کهن‌ترین نسخه‌ی دیوان حافظ / مریم مشرف

1400/7/21 ۱۰:۵۹

کهن‌ترین نسخه‌ی دیوان حافظ / مریم مشرف

چاپ کهن‌ترین نسخهٔ کامل دیوان حافظ از روی نسخهٔ مورخ ۸۰۱ باردیگر نور تازه‌ای بر حوزهٔ حافظ پژوهی افکند. این نسخه در سال ۱۳۹۴ به کوشش بهروز ایمانی در انتشارات مرکز پژوهشی میراث مکتوب به چاپ رسید.

 

چاپ کهن‌ترین  نسخهٔ  کامل دیوان  حافظ از روی نسخهٔ  مورخ ۸۰۱ باردیگر نور تازه‌ای بر حوزهٔ حافظ پژوهی افکند. این نسخه در سال ۱۳۹۴ به کوشش بهروز ایمانی در انتشارات مرکز پژوهشی میراث مکتوب به چاپ رسید.

نسخهٔ مورخ ۸۰۱ قدیم‌ترین نسخه‌ای است که تا کنون از مجموع غزلیات حافظ پیدا شده. پیشتر نسخهٔ مورخ ۸۰۳ کهن‌ترین نسخه حافظ به شمار می‌رفت. نسخهٔ ۸۰۱ در مجموعهٔ شماره ۵۱۹۴ کتابخانهٔ نورعثمانیه استانبول کشف شده و کاتب آن غیاث ابرقوهی است. خانلری ازمجموعهٔ دیگری (شماره ٔ۳۸۲۲) ازهمین کتابخانهٔ نورعثمانیه استفاده کرده  بود که با نام نسخهٔ ک مورخ ۸۲۵ معرفی کرده است، ولی از وجود نسخهٔ سال۸۰۱ خبر نداشته است.

این نسخه، مقدمهٔ محمد گلندام را  به تمامی در خود دارد. در چاپ فعلی، این دیباچه با دیباچهٔ تصحیح نیساری مقایسه و چاپ شده است. چاپ فعلی در برگیرندهء نکات مهمی است. از جمله این که به صراحت، سال مرگ حافظ را ۷۹۱ دانسته است. دیگراین که جملهٔ‌ بحث انگیزی که در این  مقدمه آمده و حافظ را به « ملازمت عمل سلطان» منسوب می‌کند، به صورت « ملازمت تعلیم سلطان» ضبط شده است. در چاپ قزوینی «ملازمت بر تقوی و احسان» آمده است.»

شمار اشعار حافظ در این  نسخه ۴۳۵ غزل ، ۲۶ قطعه، ۴ مثنوی ، یازده رباعی  و یک بند از ترجیع بند حافظ است. بعضی غزلهای معروف حافظ از جمله «دوش از مسجد سوی میخانه آمد پیر ما» (خانلری:۱۰) در این نسخه نیست.

در این چاپ می‌توان صورت‌های متفاوتی از ابیات معروف حافظ یافت. برای مثال غزل معروف ساقی به نور باده برافروز جام ما/  مطرب بگو که کار جهان شد  به کام ما(خانلری شماره ۱۱) مصرع دوم به صورت« تا دورروزگار بگردد به کام ما» ضبط شده است. این ضبط پیش از این فقط در یک نسخهٔ کتابخانه طوپقاپو سرای استانبول دیده شده بود (خانلری، جلد ۲، ص ۱۱۳۳). همچنین بیت مستی به چشم شاهد  دلبند ما خوش است/ زان رو سپرده‌اند به مستی  زمام ما(خانلری:۱۱/۶) در  این نسخه نیامده است.

غزل ای فروغ ماه حسن از روی رخشان شما (خانلری:۱۲) ابیات ۱۱ و۱۲و ۱۳ نیامده است. این ابیات در بعضی دست‌نوشت‌های کهن نیست( نسخه ط و ن خانلری)  اما در  نسخهٔ خلخالی هست و این از مواردی است که شاید حافظ بعدها بنابر مصلحت سیاسی وقت افزوده یا حذف کرده باشد.

از غزل صوفی بیا که آینه صافیست جام را (خانلری:۷) بیت دوم (راز درون پرده ز رندان مست پرس) در این نسخه نیامده است. به گزارش خانلری در بعضی نسخ دیگرهم این بیت نیامده است.

غزل صبا به لطف بگو (خانلری:۴) بیت ۳ غرور حسن اجازت مگر نداد ای گل/ که پرسشی بکنی عندلیب شیدا را ، به ترتیب «حسنت» و «پرسشی نکنی» ضبط شده که موافق خلخالی است.

غزل دل می‌رود ز دستم (خانری:۵) بیت چهارم(در حلقهٔ گل و مل خوش خواند دوش بلبل) نیامده است. هم چنین بیت معروف  سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد ... از همین غزل که در چاپ خانلری نیامده در  این  نسخه هم موجود نیست.

غزل به  ملازمان سلطان  که  رساند این دعا را (خانلری:۶)  بیت آخر (به خدا که جرعه‌ای ده تو به حافظ سحر خیز) حذف شده  است.

کاتب این نسخه گاه سهل انگار بوده و در مواردی با عجله ابیات را نوشته و این موجب شده  که بعضی مصرع‌ها پیش و پس نوشته شود. برای مثال غزل ساقیا برخیز و در ده جام را (خانلری:۸) مصرع اول بیت  پنجم را با مصرع دوم بیت  ششم آورده و مصرع دوم بیت سوم (ما نمی‌خواهیم ننگ و نام) را از  قلم انداخته است. در مواردی هم نمی‌توان قطعا دانست که آیا سهو در کار کاتب بوده یا در نسخه ای که او در اختیار داشته، برای مثال  درغزل صبا به لطف بگو (خانری:۴) مصرع «چو با حبیب نشینی و باده پیمایی» ، به جای باده «باد» ضبط شده است: چو با حبیب نشینی و باد پیمایی..

 نسخه پژوه و محقق ارجمند این اثر، بهروز ایمانی مقدمهٔ مفیدی هم برای کتاب نوشته که به صورتی ساده‌تر به انگلیسی ترجمه شده و در پایان کتاب آمده است. ترجمهٔ مقدمه اقدام شایسته‌ای است ولی معلوم نیست به چه سبب تمام منابع و ارجاعات مقدمه، درترجمهٔ انگلیسی حذف شده است.. بی شک چاپ این اثر، چشم علاقمندان شعر حافظ را روشن خواهد کرد و گامی مهم در شناخت دگرسانی‌های  شعر حافظ به شمار خواهد رفت.

خانلری (مصحح) دیوان حافظ، جلد ۲،

ایمانی(مصحح)، دیوان حافظ، مقدمهٔ  گلندام، ص پنجاه و شش

قزوینی(مصحح)، دیوان حافظ، صفحهٔ قو

منبع: پایگاه اطلاع رسانی شهر کتاب

نظر دهید
نظرات کاربران

کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.

گزارش

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: