1405/5/10 ۱۳:۲۳
این روزها، همزمان با گسترش سریع هوش مصنوعی و افزایش توانایی آن در جستوجو، پردازش و تولید محتوا، این پرسش بیش از گذشته شنیده میشود که آیا دانشنامهنگاری به شیوه سنتی همچنان ضرورتی دارد؟
دبا: این روزها، همزمان با گسترش سریع هوش مصنوعی و افزایش توانایی آن در جستوجو، پردازش و تولید محتوا، این پرسش بیش از گذشته شنیده میشود که آیا دانشنامهنگاری به شیوه سنتی همچنان ضرورتی دارد؟ برخی بر این باورند که وقتی هوش مصنوعی میتواند در چند ثانیه درباره موضوعی اطلاعات گسترده گردآوری و متنی منسجم تولید کند، صرف زمان و هزینه برای نگارش مقالات دانشنامهای دیگر ضرورتی ندارد. در واقع، این نگرانی به دغدغهای جدی برای سازمانها و مؤسسات علمی و پژوهشی تبدیل شده است که آنچه پژوهشگران و دانشنامهنگاران طی هفتهها و ماهها بررسی و تدوین میکنند، اکنون میتوان با نیروی انسانی و هزینه کمتر و با سرعتی بسیار بیشتر در اختیار مخاطب قرار داد.
این نگرانی از آنجا اهمیت بیشتری پیدا میکند که بخش قابل توجهی از فعالیتهای دانشنامهای با گردآوری، بررسی، ساماندهی و عرضه اطلاعات سروکار دارد؛ حوزههایی که هوش مصنوعی در آنها تواناییهای چشمگیری از خود نشان داده است. از همین رو، این چالش که گسترش فناوریهای جدید و هوش مصنوعی ممکن است ضرورت ادامه فعالیتهای دانشنامهای را زیر سؤال ببرد، پرسشی جدی و قابل تأمل است.
برای پاسخ به آن، نخست باید میان «اطلاعات» و «دانش معتبر» تفاوت گذاشت. پس از چند دهه تولید محتوا و دیجیتالشدن بخش بزرگی از منابع، به یاری فناوریهای ارتباطی و اطلاعاتی، مسئله اصلی مراکز علمی و پژوهشی دیگر صرفاً یافتن و گردآوری اطلاعات نیست. امروز با انبوهی از دادهها و مطالب روبهرو هستیم که هر روز بر حجم آنها افزوده میشود. چالش اصلی، تشخیص اطلاعات معتبر از اطلاعات نادرست یا کماعتبار، ارزیابی منابع، مقایسه روایتها، گزینش دادههای قابل اعتماد و تبدیل آنها به دانشی منسجم، مستند و قابل استناد است.
این فرایند به شناخت موضوع، روش علمی، تجربه پژوهشی و داوری انسانی نیاز دارد. پژوهشگر باید بتواند میان منابع مختلف تمایز بگذارد، میزان اعتبار هر یک را بسنجد، تناقضها را تشخیص دهد و در میان انبوه مطالب، آنچه را با شواهد و واقعیتهای تاریخی و علمی سازگارتر است، برگزیند.
هوش مصنوعی بر اساس دادهها و دستورهایی که دریافت میکند، پاسخ تولید میکند و نتیجه آن، بسته به نوع پرسش و منابع در دسترس، ممکن است کلی یا نیازمند بررسی بیشتر باشد. با این حال، توانایی این فناوری در پردازش سریع حجم عظیمی از دادهها، جستوجو در منابع گوناگون و آشکارکردن ارتباط میان اطلاعات پراکنده، ظرفیت تازهای در اختیار پژوهشگران قرار میدهد. ارزش این ظرفیت زمانی آشکار میشود که یافتههای بهدستآمده با روش علمی و داوری پژوهشگر یعنی هوش واقعی و انسانی ارزیابی شوند.
دانشنامه؛ فراتر از گردآوری اطلاعات
در تدوین یک مقاله دانشنامهای، پژوهشگر صرفاً اطلاعات را کنار هم قرار نمیدهد. او با مراجعه به منابع و اسناد معتبر، دیدگاههای مختلف را بررسی، مقایسه و ارزیابی میکند تا تصویری مستند، متوازن و علمی از موضوع ارائه دهد. بسیاری از این مراحل را هوش مصنوعی نیز میتواند با سرعت و گسترهای چشمگیر انجام دهد؛ اما اعتبار نتیجه، همچنان به کیفیت منابع، میزان جامعیت دادههای در دسترس و ارزیابی علمی یافتهها وابسته است.
یک مدخل دانشنامهای باید افزون بر ارائه اطلاعات، جایگاه موضوع را در منظومه دانش روشن کند، مفاهیم و اصطلاحات را دقیق به کار گیرد، دیدگاههای معتبر را بازتاب دهد و تصویری جامع و تا حد امکان بیطرفانه ارائه کند. هوش مصنوعی میتواند در انجام بخش مهمی از این فرایند یاریرسان باشد، اما تشخیص کاستیها، سنجش اعتبار منابع، بررسی شواهد و داوری درباره نتیجه نهایی، نیازمند نظارت و مسئولیت علمی است.
دانشنامهها از همین رو صرفاً مجموعهای از اطلاعات گردآوریشده نیستند؛ آنها حاصل سالها پژوهش، همکاری متخصصان، تجربه علمی و نظارت پژوهشیاند و در بسیاری از موارد، دانش و تجربه نسلهای مختلف دانشوران را در قالبی منظم و قابل استناد در اختیار مخاطب قرار میدهند.
یکی از نکات مهم در استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش، مسئله دسترسی به منابع است. این فناوری هر اندازه هم قدرتمند باشد، نمیتواند در منابعی جستوجو کند که به آنها دسترسی ندارد.
بسیاری از نسخههای خطی، کتابهای کهن، اسناد آرشیوی و منابع چاپی هنوز بهطور کامل دیجیتال نشدهاند یا به دلیل محدودیتهای حقوق نشر و مالکیت کتابخانهها، موزهها و مراکز اسناد، در دسترس عمومی یا سامانههای هوش مصنوعی قرار ندارند. حتی درباره منابع دیجیتال نیز کیفیت اسکن، تبدیل متن و میزان دسترسپذیری میتواند بر نتیجه جستوجو تأثیر بگذارد.
از این رو، هوش مصنوعی ممکن است بتواند در زمانی بسیار کوتاه میلیونها صفحه از منابع دیجیتال را بررسی کند؛ کاری که در گذشته شاید روزها یا هفتهها زمان میبرد. اما سرعت جستوجو بهخودیخود به معنای اعتبار نتیجه نیست. اینکه یک روایت تا چه اندازه اصیل است، یک منبع چه ارزش علمی دارد، یک سند در چه زمینه تاریخی شکل گرفته و روایتهای متعارض چگونه باید در کنار یکدیگر قرار گیرند، همچنان به دانش و تجربه پژوهشگر وابسته است.
هوش مصنوعی؛ رقیب یا ابزار پژوهش؟
از این منظر، هوش مصنوعی را بهتر است نه رقیب دانشنامهنگاری، بلکه ابزاری توانمند برای ارتقای پژوهش دانست. این فناوری میتواند در جستوجوی منابع، دستهبندی اطلاعات، مقایسه دادهها، کشف ارتباط میان مطالب پراکنده و بهروزرسانی برخی اطلاعات، سرعت و ظرفیت پژوهش را به شکل چشمگیری افزایش دهد.
با این حال، اینکه چه اطلاعاتی انتخاب شود، کدام منبع اعتبار بیشتری دارد، کدام روایت با شواهد موجود سازگارتر است و یافتههای مختلف چگونه در کنار یکدیگر قرار گیرند، همچنان به هدایت و داوری پژوهشگر نیاز دارد. در نتیجه، کیفیت کار نه فقط به توانایی فناوری، بلکه به چگونگی استفاده از آن وابسته است.
بنابراین، پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا با ظهور هوش مصنوعی باید دانشنامهنگاری را ادامه داد؟» بلکه این است که «چگونه میتوان از این فناوری برای افزایش دقت، سرعت و کیفیت پژوهش و تولید دانش معتبر بهره گرفت؟»
تجربه موفق مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در گذار به منابع دیجیتال و اینترنتی
ورود فناوریهای نوین به مراکز علمی و پژوهشی، تجربهای تازه و بیسابقه نیست. در اواخر دهه هفتاد، همزمان با گسترش رایانه و ابزارهای ارتباطی و اطلاعاتی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی از جمله نخستین مراکز علمی و پژوهشی بود که آموزش و آشنایی کارکنان خود را با فناوریهای نوین در دستور کار قرار داد. پژوهشگران، مؤلفان، کتابداران و دیگر کارکنان مرکز، طبق برنامهای منظم و مشخص، بهتدریج با کار با رایانه، شیوههای جستوجوی اطلاعات، استفاده از منابع و ابزارهای مرتبط با اینترنت و امکانات تازهای که فناوری در اختیار فعالیتهای علمی و پژوهشی قرار میداد، آشنا شدند.
این تغییر، صرفاً جایگزینی ابزارهای جدید به جای روشهای پیشین نبود؛ بلکه گامی برای دگرگونی شیوه دسترسی به منابع، جستوجوی اطلاعات و انجام فعالیتهای پژوهشی به شمار میرفت. فناوریهایی که در ابتدا برای بسیاری از کارکنان و پژوهشگران تازه و ناآشنا بودند، بهتدریج به بخشی جداییناپذیر از فرایند پژوهش و تولید دانش در مرکز تبدیل شدند.
تجربه آن دوره نشان داد که ورود یک فناوری جدید به عرصه دانش، در ابتدا ممکن است با تردید و نگرانی همراه باشد و برخی پژوهشگران، بهویژه کسانی که به دلیل شرایط سنی فاصله بیشتری با محیطهای آموزشی و فناوریهای جدید دارند، در برابر تغییر مقاومت کنند؛ اما آشنایی تدریجی با قابلیتها و شگفتیهای ابزارهای فنی و فناوریهای نوین، میتواند زمینه پذیرش و بهکارگیری مهارتهای جدید را فراهم کند. افزایش توانایی و سرعت تولید محتوا نیز خود میتواند انگیزهای برای پذیرش و استفاده از این ابزارها باشد.
از این منظر، دغدغه اصلی در مواجهه با هوش مصنوعی نباید جایگزینی نیروی انسانی با ابزارهای جدید باشد؛ بلکه باید با آموزش و استفاده درست از این فناوری، ظرفیتهای تازهای برای پژوهش ایجاد کرد و از آن برای افزایش کیفیت و سرعت تدوین مقالات علمی بهره گرفت.
آینده دانشنامهنگاری؛ همکاری، نه تقابل
در بحث هوش مصنوعی و پیشرفتهای آتی آن، یک نکته ظریف نیز وجود دارد. رابطه دانشنامه و هوش مصنوعی تنها به استفاده یکطرفه انسان از این فناوری محدود نمیشود. هوش مصنوعی نیز برای ارتقای کیفیت پاسخها و افزایش دقت اطلاعات، به منابع معتبر و محتوای علمی و بهروز نیاز دارد. از این رو، دانشنامههای معتبر میتوانند از منابع ارزشمند برای سامانههای هوش مصنوعی باشند؛ زیرا محتوای آنها حاصل پژوهش، بررسی و ارزیابی منابع و نظارت علمی است و میتواند در اختیار سامانههایی قرار گیرد که برای پاسخگویی دقیقتر به منابع معتبر نیاز دارند.
از این منظر، دانشنامهنگاری نهتنها از فناوریهای نوین برای توسعه پژوهش بهره میگیرد، بلکه میتواند در شکلگیری و تقویت پایگاه دانشی مورد استفاده هوش مصنوعی نیز نقش داشته باشد.
در نهایت، شاید دغدغه اصلی در برابر گسترش هوش مصنوعی نباید این باشد که این فناوری چه مشاغل یا فعالیتهایی را از انسان خواهد گرفت، بلکه این باشد که چگونه میتوان از ظرفیتهای آن در زندگی و فعالیتهای روزمره به شکلی آگاهانه و درست بهره گرفت. همانگونه که بسیاری از فناوریهای نوین بهتدریج به بخشی از زندگی انسان تبدیل شدند، هوش مصنوعی نیز در آینده در حوزههای گوناگون زندگی، آموزش، کار و پژوهش حضور بیشتری خواهد داشت.
در این میان، دانش، پژوهش و تولید محتوای علمی و نیز شیوههای دانشنامهنگاری از جمله عرصههایی هستند که میتوانند از این تحول بهره بگیرند. آشنایی با امکانات این فناوری، یادگیری شیوه استفاده صحیح از آن و تمرین بهکارگیری آن در فعالیتهای مختلف، میتواند به جای نگرانی از آینده، زمینه استفاده مؤثرتر از ظرفیتهای هوش مصنوعی را فراهم کند.
از این منظر، آینده دانشنامهنگاری را نیز باید بخشی از همین تحول گستردهتر دانست؛ تحولی که در آن فناوری نه جایگزین دانش و تجربه انسانی، بلکه ابزاری برای گسترش تواناییهای انسان در یادگیری، پژوهش و تولید دانش خواهد بود.
پژوهشگر و مؤلف
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید