در باب فهرست مقالات فارسی روانشاد ایرج افشار / ایران‌ناز کاشیان*

1405/3/24 ۱۱:۱۰

فهرست مقالات فارسی استاد ایرج افشار، یکی از مهمترین ابزارها و نخستین پایۀ تحقیقات ایران‌‎شناسی و مطالعات مربوط به دوران اسلامی است.

دبا: فهرست مقالات فارسی استاد ایرج افشار، یکی از مهمترین ابزارها و نخستین پایۀ تحقیقات ایران‎‌شناسی و مطالعات مربوط به دوران اسلامی است. ایدۀ تدوین فهرست مقالات از  ۱۳۲۹ش، یکی از دل مشغولی های ایرج افشار بود. با انتشار جلد اول ایندکس اسلامیکوس(Index Islamicus ، فهرست مقالات لاتین مربوط به تحقیقات و پژوهش‌‎های اسلامی) در ۱۹۵۶ ؛ الگوی اولیۀ فهرست مقالات فارسی نیز شکل گرفت.

ایرج افشار با توجه به این کتاب و استفاده از شیوۀ طبقه‌‎بندی آن و متناسب با موضوعات مربوط به حوزۀ ایران‎‌شناسی، کار خود را آغاز کرد،. وی در کنار نشریات ادواری، مجموعه مقاله‌ها ، یادنامه‎‌‌ها، جشن‎‌نامه‌‎ها، سالنامه‎‌ها ...را نیز مورد توجه قرار داد.

جلد اول فهرست مقالات فارسی در سال ۱۳۴۰ با ۵۹۹۳ مقاله مربوط به سال‎‌های ۱۲۲۸ تا ۱۳۳۸ در انتشارات دانشگاه تهران چاپ شد. با انتشار اولین جلد از فهرست مقالات و استقبال اهل تحقیق و پژوهش از این اثر و نیز توجه مجلات و انتشارات علمی شرق شناسی، افشار مصمم تر از قبل به ادامه کار پرداخت.

وی جلد دوم فهرست مقالات را وسیله‌‎ای گویا برای کسانی که با روش علمی به بررسی و تجسس می‌پردازند معرفی کرد و آن را کتاب مرجع ، و مایۀ روسفیدی گردآورنده دانست... وی در بارۀ روش کار و نکات اصلاحی که در این مجلد بکار رفته به تفصیل سخن گفته است...جلد دوم در سال ۱۳۴۸ با ۴۶۴۲ مقاله مربوط به سال های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۵ به همت دانشگاه تهران منتشر شد. و هفت سال بعد جلد سوم در ۱۳۵۵ با ۵۴۵۸ مقاله مربوط به ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۰ در انتشارات فرانکلین به چاپ رسید.

انتشار جلد چهارم فهرست مقالات، پانزده سال طول کشید. همین امر موجبات نگرانی او را فراهم ساخت بطوری که در مقدمۀ جلد چهارم به این نکته اشاره می کند:" آینده فهرست مقالات" و اینکه سرنوشت آن چه خواهد شد. در همین بخش به سرنوشت ایندکس اسلامیکوس و تصمیم پیرسن(مؤسس و مبتکر آن) اشاره دارد که نه تنها این فهرست رها نشد بلکه قوام و دوام یافت. ایشان قصه ایندکس اسلامیکوس را ازین جهت نقل می‌کند که بداند کدام مؤسسه یا کتابخانه در ایران پیشگام خواهد شد. با اینحال خود را موظف می‌‎داند که تا زمانی که توانایی و دلبندی برگه نویسی مجله‌‎های تازه در او باشد از خدمتی که آغاز کرده تن نزند، ولی باید مؤسسه‌‎ای درصدد برآید که این کتاب‎شناسی را با روشی بهتر و دورۀ انتشاری کوتاه‌‎تر تهیه و چاپ کند.

جلد چهارم در ۱۳۶۹ با ۱۱۴۸۶ مقاله و جستار، مربوط به سال‎‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۶۰ در انتشارات علمی و فرهنگی به چاپ رسید.

جلد پنجم نیز با مشخصات 12759 مقاله میان سال‎‌های 1361 تا 1370 در مجله‌‎ها و مجموعه‌‎ها در ۱۳۷۴ به همت انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شد. در مقدمه جلد پنجم نیز علاوه بر ذکر نگرانی از آینده فهرست مقالات، پیشنهاد دَرهَم کردِ این پنج جلد را برای سهولت استفاده پژوهشگران مطرح کرد.

جلد ششم فهرست مقالات، شامل ۱۳۹۵۹ جستار و گفتار میان سال‎‌های ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۶ در سال ۱۳۸۳ در انتشارات علمی فرهنگی و نشر فهرستگان منتشر شد. در طول این سال‎‌ها اقدامی جدی برای ادامه کار و همکاری با ایشان صورت نگرفت، ازینرو در مقدمۀ کوتاهی که با عنوان یادداشت و به یاد همسرش نوشت، رسما اوراق این دفتر را بست: " هرکس که دلسوزی کند و کار را ادامه دهد، پژوهشگران را یاری رسانده است".

با انتشار جلد ۶ در مجموع ۵۴۲۹۷ مقاله در زمینه تحقیقات ایران شناسی میان سال‎‌های ۱۲۲۸ تا ۱۳۷۶ در اختیار اهل تحقیق و پژوهش قرار گرفت.

ادامه فهرست مقالات فارسی در مرکز

حضور ایرج افشار در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، و اهدای کتابخانۀ‎ نفیس خود به مرکز، اسباب ایجاد پیوندی نزدیک‎تر را فراهم ساخت. گفتگوهای بسیاری انجام شد و در نهایت مرکز دائرة‎المعارف بزرگ اسلامی، تدوین و انتشار مجلدات بعدی را برعهده گرفت. به همین سبب هیئتی با عنوان " گروه راهبردی" تشکیل شد تا بر روند سیاست‎گذاری و شیوه تدوین و انتشار مجموعه نظارت کند.

در اجرای این تصمیم، اینجانب که مسئولیت بخش پرونده‌‎های علمی مرکز را بر عهده داشتم و از همکاری شماری از پژوهشگران روش‎دان و منبع شناس برخوردار بودم، مامور شدم که تدوین جلد هفتم را سرپرستی کنم. فهرست برداری از مقالات و نشریات و مجموعه‌ها از سال ۷۷ آغاز شد. فهرست بسیار مفصلی از نشریات و مجموعه‌‎های منتخب در حوزۀ ایران‎‌شناسی آماده شد و کار فهرست‌‎نویسی آغاز گردید. حجم کار بقدری زیاد بود که استاد افشار تصمیم گرفت در مرحلۀ نخست و به عنوان جلد هفتم، منحصرا مقاله‎‌های مجله‌‎ها استخراج شود و مقاله‎‌هایی که در مجموعه‎‌ها و جشن‎‌نامه‎‌ها و ... مندرج است، در مجلدی مستقل، و جداگانه چاپ شود. به این ترتیب نشریات ادواری از مجموعه‎‌ها جدا شد.

جلد هفتم فهرست مقالات در سال ۱۳۸۸ در دو مجلد شامل نشریات سال‎‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۳ با ۲۳۸۱۰ مقاله به چاپ رسید.

برای سهولت در انتشار مجلدات بعدی، پیشنهاد ایجاد بانک اطلاعات فهرست مقالات مطرح شد. بخش رایانه مرکز، نرم افزاری طراحی کرد و خوشبختانه در زمان حیات استاد افشار، بانک اطلاعات فهرست مقالات فارسی ایجاد شد و از جلد هشتم برگه‌‎ها در بانک ذخیره گردید. دریغا که جلد هشتم  یک سال پس از فوت ایرج افشار، در ۱۳۹۰ منتشر شد.

 مجلدات بعدی به ترتیب ذیل به زیور طبع آراسته گردید:

جلد نهم، شامل مقالات سال‎‌های ۱۳۸۶-۱۳۸۷ با ۱۰۰۰۰ مقاله در ۱۳۹۱

جلد دهم، شامل مقالات سال‌‎های ۱۳۸۸-۱۳۹۰ با ۱۲۸۰۳ مقاله در ۱۳۹۳

جلد یازدهم، شامل مقالات سال‎‌های ۱۳۹۱-۱۳۹۳ با ۱۲۳۶۳ مقاله در ۱۳۹۷

جلد دوازدهم، شامل مقالات سال‎‌های ۱۳۹۴-۱۳۹۶ با ۱۰۰۳۳ مفاله در ۱۳۹۹

جلد سیزدهم، شامل مقالات سال‌‎های ۱۳۹۷-۱۳۹۸ با ۱۱۶۰۸ مقاله در ۱۴۰۱

جلد چهاردهم، شامل مقالات سال‎‌های ۱۳۹۹-۱۴۰۰ با ۱۰۲۵۶ مقاله در ۱۴۰۴

امید که با یاری های گسترده‌تر همه ایران دوستان، این اثر ملی که متعلق به همه فارسی زبانان است، هرچه پربارتر در اختیار ایران پژوهان و پژوهشگران مطالعات فرهنگ و تمدن ایرانی قرار گیرد.

انتظارات و آرزوها

۱. فهرست مقالات فارسی پروژه ای است ملی. پس ایده‎آل این است که در هرکجای ایران و( به قول استاد افشار) انیران بتوانیم از مقاله‌‎های فارسی که در اقصی نقاط ایران و انیران منتشر می‌شود اطلاع حاصل شود..

۲. تهیه نشریات شهرستان‌ها، آرزوی دیرین ما را در دستیابی به اطلاعات جغرافیایی منطقه، مردم شناسی، آداب و رسوم، گویش‌ها، صنایع دستی و ... برآورده خواهد کرد. در این مورد، ادارات ارشاد هریک از شهرها، که به انتشار فرهنگ مجموعه تابعه خود می‌پردازند، یاری رسان ما خواهند بود.

۳. ارتباط با نشریات دانشگاه‌های سراسر کشور، برای ارسال حتی یک نسخه از نشریه ؛

۴. دعوت به همکاری دانشجویان، به عنوان کار دانشجویی برای فهرست مقالات هر شهر؛

۵. انتشار به موقع و نزدیک به نشریات روز، که آرزوی دیرین استاد افشار نیز بود.

* عضو شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و مدیر طرح فهرست مقالات فارسی در زمینۀ ایران‌شناسی