برگی از تاریخ فرهنگی یزد در عصر قاجار/ حسین مسرت

1400/1/22 ۱۱:۱۸

برگی از تاریخ فرهنگی یزد در عصر قاجار/ حسین مسرت

حدود یکصد شاعر یزدی در عصر قاجار به سرودن شعر اشتهار داشتند که نامورترین آنان طراز ، قضایی ، جیحون ، شیدا و محرم یزدی بودند.

 

حدود یکصد شاعر یزدی در عصر قاجار به سرودن شعر اشتهار داشتند که نامورترین آنان طراز ، قضایی ، جیحون ، شیدا و محرم یزدی بودند.

بر اساس بررسی تذکره میکده در آن زمان محافل و انجمن های ادبی وجود داشته و از این طریق، شعرا سروده‌های خود را به گوش علاقه مندان و در معرض نقد منتقدان قرار می دادند، در چند جای تذکره میکده چنین آمده است: « تمنّا ، غالب اوان در مصلای صفدرخان ، از هم صحبتان [ غلامرضا ] حیران و فدایی و فیمابین آنها کمال اتّحاد و آشنایی است . » ( وامق، ص 80 ) « حبیب ، از شعرا بیشتر با مولانا رشحه و فدایی محشور و در مجالست و مخالطت با ایشان نهایت ادب و احترام را از دست نمی گذارد و اکثر اوقات با صفایی محشور و در آشنایی او کمال صداقت را منظور می دارد . » ( وامق، ص 257 )

چنانکه روشن می شود یکی از محل های مهم تشکیل جلسات مصلی صفدرخان بوده است ، چنانکه ذیل محرم بافقی ( همان،ص 234 ) ، تمنّا ( همان، ص 80 ) آمده است و از طریق دیگر منابع مطّلع می شویم که حجرات مدرسه خان محل آمد و شد شعرا بویژه قضایی و طراز بوده است .

یکی دو حاکم یزد نیز به تشکیل محفل شعرا اقدام کرده اند،  وامق ذیل شرح حال میرزا محمدعلی خان ( انجم یزدی ) می آورد : « مجملاً در تربیت اصحاب کمال و ارباب استعداد کمال اهتمام و امداد را مراعات می نماید ... و شعرا را در محفل خاص او بار و ظرفا را در خدمتش نهایت اختصار و اعتبار. » ( همان،ص 65 ) و در جای دیگر ذیل شرح حال علی اکبر خان موالی می نویسد : « پیوسته مستعدین را به محفل خاص خود بار دادی و نکته سنجان را بر سر خوان احسان خوانده ، طبق صبحت و نعمت در میان نهادی ، به گفتگوی شعر و شاعری رغبت تمام داشت . » ( همان،ص 232 )

با این همه برخی از شعرا که بر پای طبع بلند در حلقۀ مداحان نبوده و از خوان گستر خوانین و حکام بهره ور نبودند ، روزگار خوشی نداشتند . انعکاس اوضاع اجتماعی ، فقر ، قحطی و ستم در برخی اشعار طراز و قضایی دیده می شود .

اما در اینجا به مناسبت فصل به ذکر دو قطعه از شیدای یزدی سخنور دانشمندی که از افاضل علما و ادبای عصر خود بوده ، پرداخته می شود تا با اوضاع فرهنگی آن روزگار بهتر  آشنا شویم :

لذّت از زندگی برد آن کس  

که ورا نیست دانش و فرهنگ

هم ندارد ز طعن مردم باک    

هم نمی باشدش هراس از ننگ

***

ای بسا عاقل صاحب خرد دانشمند  

که بر او می گذرد تنگ ، جهان گذران

وی بسا جاهل بی دانش خالی ز خرد  

که به کام دل او هست به گردش دوران

در این عصر بیش از هشتاد نفر از نویسندگان ، شاعران ، عالمان ، فقیهان و دانشمندان آثار خود را به رشتۀ نظم و نثر کشیده اند که از این میان سعی شد 40 اثر برجسته در زمینه فرهنگ و ادب و تاریخ در تذکر میکده معرفی شود و نام بقیه آثار ذیل نام نویسندگان بیاید.

در این بخش که از منابع مکتوب برجسته ترین رویدادهای ادبی عصر قاجار (1200-1262ق)، به ترتیب تاریخ ذکر شده است:

1210 ق : تولد ملاغلامرضا حیران ، شاعر ، کاتب و خوشنویس نامی یزد در عصر قاجار ( مجموعۀ خطّی وزیری ، ش 2763 : 8 ) .

1217 ق : محمد حسین حسینی یزدی از خوشنویسان و شعرای خوب یزد به واسطۀ بر زبان راندن برخی گفته ها و مخالفت ها، به دستور یکی از مقرّبان دربار قاجار در تهران با خوراندن سم کشته شد و چندی نگذشت که بر اثر مکافات روزگار آن فرد مجرم شد و به اشاره پادشاه وقت کور گردید ( ر . ک . میکده : 104 ) . برخی منابع تاریخ فوت او را 1221 ق آورده اند .

1229 ق : درگذشت میرزا ابوالحسن شیدای یزدی ، شاعر ، فقیه ، دانشمند لغت شناس و صاحب کتاب نصاب در روز 26 ذیحجه (میکده : 167 ).

1230 ق : درگذشت آخوند ملا اسماعیل عقدایی ، بانی مسجّد و مدرسۀ ملّااسماعیل و مؤلّف کتابهایی در زمینۀ فقه، اصول و ادب از جمله منظومه در علم معانی و بیان و بدیع در روز 19 شوال.

1231 ق : درگذشت میرزا محمد علی محرم یزدی ، شاعر ، خوشنویس و مُذهّب یزد در عصر قاجار . قضایی یزدی در مادّه تاریخ وفاتش گوید :

بهر تاریخ قضایی گفتا   

حرم قصر جنان را محرم

(1231 ق ) ( میکده : 236 )

1234 ق : درگذشت محمدعلی صفایی یزدی از شاعران و محرران مندرج در تذکره میکده ( الذریعه 9 : 613 ) هدایت تاریخ فوت او را 1244 ق آورده است ( مجمع الفصحا ، ج 5 : 673 ) .

1235 ق : درگذشت علی اکبر خان موالی یزدی فرزند محمد تقی خان بافقی از شاعران و والیان یزد که محفلی در دستگاه خود ایجاد کرده بود . در شب 14 رمضان ( جامع جعفری : 765 ) .

1236 ق : نگارش مهیج الاحزان ، کتابی در مقتل ، نگارش ملاحسن بن محمّدعلی حائری.

1237 ق : بروز وبا در یزد و درگذشت عبدالرّحیم خان، حاکم پیشین یزد و دو فرزندش : محمّدعلی خان و « محمّدجواد خان که طبعی موزون و به انشادِ اشعار قدرت تمام داشت . » ( جامع جعفری : 520 )

1237 ق : نگارش کتاب « رجال » ، تألیف ابوالحسن حسینی یزدی.

1237 ق : درگذشت ام هانی شاعر یزدی ، دختر عبدالرحیم خان بیگلربیگی ، حاکم خوشنام یزد بر اثر وبای همه گیر ( تذکرۀ شعرای یزد : 173 ) .

1239 ق : درگذشت آقا میرزا علیرضا یزدی از علما و دانشمندان یزد ( حدیقة الشّعرا 2 : 1225 ).

1239 ق : درگذشت میرزا عبدالعلی ( محمد علی ) نواب ( کوکب یزدی – خراسانی ) از نامی ترین خوشنویسان یزد در عصر قاجار که آثارش در گنجینه های ایران موجود است .

بر اثر نوبه غشی در شیراز برخی تاریخ درگذشت وی را 1239  و برخی 1241 ق نوشته اند ، و در سفینة المحمود ( ج 1 : 274-273 ) 1240 ق است . محمود میرزا قاجار معتقد است خط او را در مواردی می توان بر خط میرزا احمد نیریزی برتر دانست ( سفینة المحمود 1 : 273 ) . مأخذ ما مندرجات تذکرۀ دلگشاست که از بروز زلزله و نوبۀ غشی شیراز در سال 1239 ق حکایت دارد .

1240 ق : بنیان مدرسه شاهزاده ( اشرفیّه ) به وسیله شاهزاده محمد ولی میرزا حاکم یزد ( 1245 – 1236 ق ) در کنار چهارسوق قدیمی یزد در جنب مسجّد جامع کبیر ، که شامل کتابخانه و مدرسه و دارالترجمه بود و نقش مهمّی در شکوفایی فرهنگ یزد داشت .

1240 ق : درگذشت میرزا محمدعلی مدرس یزدی ، متخلص به وامق و حیران یزدی ( تاریخ یزد آیتی : 340 ) .

1240 ق : (حدوداً ) درگذشت میرزا محمّد امین ( راقم کرمانی ) از شاعران و منشیان کرمانی دستگاه حکّام یزد و مقیم یزد ( میکده : 307 ) .

1241 ق : تاریخ وقف و نگارش وقف نامۀ مدرسۀ شاهزاده محمّدولی میرزا ( یادگارهای یزد 2 : 580 ) .

1243 ق : سفر میرزا حبیب قاآنی شاعر نامی عصر قاجار به همراه حسنعلی میرزا شجاع السّلطنه حاکم کرمان به یزد ( رجال ایران : مهدی بامداد ، ج 1 : 309 ) در 21 رمضان ( یادداشت دست نویس).

1243 ق : درگذشت میرزا احمد خان ( بیدل یزدی ) فرزند محمّد تقی خان بافقی ، از شاعران و خوانین یزد که در امر آبادی یزد کوشا بود ( جامع جعفری : 775 ) .

1244 ق : درگذشت عبدالرحیم قضایی یزدی از شاعران قصیده پرداز و هنرمندان نغمه پرداز ، فدایی یزدی در مادّه تاریخ فوت وی سروده است :

نوشت از بهر تاریخ وفاتش  

فدایی: « کز قضایی حیف و افسوس» (میکده : 207 )

1244 ق : درگذشت میرزا محمدعلی صفایی یزدی از شاعران و نویسندگان ( مجمع الفصحا 5 : 673 ).

1244 ق : نگارش کتاب میزان الاخلاق ، اثر سیدمحمد بن سیدمحمد جعفر یزدی.

1244 ق : تولد میرزا محمد علی طبیب ( قتیل ) حکیم یزدی فرزند میرزا عبدالوهّاب ( دیوان حکیم: 34 ) .

1245 ق : نگارش جامع جعفری تألیف جعفر طرب نائینی.

1247 ق : تولد آیت اله العظمی سید محمد کاظم طباطبایی یزدی صاحب االعروة الوثقی در کسنویه یزد . در برخی منابع ( سیاحت شرق : 297 ) تاریخ تولد وی 1256ق آمده است ( شکوه پارسایی و پایداری :3 ).

1248 ق : نگارش گلشن طراز ، به کوشش و خط عبدالوهّاب طراز یزدی.

1250 ق : تولد محمد جیحون یزدی از شاعران سرآمد یزد در عصر قاجار در کوی گازرگاه یزد ( ده مقاله در شعر و ادب : 23 ) .

1250 ق : تولد زیور یزدی از شاعران ( تاریخ یزد آیتی : 294 ) .

1250 ق : درگذشت میرزا عبدالله طباطبایی ( سودایی زواره ای – بیابانکی –جندقی ) از شاعران نامی مقیم یزد و تفت ( میکده : 310 ) .

1250 ق : درگذشت سید جعفر ذاکر بفروئی ( سید میبدی ) از قصیده پردازان دیار بفروئیۀ میبد ( میکده : 312 ) .

