراهیم و قوام‌الدین احمد دو فرزند او و سرمد کاشانی و ملا علی رضا ابن محمد آقاجانی شارح قبسات میرداماد نیز از شاگردان نامدار ایشانند.

صدرا محور اصلی ساختار و طرح نوین خود را در فلسفه که آن را «حکمت متعالیه» نام نهاده است بر اساس توفیق و هماهنگی میان عقل و کشف و دین نهاده است و در راه کشف حقایق الهیات از مقدمات برهانی و مطالب کشفی و مواد قطعی دینی بهره گرفته و آنها را یکنوا ساخته است. وی در جایی در مورد برخی از حقایق دینی می‌نویسد: من بحمدالله با عین‌الیقین که این گفته و نظائر آن که در کتاب و سنت در مورد حالات قیامت وارد گردیده راست و حق است. بنابراین با آن ایمان آشکار مقرون به کشف و شهود دارم. (مراجعه کنید به اسرار الآیات ملاقدرا صفحۀ ۱۸۱)

نامدارترین اثر صدرالمتألهین که در میان آثار وی نقش مادر دارد کتاب مستطاب «الحکمة المتعالیه فی الاسفار الاربعة العقلیه» مشهور به «اسفار» است. اسفار جمع سَفر به معنای راه درنوردیدن و مسافرت کردن است. هرچند بعضی خاورشناسان در این زمینه به اشتباهی شگرف افتاده و آن را جمع سِفر و به معنای کتاب دانسته‌اند. ولی مؤلف کتاب در مقدمه به صراحت مقصود خود را از سفرها همان سفرهای چهارگانه‌ای دانسته که به شرح زیر است (عبارت را از مقدمۀ اسفار نقل می‌کنم):

بدان که اولیاء حق و پویندگان طریقت وغورندگان طریق معرفت را چهار مرحله در راه پیمودن است: مرحلۀ نخست سفری است که آنان را از خلق می‌گسلد و به سوی حق می‌گرایاند. مرحلۀ دوم سفری است که از حق آغاز می‌شود و در آن با حق در حق فانی می‌شود. مرحلۀ سوم که مقابل مرحلۀ اول است بازگشت از همان سفر نخستین است سفری است از حق آغاز و همراه با حق به سوی خلق. مرحلۀ چهارم که از جهتی در برابر مرحلۀ دوم قرار دارد و آن سفری است همراه با حق در خَلق یعنی در آفرینش.

لذا این کتاب را طبق اینان یعنی همان سالکان در انوار و آثار، بر چهار سفر ترتیب دادم و آن را حکمت متعالیه در سفرهای چهارگانۀ عقلی نامیدم.

والسلام علیکم و رحمةالله و برکاته

* مدیر دانشنامۀ حقوق و عضو شورای عالی علمی مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی (مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی)