آشنایی با راه ها و کاروانسراهای عصر صفویه

1392/10/23 ۰۰:۲۳

 آشنایی با راه ها و کاروانسراهای عصر صفویه

شاه عباس صفوی، اهتمام ویژه ‏ای نسبت به امور راه‏ها و بناهای میان راه به خرج داد و راه‏ها و کاروان‏سراهای متعددی ساخت که به راه‏ها و کاروان‏سراهای شاه عباس معروف‏اند. از معروف‏ترین اقدامات او در این زمینه احداث راه‏های سنگ‏فرشی بود.

شاه عباس صفوی، اهتمام ویژه ‏ای نسبت به امور راه‏ها و بناهای میان راه به خرج داد و راه‏ها و کاروان‏سراهای متعددی ساخت که به راه‏ها و کاروان‏سراهای شاه عباس معروف‏اند. از معروف‏ترین اقدامات او در این زمینه احداث راه‏های سنگ‏فرشی بود.

راه‏های صفویه

در تاریخ ایران پس از اسلام ، سلسله صفویه نقطه عطفی است. پس از قرن‏ها فرمانروایی‏ بیگانه ، ایران دوباره به کشوری قدرت‏مند و مستقل تبدیل می‏شود. پادشاهی صفوی با تاج‏گذاری شاه اسماعیل در تبریز در سال 907 ه.ق آغاز و با تسخیر اصفهان توسط افغان‏ها در سال 1135 ه.ق پایان‏ می‏یابد. پادشاهان صفوی، خصوصا شاه عباس به این نکته پی برد که تجارت‏ و بازرگانی می‏تواند کشور را در کوتاه‏مدت به رونق اقتصادی برساند و برای‏ تحقق این منظور، ضمن برقرار کردن امنیت بعضا پایدار در سر حدات و شبکهء ارتباط کشور، دست به تعمیر راه‏ها و احداث کاروان‏سراها زد. در واقع از این زمان است که مشاهده می‏شود گروه‏های مختلف اروپایی به قصد تجارت، اهداف سیاسی یا نظامی به ایران سفر کرده، کمپانی‏های هند شرقی،انگلیس،فرانسه و هلند در ایران تأسیس می‏شود و سیاحان و گردشگران متعددی هم‏چون پیتر دلاواله،آدام‏ اولئاریوس،شاردن،تاورنیه،برادران شرلی و دیگران برای بازدید از ایران می‏آیند

شاه عباس صفوی، اهتمام ویژه ‏ای نسبت به امور راه‏ها و بناهای میان راه به خرج داد و راه‏ها و کاروان‏سراهای متعددی ساخت که به راه‏ها و کاروان‏سراهای شاه عباس معروف‏اند. از معروف‏ترین اقدامات او در این زمینه احداث راه‏های سنگ‏فرشی بود. راه‏های سنگ فرش در بسیاری از نقاط کشور(مانند مناطق شمالی و کویری)که به علت عدم وجود زمین سفت و سخت،حرکت چهارپایان و وسایل نقلیه چرخ‏دار را با مشکل مواجه می‏کرد،به وجود آمدند. در منتظم ناصری درباره ی جاده سنگ‏فرشی مازندران آمده است:

"چون شارع مازندران را از بسیاری باران،غالبا گل و لای بود و چارپایان قوافل در آن‏ فرو می‏رفتند،شاه عباس به میرزا تقی خان وزیر،مازندران حکم کرد که از ابتدای حدود سواد کوه‏ پل‏های عالی بر روی رودهای بزرگ ببندد و تمام راه را با سنگ و گچ و آجر بسازد و خیابان‏های پهنی احداث کند و در دو طرف خیابان درخت غرس نماید تا معبر قافله ها و عابرین،با وسعت و صفا شود.تمام مخارج راه راه شاه عباس خود محتمل شد و این راه در سال‏ 1031 هجری به اتمام رسید،چنان‏که ماده تاریخ آن کار خیر می‏باشد "

از نظر برقراری امنیت در جاده‏ها در تاریخ عالم‏آرای عباسی آمده:

"برای تأمین امنیت راه‏ها مأموران ولایات مسئول بودند.ابتدا تحقیق کردند که در هر ولایتی،معظم قاطعان طریق چه جماعت‏اند،همت بر فنا و اعدام این طبقه گماشتند،در اندک‏ زمانی اکثر سردمداران این گروه را به حسن سعی و تدبیر به دست آوردند.بعضی به مسلک‏ انقیاد و فرمان‏پذیری درآمدند برخی دیگر را بی‏ملاحظه به شحنه سیاست سپرده خلایق را از شر آن طایفه آسودگی بخشیدند"

در باب نحوهء سفر و مسافرت در زمان صفویه،شکل کاروان‏ها،حرکت و اطراق و مسایل‏ دیگر در سفرنامه‏های جهان‏گردان خارجی که آن زمان به ایران آمده‏اند مطالب  فراوانی ذکر شده است.شاردن در جای جای‏ سفرنامه ده جلدی خود نحوهء مسافرت و منزل کردن و غذا خوردن در راه‏ها و بستن باروبنه را به تفصیل آورده است.او می‏گوید:

کسانی که از دیدار مشرق زمین محروم مانده‏اند مشکل است که سهولت مسافرت در ممالک شرقی را پیش خود تصور و تجسم او به عنوان جمع‏بندی نظر خود را چنین اعلام می‏کند:

"علی‏رغم آن‏چه که گفتم،در تمام جهان کشوری مانند ایران برای سیاحت و جهان‏گردی‏ وجود ندارد، خواه از لحاظ قلت خطرات و یا امنیت طرق که مواظبت دقیقی در این مورد به‏ عمل می‏آید و خواه از نظر کمی مخارج که معلول کثرت و تعداد عمارت عمومی مخصوص‏ مسافرین در سرتاسر امپراطوری، در بلاد و بیابان است.آن‏ها در این عمارت به رایگان‏ سکونت اختیار می‏کنند،به علاوه در نقاط صعب العبور پل‏ها و جاده‏های مسطحی(شوسه) وجود دارد که برای کاروانی‏ها و کلیهء کسانی که برای کسب نفع در حرکت‏اند تعبیه شده‏ است."

کاروان‏سراهای صفوی

از زمان شاه عباس به بعد کاروان‏سراهای مخروبه سراسر کشور مورد تعمیر قرار گرفت و بازسازی شد.و تعداد بی‏شماری کاروان‏سرای جدید و آب‏انبارهای بزرگ در مسیر جاده‏های کشور بنا گردید.

عصر صفوی را دوران طلایی احداث کاروان‏سراهای بزرگ دانسته‏اند.در این زمان ضمن این که کاروان‏سراهای فراوانی ساخته شد بر حجم و وسعت کاروان‏سراها نیز افزوده گردید شاه عباس فرمان داد تا نهصد و نود و نه کاروان‏سرا بنا کنند و دست نگاه داشت،چون عدد هزار را لفظ خفیفی می‏دانست،بنابراین دستور داد که‏ یکی کم‏تر از هزار بنا کنند تا در شمارش آن اندکی درنگ شود و آیندگان ارج این کار بزرگ‏ او را بدانند

در این دوران فعالیت شدیدی در جهت ساخت و ساز کاروان‏سراها و سایر بناهای مشابه به راه افتاد.گذشته از انگیزه‏های بازرگانی و افزایش‏ ضریب امنیت تجاری در ایران،دلایل دیگری بر این مسأله می‏توان اقامه کرد.هیلن براند وقتی‏ که از ساخت چنین بناهای عام المنفعه‏ای در قرون پنجم و ششم ه.ق.یاد می‏کند،دو دلیل‏ می‏آورد که به دوران صفویه نیز قابل تعمیم‏اند:اول ثروت و دوم ایمان اسلامی:

این تصور که فریضه لازم حاکمان مسلمان درست کار است که برای رفاه عمومی‏ کاروان‏سرا بسازد، در ابتدای دورهء میانی اندیشه اسلامی پدیدار شد در یکی از نمونه‏های اولیهء ادبی به نام مرآت الامرا که نامه‏ای است از عبد اللّه ابن طاهر به پسرش، وی سفارش می‏کند که‏ برای رفاه عمومی، رباط بسازد و نظرات مشابهی نیز از سوی نظام الملک در سیاست‏نامه اظهار گردیده است.

یکی از مسائل جالب در مورد کاروان‏سراهای صفوی مسألهء انتخاب یک طرح ثابت برای‏ این کاروان‏سراها است که حدس وجود یک دفتر مرکزی هماهنگ‏کننده در تشکیلات حکومتی‏ صفوی را بسیار متحمل می‏کند.هیلن براند می‏گوید:

"پلان‏های کاروان‏سرا در دوران صفوی می‏تواند نشانه‏ای از فعالیت‏هایی که مشخصا در دیگر نواحی صفوی دنبال نمی‏شده است تعبیر شود،یعنی استفاده از طراحی صوری مانند مساجد ایالتی عثمانی،چنانچه به مثابه سنت معمول،شاه عباس اول بیشتر آنها را ساخته بود. وجود نوعی دفتر مرکزی که کار را هم‏آهنگ کند و در آن‏گونه‏های استاندارد کاروان‏سرا استنتاج شوند کاملا ممکن می‏نمود"

    کاروانسرای مادرشاه:

مادر شاه سلطان حسین صفوی (آخرین پادشاه صفوی) پس از ساخت مدرسه چهارباغ موقوفات فراوانی به آن اختصاص داد که این موقوفات شامل چندین مزرعه، باغ، مغازه و کاروانسرا بود. یکی از موقوفات مشهور این مدرسه کاروانسرای مادر شاه بود که دیوار به دیوار مدرسه قرار داشت. پس از حمله افغانها تمامی این موقوفات از جمله این کاروانسرا رو به ویرانی نهادند.

کاروانسرا و مدرسه مادرشاه و همچنین بازارچه بلند مربوط به دوره صفویه به صورت یک مجموعه به هم پیوسته در این نقشه مشخص هستند.

    هتل عباسی

یکی از هتل‌های بزرگ ایران اصفهان است که به دلیل معماری آن، که از معماری دوران صفوی الگو گرفته و نیز واقع شدن آن در میان بافت تاریخی اصفهان دارای اهمیت فراوان است.

در هنگام ساخت سعی بر آن بود که بازمانده کاروانسرا مورد مرمت قرار گیرد و طراحی بنا نیز هماهنگ با معماری عصر صفوی باشد. آرایش داخلی بنا هم به گونه ای طراحی شد که بیان‌گر جلوه های اصیل هنر ایرانی باشد. سرانجام هتل شاه عباس در سال ۱۳۴۵ افتتاح گردید. مهمانسرای عباسی با ۲۳۱ اتاق، سوئیت و آپارتمان است

    کاروانسرای قدمگاه نیشابور

قدمت آن به اواخر دوره‌ی صفویه می‌رسد، در شهر قدمگاه – شهرستان نیشابور-  قرار گرفته است. این بنا، در کنار بناهای دیگری چون بقعه‌، چاپارخانه و حمام قدمگاه ، است.

این کاروانسرا در گذشته، به عنوان محل استراحت و اسکان مسافران، تاجران و ... بهره‌برداری می‌شده و امروزه به عنوان یک اثر معماری، تاریخی و فرهنگی، از بناها و جاذبه‌های شهر قدمگاه است.

کاروانسرای قدمگاه، در شمار کاروانسراهای دشت است که با حیاط مرکزی و به شیوه‌ی دو ایوانی، بنا و عناصر کالبدی اصلی و فرعی یک کاروانسرا در ساخت آن، رعایت شده. مدخل اصلی ورودی که در سوی شرقی کاروانسرا قرار دارد و دارای سردرب بلندی است که به وسیله‌ی دالان طولانی و هشتی به داخل کاروانسرا راه پیدا می‌کند و مفصل ارتباطی بین ورودی و حیاط به شمار می‌آید. هشتی یاد شده، دو اشکوبه است و اتاق‌هایی در طرفین و در هر دو اشکوب، برای اقامت نگهبانان کاروانسرا و رئیس کاروانسرا و ... پیش‌بینی شده است.

حیاط مرکزی کاروانسرا، دارای تقریباً 625 متر مربع، مساحت است. باراندازی مرکزی در درون این حیاط قرار داشته، که اکنون، اثری از آن نیست. در این بنا، 18 ایوانچه سامان یافته است که در انتهای هر کدام از آن‌ها، حجره‌ای متصل به آن، پیرامون حیاط قرار گرفته است. در درون همه‌ی ایوانچه‌ها و حجره‌ها، بخاری دیواری و طاقچه‌هایی، تعبیه شده. کف ایوانچه‌ها از کف حیاط، حدود یک متر، بلندتر است.

اصطبل‌های کاروانسرا، به شکل U ساخته شده‌اند و سرتاسر پشت حجره‌ها، دور تا دور کاروانسرا را در بر گرفته و تنها در محل هشتی ورودی و ایوان غربی، قطع شده‌اند. چهار ورودی، در چهار گوشه‌ی فرعی حیاط کاروانسرا، این اصطبل‌ها را به حیاط، مرتبط می‌سازد.ایوان ورودی کاروانسرا، هم‌سطح با دیوارهای طرفین، ولی بلندتر از آن‌ها، برپا گردیده، و طاقنماهایی کم‌عمق و تزئینی، با قوس کلیل، در دو طرف ورودی، روی دیوارها، اجرا شده است. مساحت کل کاروانسرا، حدود 3100 متر مربع و زیربنای آن، حدود 2650 متر مربع است.

    کاروانسرای شاه عباسی نیشابور

 

امروزه کاربری موزه و فروش صنایع دستی دارد و در بافت مرکزی شهر نیشابور، خیابان امام خمینی (نیشابور)، قرار دارد.همانند بازار تاریخی نیشابور، گمان بر این است که ساخت این کاروانسرا از جمله اصلاحات دوره شاه عباس صفوی در نیشابور بوده است.

رباط شاه عباسی، کاروان سرای عباسی، رباط نیشابور از جمله نام‌های این بناست.

این کاروانسرای در دوره‌های مختلف تاریخ کاربری متفاوتی داشه‌است.در دوره قاجار به عنوان یتیم خانه، در دروه پهلوی، شهربانی و ژاندارمری و پس از انقلاب اسلامی ایران تا سال ۱۳۶۷ انبار و از سال ۱۳۷۴ به بعد به عنوان اثر تاریخی و موزه مورد استفاده قرار گرفته و می‌گیرد  غرفه‌هاي ضلع شرقي به «موزه نيشابور» اختصاص يافته كه از سه بخش باستان شناسي، مردم‌شناسي و بخش ويژه تشكيل شده است.

این بنا- با توجه به کاربری آن در طول تاریخ-، دارای یک صحن مرکزی ، ۲۴ حجره، چهار ایوان، اصطبل و سکوی بار داشته و دارد بناي اين كاروانسرا را به دوره شاه عباس صفوي نسبت داده‌اند. از لحاظ وضع بنا، ديوارها، ايوان‌ها و سقف غرفه‌ها از آجر، به صورت ضربي، با ملات گچ و ماسه و سنگ لاشه، در پي بنا، ساخته شده و روكار آن‌ها در تعميرات مكرر بازسازي شده است.