1250 ق : درگذشت میرزا محمدعلی شعری ( شعرای ) یزدی ملقب به ملک الشعرا فرزند علی اکبر خان موالی ( میکده : 315 ) .

1251 ق : درگذشت میرزا سلیمان طباطبایی ( یادگارها 2 : 197 ) از مجتهدان نامی عصر که طراز یزدی دو قطعه در مدح او دارد ( دیوان : 185 – 184 ، 203 ) .

وی در بیتی از آن گوید :

ای سلیمان زمان ای که همی منبر تو  

طعنه بر تخت سلیمان زند از ناموری( دیوان طراز یزدی : 203 )

1252 ق : در گذشت آقا سیدحسین ازغندی در 15 ربیع آاخر ( یادداشت دست نویس ).

1253 ق : سفر نخست میرزا احمد دیوان بیگی شیرازی ، مؤلف حدیقة الشعرا برای کارهای دیوانی و گردآوری شرح حال شعرای یزد تا سال 1257 ق ( حدیقة الشّعرا ، ج 1 : 378 ) .

1257 ق : نگارش کتابچه موقوفات یزد به وسیلۀ طراز یزدی و به سفارش میرزا آقاسی

1257 ق : درگذشت آقا زین العابدین بیدل ترک یزدی از شاعران سلسله پاپلی در یزد ، کمی پس از 1257 ق .

1258 ق : نگارش جامع اللغات ( فرهنگ عربی به فارسی ) تألیف ملامحمد جعفر ندوشنی.

1260 ق : تولد میرزا علی نقی مدرس (حجاب یزدی) از شاعران خوب عصر قاجار ( میکده :282 ).

1261 ق : درگذشت حاجی محمد ابراهیم کلباسی از مجتهدان در 7 جمادی الاوّل ( یادداشت دست نویس ).

1262 ق : درگذشت عبدالوهاب طراز یزدی از خوشنویسان و شاعران برجسته یزد در عصر قاجار و مؤلّف کتابچۀ موقوفات و گلشن طراز .

وی پس از چوب خوردن به وسیله حاکم نائین که به دستور میرزا آقاسی انجام شده بود ، پس از سه روز در یزد درگذشت ( یزد ، یادگار تاریخ :498 ) .

در برخی منابع 1261 ق آمده است اما چون وامق در تذکره خود معترض چنین کاری نشده ، احتمالا باید تاریخ 1262 ق درست باشد . آیتی در تاریخ یزد به نادرستی درگذشت وی را 1221 ق نوشته است .( ص 305 )

1262 ق : نگارش نهایی تذکره میکده تألیف محمدعلی وامق یزدی و ارسال آن به یحیی فدایی یزدی فرزند خود ( میکده : 268 ).

1262 ق : درگذشت میرزا ابوالحسن سهای یزدی از شاعران و خوانین قاجار ( میکده : 156 ) .

1262 ق : بروز وبا در یزد و پیرامون آن مرگ و میر سی هزار نفر از مردم یزد ( میکده : 268 )

1262 ق : درگذشت میرزا محمد علی مدرس متخلص به ساقی و وامق یزدی ، صاحب تذکره میکده در روستای فهرج یزد بر اثر وبا ( میکده : 164 – 160 ، 276-264 ).

1263 ق : تولد آقا سیدیحیی یزدی فرزند سید کاظم موسوی از علما و مجتهدان یزد که در حوزه های علمیه یزد مشغول تدریس بود ( مکارم الآثار 5 : 1734 ).

1265 ق : درگذشت میرزا سید محمد علی (مدرّس بزرگ ) از دانشمندان ، فقیهان و شاعران یگانه عصر خود متخلص به حیران یزدی ، در برخی منابع تاریخ فوت او 1260 ق آمده که جای تردید دارد ، زیرا اگر چنین امری در این سال اتّفاق بود ، حتماً وامق در تذکرۀ خود می آورد ، پس باید تاریخ 1265 ق درست تر دانست که در حدیقة الشّعرا ( ج 1 : 491 ) امده است .

