فكر ایران

1404/12/2 ۱۱:۲۲

مجموعه ۱۱جلدی «اندیشه ایران» به‌ تازگی از سوی انتشارات امیركبیر منتشر و روانه بازار شده است. این مجموعه كه با سرپرستی خسرو خواجه‌نوری ترجمه شده، به‌طور خاص به ایده ایران و فضای فكری تاریخ ایران از دوران باستان تا اواخر دوره قاجار می‌پردازد.

مرتضی ویسی: توجه به تاریخ یكپارچه ایران از روزگاران گذشته همواره در میان مورخان علاقه‌مند به تاریخ ایران وجود داشته است. شاید یكی از مهم‌ترین آغازگران این مسیر، كتاب تاریخ كامل ایران، تالیف حسن پیرنیا و عباس اقبال‌آشتیانی باشد كه كوشیده تاریخ ایران را از آغاز تا روزگار معاصر روایت كند. پس از آن نیز تلاش‌های متعددی در این زمینه صورت گرفت؛ از جمله مجموعه تاریخ كمبریج كه مطالب مهمی را در برمی‌گیرد. در همین راستا، مجموعه ۱۱جلدی «اندیشه ایران» به‌ تازگی از سوی انتشارات امیركبیر منتشر و روانه بازار شده است. این مجموعه كه با سرپرستی خسرو خواجه‌نوری ترجمه شده، به‌طور خاص به ایده ایران و فضای فكری تاریخ ایران از دوران باستان تا اواخر دوره قاجار می‌پردازد. آیین رونمایی این مجموعه نیز به ‌تازگی در سازمان اسناد و كتابخانه ملی ایران برگزار شد و جمعی از استادان برجسته تاریخ در آن به سخنرانی پرداختند.

در این نشست، غلامرضا امیرخانی عضو هیات علمی سازمان اسناد و كتابخانه ملی ایران، علی بهرامیان عضو هیات علمی دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، خسرو خواجه‌نوری دبیر مجموعه «اندیشه ایران»، سینا فروزش عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، میرزا محمد حسنی استاد دانشگاه آزاد اسلامی و ابراهیم شمشیری معاون تولید انتشارات امیركبیر به سخنرانی پرداختند. همچنین چارلز ملویل، استاد دانشگاه كمبریج، با ارسال پیام ویدیویی در این برنامه حضور داشت. آنچه در پی می‌آید، گزیده‌ای از سخنان مطرح ‌شده در این نشست است.

خسرو خواجه‌نوری: زبان فارسی در قرون میانه اسلامی نقش یك زبان بین‌المللی داشت

این مجموعه یازده‌ جلدی حدود ۲۵۰۰ سال از تاریخ ایران را در برمی‌گیرد؛ تاریخی كه از دوران باستان و عصر هخامنشیان آغاز می‌شود و تا پایان دوره قاجار ادامه می‌یابد. نویسندگان این مجموعه همگی از متخصصان و صاحب‌نظران شناخته ‌شده در دوره‌های تاریخی مورد بحث هستند و از این رو، اثر حاضر را می‌توان تازه‌ترین و یكی از معتبرترین پژوهش‌ها درباره تاریخ ایران دانست كه به زبان انگلیسی منتشر شده است. از مهم‌ترین ویژگی‌های این مجموعه، توجه به بخش‌های كمتر دیده‌ شده و نقاط مبهم تاریخ ایران است. ترجمه این اثر نیز كه حدود سه سال به طول انجامید، با بهره‌گیری از توان مترجمان برجسته فارسی صورت گرفته است.

بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد كه پس از ظهور اسلام، زبان فارسی جایگاهی ویژه یافت؛ چنانكه در قرون میانه اسلامی به ‌منزله زبان بین‌المللی پهنه‌ای گسترده فرهنگی و سیاسی به كار می‌رفت. برای نمونه، مكاتبات میان پادشاهان عثمانی و ازبك به زبان فارسی انجام می‌شد و در شهرهایی چون قونیه و نواحی آن ‌سوی ماوراءالنهر نیز شعر فارسی سروده می‌شد.

امید است این مجموعه بتواند نگاه تازه‌ای به تاریخ ایران پدید آورد و برای مخاطبان، اعم از دانشجویان، استادان دانشگاه و دیگر علاقه‌مندان، افق‌های نوینی بگشاید و به تعمیق فهم تاریخی ما ایرانیان یاری رساند.

شمشیری: روایت تاریخ ایران باید با قلم و نگاه ایرانی تقویت شود

در مجموعه فعالیت‌های انتشارات امیركبیر، توجه به تاریخ و انتشار آثار تاریخی پیشینه‌ای طولانی دارد و مجموعه تاریخ كمبریج و دیگر كتاب‌های تاریخی منتشر شده نمونه‌هایی از این رویكرد به شمار می‌آیند. خرسندكننده است كه اعلام شود در فاصله‌ای كوتاه از انتشار این مجموعه، یكی از مجلدات آن - جلد مربوط به دوران ساسانی - به چاپ دوم رسیده است؛ موضوعی كه از استقبال گسترده مخاطبان حكایت دارد. از جمله اقدامات ارزشمند و ماندگار در این مجموعه، ابتكاری است كه خسرو خواجه‌نوری انجام داده و در آغاز هر مجلد، كتاب را به یكی از استادان برجسته تاریخ تقدیم كرده است.انتشار این آثار را نیز باید در همین مسیر ارزیابی كرد. بی‌تردید بازنمایی تاریخ متاثر از فضای سیاسی و فرهنگی هر جامعه است و از این‌رو، پس از انتشار اثر نیز باید برای دیده ‌شدن و دسترسی مخاطبان به آن تلاشی جدی صورت گیرد تا آثار منتشر شده بتوانند جایگاه شایسته خود را بیابند.

چارلز ملویل: پرسش اصلی ما این بود كه ایران در ذهن مردم چگونه شكل گرفته است؟

در سال ۲۰۱۶ میلادی پیشنهاد سرپرستی این مجموعه به من داده شد و با اشتیاق این مسوولیت را پذیرفتم، زیرا این اثر را برجسته و شایسته دانستم و ارزش آن را داشت كه سال‌ها برای آن وقت گذاشته شود. علاوه بر این، این مجموعه نقشی مهم در گسترش فرهنگ ایرانی و زبان فارسی در خارج از كشور، به‌ویژه در بریتانیا ایفا می‌كند. همچنین از آماده بودن جلد دوازدهم این اثر، مربوط به دوران قاجار، خبر داده و ابراز امیدواری شد كه تا پایان تابستان همان سال منتشر شود.

دغدغه اصلی من در تدوین این مجموعه، «ایده ایران» بوده و همچنان این ایده در ذهنم پابرجاست. مهم‌ترین پرسش این بود كه مردم و دیگر بازیگران تاریخی درباره ایران چگونه می‌اندیشیدند؛ چه خارجی‌هایی كه به ایران سفر كرده بودند و چه آنهایی كه هرگز به این سرزمین پا نگذاشته بودند. به‌طور خاص، این پرسش مطرح بود كه مردم ایران خود چگونه به سرنوشت و تاریخ كشورشان نگاه می‌كردند. این دو دیدگاه، گرچه متفاوت، مكمل یكدیگر هستند. از سفرنامه‌های خارجی‌ها می‌توان تا حدی دریافت كه آنان درباره ایران چه تصوری داشتند، اما شناخت افكار مردم ایران، حتی تا همین اواخر، كاری دشوار بوده است.بهترین راه برای این امر مطالعه تاریخ‌نگاری و بررسی نحوه روایت مورخان از رویدادهاست. افزون بر این، ادبیات و هنر، به‌ویژه شاعران، بخش مهمی از تاریخ ایران را تشكیل می‌دهند و نیازمند توجه ویژه هستند. امید می‌رود این مجموعه بتواند به درك بهتر یكی از بزرگ‌ترین تمدن‌های جهان كمك كند.

میرزا محمد حسنی: ایده ایران مفهومی چندلایه است و ترجمه دقیقی ندارد

در آغاز باید توضیحی درباره مفهوم «ایده ایران» ارایه دهیم و این پرسش مطرح شود كه این ایده چیست و اساسا چگونه می‌توان مفهوم «ایده» را در زبان فارسی ترجمه كرد؟ در این مجموعه معادل‌هایی مانند «فكر»، «آرمان» و «مفهوم» برای واژه «ایده» انتخاب شده است؛ با این حال، به نظر می‌رسد هیچ‌ یك ترجمه‌ای دقیق و كامل از مفهوم اصلی آن نیست. به‌طور كلی، «ایده ایران» مفهومی گسترده و چندلایه است كه در طول تاریخ شكل گرفته و بازتاب آن به ‌خوبی در این مجموعه مشاهده می‌شود.

یكی از مهم‌ترین مباحث مطرح ‌شده در این مجموعه، موضوع شاپور و مساله زرتشتی بودن یا نبودن او است كه در جلد مربوط به دوران ساسانی مورد بحث قرار گرفته است. می‌دانیم كه شاپور در سكه‌ها و متون آن دوران ارادت خود را به اهورامزدا ابراز كرده است، اما در عین حال مذهب مانویت نیز در آن زمان اجازه فعالیت داشته است. همان‌طور كه در این اثر آمده، شاپور از نظر سیاسی سیاست مهار دوگانه‌ای را پیش گرفت؛ به‌گونه‌ای كه با ایجاد تعادل میان این دو مذهب، هر یك را تحت كنترل خود قرار دهد.

علی بهرامیان: دیوان‌سالاری یكی از عوامل تداوم تاریخی ایران است

انتشار مجموعه یازده‌ جلدی «اندیشه ایران» به زبان انگلیسی، اهمیت مطالعات مربوط به تاریخ ایران در غرب را نشان می‌دهد و این روند همچنان ادامه دارد. دانشگاه‌های غرب با سرعت آثار متعددی درباره ایران و تاریخ آن منتشر می‌كنند كه بیانگر اشتیاق بالای آنان به شناخت ایران است.

نكته مهم برای مخاطبان آن است كه مطالعه این مجموعه نیازمند آگاهی نسبی از تاریخ ایران است، زیرا نویسندگان قصد ورود به جزییات پیچیده را ندارند و بیشتر بر نتایج بحث تمركز كرده‌اند؛ موضوعی كه برای مخاطبان غیرحرفه‌ای می‌تواند چالش‌برانگیز باشد.

یكی از مباحث مهم مجموعه، چگونگی ورود اسلام به ایران است. جلد مربوط به این دوره با تاكید بر جنگ‌های طولانی خسروپرویز با امپراتوری روم نشان می‌دهد چگونه این نبردها ایران را تضعیف كرد و زمینه ظهور قدرتی جدید، یعنی اسلام را فراهم آورد.

از دیگر ویژگی‌های این مجموعه، توجه به «ایده ایران» در حوزه‌هایی فراتر از سیاست، از جمله هنر، ادبیات و نظام اداری است؛ حوزه‌هایی كه در انتقال مفهوم ایران نقش مهمی داشته‌اند. این رویكرد به فهم تداوم تاریخی ایران كمك می‌كند، زیرا شكاف میان ایران باستان و ایران اسلامی، آن‌گونه كه گاه تصور می‌شود، چندان واقعی نیست و بیشتر با نوعی تداوم تاریخی همراه است.همچنین در تاریخ‌نگاری این دوره گاه فتح با اشغال یكسان تلقی می‌شود، در حالی كه گستره ایران و محدودیت جمعیت مهاجمان چنین امكانی را فراهم نمی‌كرد. توجه به مفهوم «ایده ایران» می‌تواند به درك دقیق‌تر این واقعیت تاریخی كمك كند.

غلامرضا امیرخانی: حدود پنج قرن است كه در پارادایم صفوی زندگی می‌كنیم

مجموعه ۱۱ جلدی «اندیشه ایران» در امتداد آثار مهم دیگری منتشر می‌شود كه تاكنون انتشارات امیركبیر روانه بازار نشر كرده است. از این‌رو، تداوم این راه را به انتشارات امیركبیر تبریك می‌گویم و از تلاش این مجموعه برای در اختیار قرار دادن اثری مهم به مخاطبان و علاقه‌مندان تاریخ قدردانی می‌كنم.

نكته مهم درباره دوره تیموری آن است كه این دوران به عنوان مقطع پیش از روی كار آمدن صفویان شناخته می‌شود. از سوی دیگر، حدود پنج قرن است كه در پارادایم برآمده از عصر صفوی زندگی می‌كنیم؛ عصری كه با پذیرش مذهب تشیع، چارچوبی ماندگار برای هویت دینی و سیاسی ایران شكل گرفت و تا امروز تداوم یافته است. برخی مسائل پیرامونی ایران، از جمله نوع ارتباط با ماوراءالنهر و سرزمین‌های همسایه‌ای چون تركیه امروزی نیز ریشه در همان دوره دارد و همچنان با آنها مواجه هستیم. مقاله جان وودز از جمله مقالات مجلد مربوط به سده تیموری است كه به سفرنامه‌های اواخر دوره تیموری می‌پردازد. می‌دانیم كه سفرنامه‌های مربوط به ایران در این دوره بسیار اندك است؛ از جمله سفرنامه روی گونسالس دِ كلاویخو كه از معدود روایت‌های خارجیانِ وارد شده به ایران به شمار می‌آید. در مقابل، دو سفرنامه از ایرانیانی كه به خارج سفر كرده‌اند، باقی مانده است: یكی گزارش سفر غیاث‌الدین نقاش كه در دوره شاهرخ به عنوان سفیر به چین رفت و دیگری سفرنامه ‌نویسنده كتاب مطلع‌السعدین كه به هند سفر كرده است. وودز در این مقاله به دو سیاح ایرانی كمتر شناخته ‌شده اشاره می‌كند كه تاكنون توجه چندانی به آنان نشده و در زمره چهره‌های نسبتا گمنام قرار دارند.

دو سفرنامه‌ای كه در این مقاله به آنها اشاره شده، یكی سفرنامه كمال‌الدین ابیوردی است كه ماجرای رساندن اشتباهی كتابی به دربار سلطان یعقوب، از جانب او در حبیب السیر نقل شده است. سفرنامه دیگر متعلق به شخصی به نام سید میرعلی طوسی - مشهور به معالی - است كه با عنوان «خنگار‌نامه» به سرزمین‌های عربی، حجاز، عتبات و مصر سفر كرده است. این سفرنامه‌ها از نادرترین متون این دوره به شمار می‌آیند كه در این اثر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

در مجموع، مجلد سده تیموری اثری فاخر و ارزشمند است و مقالات آن به دست صاحب‌نظران نام آشنای تاریخ ایران نوشته شده است.

سینا فروزش: اگر خودمان تاریخمان را ترجمه نكنیم، دیگران روایت خواهند كرد

من قصد دارم درباره ترجمه و ترجمه‌نگاری در فارسی و تاریخ‌نگاری صحبت كنم. سنت ترجمه در دوران بسیار قدیم، یعنی اوایل اسلام، سابقه داشته است. نكته مهم، احساس نیاز جامعه علمی و فرهنگی به ترجمه بوده است. در تاریخ، شخصیت برجسته‌ای مانند ابن‌مقفع را داریم كه می‌توان نقش او را در جهان اسلام همسنگ نقش فردوسی در زبان فارسی دانست؛ به‌ویژه در ترجمه كلیله و دمنه.

بحث اصلی این است كه چرا ما آثار تالیفی خود را به زبان‌های دیگر ترجمه نكنیم. منابع تاریخی ارزشمندی در اختیار داریم و استادان برجسته‌ای در كشور فعال هستند. به نظر می‌رسد باید به ترجمه آثار داخلی به زبان‌های دیگر توجه بیشتری شود تا روایت ایرانی از تاریخ در سطح جهانی پررنگ‌تر شود.

منبع: روزنامه اعتماد