فرم بنا نيز از نوع چهار ايواني با پلان مربع شكل و به ابعاد 69 در 68 متر مي‌باشد. اين بنا داراي يك حياط مركزي بوده كه تعداد 24 حجره در پيرامون آن قرار دارد. ورودي كاروانسرا از ايوان شمالي است كه داراي هشتي مفصلي مي‌باشد. در پشت حجره‌ها، اصطبل‌ها قرار گرفته‌اند كه محل نگهداري احشام و چهارپايان بوده است و سكوهايي نيز جهت قرار دادن بار و اموال مسافرين در آن ايجاد شده است

    کاروانسرای شاه عباسی کرج

بنایی سنگی-آجری و دارای بیش از ۳۰۰۰ متر مربع مساحت است. این کاروانسرا متعلق به دوران صفویه بوده و بین سال‌های ۱۰۷۸ تا ۱۱۰۹ در زمان شاه سلیمان صفوی ساخته شده‌است این کاروانسرا در ابتدای ساخت برای کاروان‌ها و مرکب‌هایشان به عنوان مکان استراحت بوده و در اوایل دوران قاجاریه تبدیل به پادگان یا قلعه نظامی شد و در اواخر دوران قاجار نیز به عنوان مدرسه (موسوم به فلاحت) از آن استفاده می‌شده‌است.مساحت کل بنا ۳ هزار متر مربع و مساحت حیاط میانی ۹۰۰ متر مربع است. ورودی کاروانسرا نیز از ایوان شمالی است. پیرامون حیاط میانی آن ۲۱ حجره ایوان‌دار برای استراحت مسافران و پنج بارانداز برای نگهداری کالا و جایگزینی همراهان و نگهبانان کاروان‌ها در نظر گرفته شده‌است در ساخت این بنا از سنگ، آجر، چوب و کاهگل استفاده شده‌است

    کاروانسرای شاه‌عباسی (بیستون)

کرمانشاه – همدان ورودی کاروانسرا در جنوب آن قرار دارد و در هر طرف آن هفت طاقنما و دو سکوی سنگی ساخته اند. پس از ورودی، هشتی چلیپا شکل و گنبد داری وجود دارد و دارای بخش هایی چون شاه نشین و طاقنماهایی در دو طبقه است. پس از عبور از هشتی صحن قرار دارد که در میانة هر ضلع آن ایوانی و در هر سوی این ایوان ها ، سه حجره با ایوانچه جلوی آن قرار دارد. این 24 حجره دارای یک ایوانچه مشرف به حیاط هستند که در پشت این ایوانچه ها فضای اصلی حجره قرار دارد و ورودی آن درست در وسط ایوانچه قرار گرفته است. پوشش حجره ها از نوع طاق آهنگ تیزه دار با یک نورگیر در وسط آن است. بعلاوه در گوشه های حیاط ایوانچه هایی تعبیه شده که هر یک به سه حجره مرتبط است. در پشت حجره ها و بر گرداگرد بنا، شترخوان ها یا اصطبل های L شکلی قرار دارد. چهار برج با اشکال متفاوت در چهار گوشه خارجی بنا قرار داشته که امروزه فقط یک برج مدور در گوشه شمال غربی و بقایای برج دیگری در جنوب شرقی کاروانسرا دیده می شود.

    کاروانسرای امامزاده هاشم رشت

کاروانسرا ها در سواحل به تبعیت از فرم کلی کاروانسرا ها در مناطق گرم و خشک ایران، به صورت بنایی با حیاط مرکزی ساخته شده است. در اینجا باید گفت که اگرچه فرم حیاط مرکزی با فضای محصور داخل حیاط که امکان کوران هوا در داخل اطاق ها و اصطبل ها را کاهش می دهد، از لحاظ اقلیمی برای این منطقه چندان مناسب نیست؛ ولی از جهت ایمنی و حفاظت از بنا در مقابل راهزنان و مهاجمان، فرم بسته و کاملاً محصور کاروانسرا منطقی و صحیح می باشد.

با وجودی که فرم کلی بنا کاملاً محصور می باشد، ولی محل استقرار مسافران به صورت ایوان است و به این ترتیب کوران هوا که امری ضروری جهت تامین آسایش انسان در این اقلیم است، تا حدی برای مسافران فراهم بوده است.

نظر دهید
نظرات کاربران

کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.

گزارش

برچسب ها

اخبار مرتبط

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: