روایت نخستین ترجمه آلمانی «گلستان سعدی» در گنجینه کتابخانه ملی ایران

1405/1/31 ۰۹:۵۴

نسخه‌ای از ترجمه آلمانی «گلستان سعدی» اثر آدام اولئاریوس، از نخستین مواجهه‌های ادبیات فارسی با جهان آلمانی‌زبان، در مخازن سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود.

به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی منابع شاخص و کمتر شناخته‌شده این گنجینه، در هر شماره یکی از آثار برجسته نسخ خطی، منابع چاپی یا پیایندهای موجود در سازمان را به مخاطبان معرفی می‌کند.

در سی‌وششمین روایت این مجموعه، کتاب «گلستان ایران» اثر آدام اولئاریوس، دانشمند و جهانگرد آلمانی قرن هفدهم، مورد توجه قرار گرفته است؛ اثری که به‌عنوان نخستین ترجمه شناخته‌شده از «گلستان سعدی» به زبان آلمانی، جایگاهی مهم در تاریخ تعاملات فرهنگی ایران و اروپا دارد.

آدام اولئاریوس، دانشمند و جهانگرد آلمانی و عضو هیأت بازرگانی فردریک، در سال ۱۶۰۳ میلادی / ۹۸۱ هجری شمسی در منطقه آشرس‌لبن متولد شد. او پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی، برای ادامه تحصیل به دانشگاه لایپزیگ رفت و در آنجا الهیات، فلسفه، ریاضیات و فیزیک را فراگرفت. اولئاریوس در سال ۱۶۳۳ میلادی/۱۰۱۱ هجری شمسی در دربار فردریک سوم به‌عنوان کتابدار و حسابدار منصوب شد و به‌عنوان دانشمندی با معلومات گسترده شناخته می‌شد؛ چنان‌که ولفگانگ گوته در «دیوان شرقی و غربی» از او به‌عنوان شخصیتی کارآمد یاد کرده است.

اولئاریوس در زمان اقامت خود در ایران با ادبیات کلاسیک فارسی آشنا شد و به‌ویژه «گلستان سعدی» را اثری برجسته یافت و نسخه‌ای از آن را با خود همراه برد. چند سال بعد، هم‌زمان با اعزام هیأتی از سوی شاه صفی به دربار هولشتاین، او با همکاری یکی از اعضای این هیأت به نام حق‌وردی، گلستان را به زبان آلمانی ترجمه کرد و این اثر را در سال ۱۶۵۴ میلادی با عنوان «گلستان ایران» منتشر ساخت. این ترجمه به‌عنوان نخستین اثر ادبی ایرانی به زبان آلمانی شناخته می‌شود و در زمان خود با استقبال گسترده مخاطبان آلمانی‌زبان روبه‌رو شد، به‌گونه‌ای که در مدت کوتاهی بیش از بیست بار تجدید چاپ شد. این استقبال، اولئاریوس را به ترجمه آثار دیگری چون «بوستان سعدی» و حکایات لقمان حکیم نیز ترغیب کرد.

زندگی اولئاریوس با مأموریت‌های تجاری مرتبط با ابریشم ایران نیز پیوند خورده بود. فردریک سوم، فرمانروای هولشتاین، با هدف توسعه صنعت ابریشم‌بافی در قلمرو خود، درصدد تأمین ابریشم از ایران برآمد و در این راستا هیأتی را برای اخذ مجوز عبور از خاک روسیه اعزام کرد. این هیأت به همراه اولئاریوس در سال ۱۶۳۴ میلادی برابر با ۱۰۲۲ خورشیدی به مسکو رفت و پس از دریافت مجوز، در سال بعد راهی ایران شد. این گروه پس از عبور از مسیر روسیه و دریای خزر، وارد شماخی و سپس اردبیل شد و پس از مدتی اقامت، با اجازه دربار صفوی به سوی اصفهان حرکت کرد. اولئاریوس در سفرنامه خود، ورود به اردبیل و توصیف جاذبه‌های آن، به‌ویژه بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی را با دقت و تفصیل ثبت کرده است.

سفرنامه اولئاریوس، برخلاف بسیاری از سفرنامه‌های هم‌دوره، تصویر غالبی از فقر و نابسامانی ارائه نمی‌دهد، بلکه ایران را در دوره شاه صفی، سرزمینی با شکوه و اقتدار توصیف می‌کند و این برداشت در بخش‌های مختلف نوشته‌های او قابل مشاهده است.

کتاب «گلستان ایران» با شماره مدرک ۲۰۷۲۷۵۶ در مخازن سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود. عنوان اصلی این اثر به شرح زیر است:

Persianischer Rosenthal … (۱۶۶۰)، schich saadi؛ persischer Rosenthal؛ durch Ad. Olear [translated by Adamo Oleario]، Hamburg: Johann Naumann.

در پایان این خبر، صفحاتی از این اثر برای آشنایی بیشتر پژوهشگران و علاقه‌مندان به‌صورت پیوست ارائه شده است.

دانلود فایل

منبع: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران