نقبی بر «تاریخ بیهقی» یکی از رساترین متون تاریخ‌نگاری فارسی

1405/2/5 ۰۹:۳۹

۲۳ آوریل در تقویم جهانی، مصادف با روز جهانی کتاب است. به همین مناسبت یادی می‌کنیم از تاریخ بیهقی، یکی از مهم‌ترین کتاب‌های منثور به زبان فارسی که به لحاظ زبانی یکی از شیواترین و رساترین متون تاریخ‌نگاری پیشامدرن فارسی به‌شمار می‌رود. اثری که به اعتقاد برخی محققین، در مرزی میان تاریخ و ادبیات ایستاده و شوربختانه آن‌طور که باید و شاید مورد توجه قرار نگرفته است.

یک دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد، گفت: ابوالفضل بیهقی در کتاب خود «تاریخ بیهقی»، به بهترین شکل ممکن، اصول و قواعد مستندنگاری را در تاریخ ادبیات پرورش داده است. این اثر با روایت‌گری از وقایع تاریخ از ظرفیت بالایی برای مطالعه در شرایط سخت و بحرانی برخوردار است و به ما یادآوری می‌کند که با مطالعه متون کلاسیک ملی نیز شاید بتوان از وقوع برخی اشتباهات تاریخی جلوگیری کرد.

حامد مهرادفرد در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: «تاریخ بیهقی» دارای نثری شاعرانه و توصیف‌گری دقیق و جزئی است که با بیان حقیقت نیز همراه شده است؛ ویژگی که باعث می‌شود تا این کتاب کمی از وقایع‌نگاری صرف، فاصله داشته باشد. این نوع از روایت تا قبل و حتی بعد از شخص ابوالفضل بیهقی وجود نداشته است. البته این به آن معنا نیست که تلاشی برای نگارش وقایع دربار و همچنین روزمرگی مردم اتفاق نیفتاده است. همانگونه که در طول تاریخ ادبیات هرگز شاهد ظهور افرادی همچون سعدی، حافظ و فردوسی نبوده‌ایم، درمورد ابوالفضل بیهقی نیز به همین ترتیب است.

او ادامه داد: شعر، آینه تمام‌نمای فرهنگ ایرانی است و تمام آنچه که در زندگی مردمان ایرانی - چه خوب و چه بد- رخ داده است، بازتابش در آینه شعر فارسی، آشکار است. بنابراین به جرأت می‌توان گفت که بزرگ‌ترین دستاورد ملت ایران در طول تاریخ، شعر و سخن فارسی است. قالب رایج شعر در زمان حکومت سامانیان و غزنویان قصیده بوده که عمدتا شامل مدح و ستایش شاهان بوده است و شاعران نیز از این مسئله ابایی نداشته‌اند. فردوسی نیز در زمانه‌ بیهقی می‌زیسته و اثر بی‌بدیل خود یعنی شاهنامه فردوسی را به محمود غزنوی تقدیم می‌کند اما با این وجود اسمی از این کتاب در تاریخ بیهقی برده نمی‌شود.

درآمیختگی نثر و شعر؛ وجه تمایز تاریخ بیهقی با آثار مشابه

این مدرس زبان و ادبیات فارسی خاطرنشان کرد: چیزی که ارزش کار این نویسنده را در روند نگارش تاریخ بیهقی فارغ از شاعرانگی آن مجزا می‌کند، درآمیخته‌شدن نثر با شعر است. ابوالفضل بیهقی به عنوان دبیر و نویسنده دربار غزنوی، با یک شاعر ایرانی به نام «اسکافینا» همکاری داشته که درواقع به این شخص سفارش شعر می‌داده است. درواقع بیهقی از همان زمان، ارزش شعر را به خوبی درک کرده اما کتاب خود را با نثر آغاز و پایان داده است؛ پس می‌توان این نتیجه را گرفت که شعر در چنین بستری همواره در سایه نثر بوده است.

مهرادفرد با اشاره به اینکه در تاریخ بیهقی ویژگی‌های مستندنگاری وجود دارد، تصریح کرد: مهم‌ترین منابعی که ابوالفضل بیهقی در طول نگارش کتابش استفاده کرده، شامل مشاهدات شخصی او همچنین منابع مکتوب و شفاهی نقل شده از دیگران است. در تعریفی دیگر می‌توان از بیهقی به عنوان روایت‌گر حقیقت نام برد. چیزی که امروزه از وقایع پیشین می‌دانیم صرفا اطلاعاتی از گذشته نیست بلکه بخشی از آن توسط نگاه تاریخ نویسان بازگو شده است. نویسنده تاریخ بیهقی نیز به این مسئله بارها اشاره داشته است که آن چیزی را که رخ داده است را یا خود دیده‌ام و یا از منابع موثق شنیده‌ام.

ترجمه روان «تاریخ بیهقی»، آسیب‌رسان به نثر فاخر نویسنده

این پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی، ادامه داد: نمی‌توان نثر تاریخ بیهقی را پیچیده تلقی کرد اما اگر بخواهیم این گزاره را بپذیریم، با ساده‌سازی و برگردان این اثر به زبان ساده و روان از شیرینی تاریخ بیهقی کاسته می‌شود. به طورکلی ترجمه شعر خیانت است، حتی در روند ترجمه فارسی به زبان خارجی نیز صنایع ادبی، اعجاز در کلام و همنشینی کلمات کاملا از بین می‌رود. در زبان شعر، علاوه بر انتقال پیام به مخاطب، نحوه سرودن هم مفهومی مهم است که در بین شاعران متمایز بوده و ممکن است در ترجمه از گزند آسیب در امان نماند. در همین راستا، نحوه روایت بیهقی به گونه‌ای است که تاریخ، جذاب و خواندنی می‌شود و شایسته است که نثر فاخر او شامل ترجمه روان نشود.     

وی با اشاره به اینکه امروز باید تلاش کنیم تا ذائقه خود را شبیه به نثر فاخر کنیم تا اینکه چنین نثری را ساده‌سازی کنیم، تاکید کرد: گسست فرهنگی نسل جدید را نباید بهانه چنین کارهایی کرد بلکه اگر قرار است ترجمه‌ای صورت گیرد، باید به شکلی کارآمد و در حد آشنایی ابتدایی آغاز شود و در ادامه، آثار را همانطور که هست باید مطالعه کرد. وجود گنجینه‌های ادبی مانند گلستان و بوستان سعدی، شاهنامه فردوسی و تاریخ بیهقی موجب می‌شود که در مقابل این نقطه ضعف ایستادگی کنیم، چراکه با بهره‌گیری از واژگان موجود و معنای قدیمی‌شان در این آثار، شاهد بازگشت این واژگان به چرخه زبان، همراه با معنای جدیدشان خواهیم بود.

این نویسنده با بیان اینکه جریان اقتباس از متون کلاسیک ملی از حساسیت بالایی برخوردار است، تاکید کرد: اگر بخواهیم در پروسه هرگونه اقتباس، ویژگی شاعرانه تاریخ بیهقی را حذف کنیم، به اصالت متن اصلی ضربه وارد خواهد شد. در پی فاصله‌گرفتن نسل معاصر با آثاری از این قبیل، اقتباس یکی از راهکارهایی است که می‌توان نسل جدید را با متون ملی و دلنشین ادبی پیوند داد.

مهرادفرد با تاکید بر اینکه در دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی آنگونه که باید به تاریخ بیهقی پرداخته نشده است، اظهار کرد: با توجه به اینکه تعداد پایینی واحد آموزشی به آموزش تاریخ بیهقی در جدول آموزشی رشته زبان و ادبیات فارسی اختصاص داده شده است، می‌توان جای خالی این اثر را به خوبی احساس کرد. در نگاه خوشبینانه به این موضوع، می‌توان گفت که به دلیل گستردگی تاریخ ادبیات و تعداد بالای شاعران، هرگز نمی‌توان در دوران کارشناسی، ارشد و حتی دکترا، آن طور که باید و شاید از این دریای بیکران بهره برد و این نیازمند دغدغه‌مند بودن خود فرد و تلاش برای دانستن است.

منبع: ایسنا