1265 ق : فرمان امیر کبیر دایر بر عدم ستم به زرتشتیان یزد به آقاخان نایب الحکومۀ یزد در ذیحجۀ 1265 ق ( فرزانگان زرتشتی : 23 ) .

1265 ق : تولد میرسیدعلی حایری از علما و فقهای بزرگ که پس از فوت میرزا حسن شیرازی مرجع تقلید شیعیان گردید. ( سالشمار تاریخ یزد : 206 ) .

1266 ق : درگذشت محمدباقر رشحۀ اصفهانی مؤلف تذکرۀ منظوم رشحه و مثنوی نوروز و جمشید که نیمۀ پایانی عمر خود را در یزد زیست و در همین شهر درگذشت. ( میکده : 308 ) .

1266 ق : درگذشت ملاعلی اکبر زارچی از شاگردان سیّدعلی طباطبایی . درآینۀ دانشوران ( ص 215 ) به نادرست 1206 آمد است. ( یادگارهای یزد 2 : 362 ).

1267 ق : درگذشت ابوالحسن حیدری میبدی یزدی از شعرا ، علما و سادات که به گردآوری احادیث می پرداخت در 5 ذیقعده ( میکده : 300 ) .

1270 ق : صدور حکم آزادی برخی امور برای زرتشتیان یزد از سوی میرزا علی مجتهد یزد ( فرزانگان زرتشتی :23 ).

1271 ق : درگذشت میرزا زین العابدین ثاقب کرمانی ( یزدی ) از عرفا و حکما و پزشکان کرمانی مقیم یزد ( میکده : 295 ) .

1276 ق : تولد آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حایری ( بنیانگذار حوزۀ علمیّۀ قم ) در روستای مهرجرد میبد ( ریحانة الادب 1 : 32 ) در فرهنگ فارسی اثر محمّد معین به نادرست 1376 ق آمده است. ( ج 5 : 452 ) .

1277 ق : سرودن فرهنگ خداپرستی ، اثر عرفانی میرزا عبدالوهّاب محرم یزدی (لسان الحق )

1279 ق : سرودن « منظومه در نحو » به زبان عربی اثر سیّد یحیی فدایی یزدی.

1280 ق : نگارش کتاب « مستیقظ » نگارش سیّد یحیی مدرّس ( فدایی یزدی ).

1281 ق : تولّد شیخ محمد حسین یزدی ندوشنی از بنیانگذاران شیر و خورشید ایران ( مجمع الجواهر ، ج 1 : 33 ) .

1281 ق : ترسیم نقّاشی‌های امامزاده عبدااله بافق ( یادگارهای یزد، ج 1 : 201 ) و خانۀ میرزا احمد عرب ( فاتح ) در یزد ( یادگارهای یزد 2 : 720 ).

1282 ق : درگذشت حاج میرزا سیدعلی مدرّس یزدی ( علی یزدی ) از علما و خوشنویسان یزد ( حدیقة الشّعرا 2 : 1220 ) در تذکرۀ سخنوران یزد تاریخ آن 1281 ق آمده است. ( ص 120 ) .

1282 ق : درگذشت احمدالشریف یزدی از خوشنویسان خطوط شش گانه در یزد که آثار و مرقعاتی از وی در یزد باقی است ، در سن 57 سالگی. ( مروارید کویر : 55 ) .

1282 ق : درگذشت میرزا سید یحیی مدرّسی ( فدایی یزدی ) ، از ادبا ، علما و نویسندگان یزد و سرایندۀ منظومه در نحو و نویسندۀ مستیقظ ( ر . ک . میکده : تعلیقات 324 ) .

1282 ق : نگارش « صبح صادق » اثر عروضی ملا محمد صادق اردکانی.

1282 ق : ظاهرا اتمام تذکر شبستان اثر سید محمد علی مدرسی ( شهلا یزدی ).

1282 ق : وبای همه گیر در شهر یزد و اطراف و درگذشت تعداد فراوانی از مردم یزد از جمله فدایی یزدی و دیگران ( ریحانة الادب 4 : 277 ) و شاید شهلای یزدی .

1283 ق : درگذشت ملا ابوتراب زارچی ( یادگارهای یزد 2 : 362 ) .

1285 ق : تولد ابوطالب سیاح یزدی ازخوشنویسان و شاعران یزد ( سخنوران یزد :827 ) .

1285 ق : درگذشت استاد ابوالقاسم مسگر ( حبیب صفّار یزدی ) ازشاعران هجا گو ماده تاریخ سرای یزد ( تذکره شعرای یزد : 297 ) . در جایی تاریخ درگذشت 1260 ق آمده که چون وامق آن را ثبت نکرده ، نمی تواند درست باشد .

1285 ق : درگذشت حاجی میرزا سیدمرتضی یزدی ( کامل یزدی ) از شعرا و نویسندگان قاجار که آثاری در زمینۀ معارف و حکمیّات داشته است ( میکده : 287 ).

1286 ق : درگذشت میرزا تقی زیور یزدی از شاعران ( حدیقة الشّعرا ، ج 1 : 711 ) .

1287 ق : نگارش نخبة المیزان اثر علی اکبر لغوی یزد در فرهنگ لغت.

1287 ق : سفر دوم میرزا احمد دیوان بیگی شیرازی ، مؤلّف حدیقة الشّعرا و اخبار الیزد به یزد و نگارش اخبارالیزد در این شهر ( حدیقة الشّعرا ، ج 1 : 6 ) .

1287 ق : نگارش اخبارالیزد اثر احمد دیوان بیگی شیرازی.

1287 ق : درگذشت میرزا محمد علی طبیب حکیم ( قتیل ) یزدی، از شاعران و پزشکان معروف عصر خود ( میکده : 326 ) .

1288 ق : تولد عبدالحسین آیتی تفتی ( آواره ) مؤلّف کتابهای تاریخ یزد ، سیاحت نامۀ دکتر ژاک ، کشف الحیل و ... ( تاریخ یزد آیتی : 277 ) . در تذکرۀ سخنوران به نادرست 1278 ق آمده است ( ص 374 ) .

1290 ق : سرایش « ریاض الحکمه » اثر عرفانی ملّا محمّد باقر ریاضی یزدی.

1292 ق : درگذشت محمد باقر ریاضی یزدی از شاعران ، حکیمان و ریاضی دانان عصر قاجار در یزد ( میکده : 310 ) .

1292 ق : نگارش « الدرّه الثمینه » اثر سید علی اکبر لغوی یزدی.

1292 ق : تولد دکتر میرزا محمد علی خان حافظ الصحفه ، بنیانگذار داروخانۀ رایگان برای مستمندان در یزد ( دیوان حکیم : 93 ) .

1295 ق :عبور حاج سیاح محلاتی نویسندۀ خاطرات حاج سیاح از یزد و تفت و ترسیم خاطرات خود از یزد ( خاطرات حاج سیّاح ، به کوشش حمید سیّاح ، ص 172 ) .

1296 ق : تولد عبدالوهاب ایرانپور ( گلشن اردکانی ) ، مؤلّف کلیله و دمنۀ منظوم به نام گلشن آرا ، دلکش و پریوش و مدیر روزنامۀ اختر مسعود در اصفهان ( سخنوران یزد : 696-695 ).

1296 ق : درگذشت فرزانه بهرام رستم نرسی آبادی ( مسکین ) از شاعران زرتشتی ( تذکرۀ شعرای یزد : 180 ) .

1300 ق : تولد شیخ محمد مجتهد علومی از نویسندگان ( دیوان حکیم : 114 ) .

1300 ق : تولد بانو شمس کسمایی یزدی از شاعران و زنان روشنفکر یزدی ( سخنوران یزد : 693 ) .

منبع: ایرنا

نظر دهید
نظرات کاربران

کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.

گزارش

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: