تصاویرمشهورِ خاص و عام

1397/4/16 ۱۱:۱۱

تصاویر مشهور، مرز بین خواص و عوام را درنوردیده و مردم همچون خواص مجذوب شان می‌شوند. تصاویر مشهور هنری و ادبی، یا ریشه در اعماق اعتقادات و باورهای هنرمند دارند، یا از دل تجربیات اجتماعی سر بر می‌آورند، یا بازتاب كودكی شاعر و هنرمند هستند كه در ناخودآگاه او بروز می‌كند.

احمدرضا دالوند / مقدمه: تصاویر مشهور، مرز بین خواص و عوام را درنوردیده و مردم همچون خواص مجذوب شان می‌شوند. تصاویر مشهور هنری و ادبی، یا ریشه در اعماق اعتقادات و باورهای هنرمند دارند، یا از دل تجربیات اجتماعی سر بر می‌آورند، یا بازتاب كودكی شاعر و هنرمند هستند كه در ناخودآگاه او بروز می‌كند. اما چنین آثاری بی‌استثنا از صفای باطن و خلوص هنرمند سر برمی‌آورند. هرچند برخی از آثار هنری با پشتیبانی تبلیغات و ضرورت‌های تجارتی در اجتماعات به معروفیت می‌رسند. مانند تصویر مریلین مونرو كه با پشتیبانی اقتصادكلان كاپیتالیستی، تبلیغات وسیع برای سرگرمی و تجارت، كوكاكولا، هنر پاپ و اندی وارهول، از نیویورك و كارخانه رویاسازی امریكا بر بستر رسانه‌ها، جهان را درنوردید و هم‌اینك نیز در اینستاگرام و سایر رسانه‌های اجتماعی هنوز به انتشار الكترونیكی خود ادامه می‌دهد. برخی تصاویر و تعابیر مشهور دامنه بُرد محلی یا ملی دارند، برخی درسطح بین‌المللی به شهرت می‌رسند و فراتر از مرزها را درمی‌نوردند. مثلا نام رییس‌جمهور پرتغال را چه كسی به یاد دارد؟ واقعیت این است كه امروزه نام كشور پرتغال با اسم كریستیانو رونالدو در اذهان عمومی شناخته می‌شود. نمونه بسیارند: علایم موجود در محیط كامپیوتر و نرم‌افزارهای مورد مصرف روزانه در میان كاربران میلیاردی در سراسر جهان. تصویر میكی ماوس كه به وسیله كمپانی والت دیسنی تهیه و تولید شد و توانست چندین دهه همه آنتن‌های تلویزیونی جهان را به تسخیر خود درآورد و در بسیاری از كشورها ازجمله در ایران روی دیوار مهد كودك‌ها، كیف و دفترمشق بچه‌ها و انواع مصارف دیگر به رایگان توسط افراد و موسسات تجاری و حتی رسانه ملی تكثیر و بازتولید مكرر شده و می‌شود. در همین زمینه می‌توان به پلنگ صورتی، تام و جری و... اشاره كرد. خیلی‌ها در همه جای دنیا ممكن است نام همسایه خود را ندانند و حتی اسم فلان وزیر را به درستی به خاطر نیاورند، اما به محض دیدن تصویر میكی ماوس آن را می‌شناسند و حتی دوستش دارند. با این توصیف سردمداران فرهنگ باید به چنین اموری واقف بوده و مطابق با تجربیات بین‌المللی به برند‌سازی از دل چنین توفیقاتی اندیشه كنند؛ نكته‌ای كه در جامعه ما مورد غفلت بوده و هست. در ایران این مردمان هستند كه شعر و ضرب المثل و تصاویری كه دست و دل‌شان را می‌لرزاند و با عقاید و فرهنگ‌شان همسوست به‌طور خودجوش به معروفیت می‌رسانند. به همین سبب رواست كه بگوییم امریكای جهانخوار همواره با ناوشكن و اسلحه وارد نمی‌شود، او با یك موش و افزودن چاشنی ماهرانه از مقادیری جذابیت راه ورود به اذهان نسل‌ها را نشانه می‌رود. ایضا با رواج فضای مجازی‌اش شورتر هم شده. بی‌درنگ پرسشی به ذهن می‌رسد: در چند دهه گذشته با هزینه‌هایی كه در عرصه فرهنگ و هنر شده، آیا توانسته‌ایم یك پرسوناژ طراحی كنیم كه قلوب مردمان جهان را تصرف كند؟

یك: ادبیات

از گنج بزرگ ادبیات هزارساله ایران به یكی، دو نمونه گذرا اشاره می‌كنیم.

مولانا: عوامل مهمی كه به زبان مثنوی مولانا جنبه استثنایی می‌بخشد، عبارتند از: ١. فرهنگ و لغت عامیانه از یك سو و ٢. معانی و تعبیرات عالمانه از سوی دیگر.

در واقع فرهنگ و لغت عامیانه كه محتوای ذهن مخاطب است، وسیله‌ای است تا چیزی از معانی و تعبیرات عالمانه را كه محتوای ذهن گوینده است به ذهن مخاطب القا كند و آن را برای ذهن وی قابل درك و جذب سازد.

تاثیر متقابل فرهنگ عامه و آثار ادبی و هنری در همه جوامع انكارناپذیر است. هنرمند و شاعری كه اثر و كلامش از فرهنگ جامعه‌اش بر می‌آید، در صورت مواجه شدن با اقبال عمومی تاثیرات ژرفی نیز بر فرهنگ خواهد داشت. چند نمونه كه درمیان نسل‌های متوالی شناخته شده است:

عاقبت جوینده یابنده بود

كه فرج از صبر زاینده بود

یا:

هر كسی را بهر كاری ساختند

میل آن را در دلش انداختند

همچنین:

آفتاب آمد دلیل آفتاب

گر دلیلت باید از وی رو متاب

و:

آب كم جو تشنگی آور به دست

تا بجوشد آبت از بالا و پست

تمثیلات مولوی، از نسبتی ژرف میان معنا و لفظ حكایت می‌كند. برای مثال كافی است به دقت او در طبیعت و در هنر معماری و تسری دادن این دقت در تمثیل‌پردازی شاعرانه‌اش كمی توجه كنیم. برای مولانا «آب» نمادی است كه معانی ژرفی دركلامش از آن استخراج می‌كند. مثلا، آبی كه در طبیعت جریان دارد، یا آبی كه در جوی روان است، آبی كه از كوه سرازیر می‌شود، آب باران، آب صاف، آب دریا، آب راكد آبگیر و... سرمنشا الهام مولانا در تبیین مفاهیم معنوی است. به یك مورد جالب دقت كنیم:

آب‌های راكد به طور طبیعی انعكاس‌دهنده تصاویر هستند و سطح آیینه‌ای آنها محیط اطراف را منعكس می‌كند. آنها منعكس‌كننده آسمان بیكران هستند، در واقع نماد آسمان روی زمین‌اند. در نظر مولوی، آنچه «ثابت است» آسمان معانی است و آنچه «تغییر می‌كند» آبی است كه انعكاس‌دهنده تصویر آن معانی است.

كلاسیك‌های هنر و ادبیات عمدتا چنین خصلتی در آثارشان دیده می‌شود. در ایران می‌توان به سعدی، فردوسی، خیام، باباطاهر و... نیز اشاره كرد. در دوران معاصر هركسی در ایران با هرگویش و زبانی با شعر حیدربابای شهریار ارتباط برقرار می‌كند. بزرگی می‌گفت اصولا شاعر كسی است كه مردم حداقل چند بیتی از اشعارش را حفظ باشند و این سخنی بسیار دقیق و هوشمندانه است.

دو: نقاشی

تابلوی عصرعاشورا

این تابلو از ماندگارترین آثارمحمود فرشچیان، نقاش و نگارگر ایرانی است و معروف‌ترین تابلویی است كه در رابطه با واقعه عاشورا به تصویر كشیده شده است. موضوع این تابلو بازگشت اسب بی‌سوار امام حسین (ع) به سوی خیمه‌گاه در عصر عاشوراست. خودش درباره خلق این اثر گفته است: «سه سال پیش از انقلاب، روز عاشورا، مادرم گفت: برو روضه گوش كن تا چند كلام حرف حساب بشنوی. گفتم: من حالا كاری دارم بعد خواهم رفت. رفتم اتاق، اما خودم ناراحت شدم. حال عجیبی به من دست داد، قلم را برداشتم و كار را شروع كردم. قلم را كه برداشتم همین تابلو شد كه الان هست، بدون هیچ تغییری.» فرشچیان چند دهه است كه در ایران زندگی نمی‌كند. او در مركز هنر نوین جهان در نیویورك كه مهم‌ترین خریدهای هنری جهان در آنجا اتفاق می‌افتد، زندگی می‌كند ولی به نحوی سخن می‌گوید كه گویی در منطقه سبزه میدان اصفهان است.»١

تابلوی پسربچه گریان٢

نقاشی چهره پسربچه فقیر و گریان، چنان درنگاه عموم تاثیرگذار است كه این تابلوی نقاشی سال‌هاست در همه كشورها یا به وسیله چاپ تكثیر می‌شود یا در هنركده‌ها از روی آن كپی‌برداری می‌كنند و به فروش می‌رسانند. حتی دیده شده كه موسسات خیریه از این تصویر به عنوان نشان خود استفاده می‌كنند.

لبخند ژوكوند

تابلوی مونالیزا مشهور به لبخند ژوكوند، سال‌هاست كه یكی از مهم‌ترین دیدنی‌های فرانسه به شمار می‌آید، زیرا عامه با زیبایی اثر و اهل فن با اسرار نهفته در آن ارتباط برقرار می‌كنند و بی‌تردید معروف‌ترین، پربیننده‌ترین و شناخته شده‌ترین تابلوی نقاشی جهان است. شاهكار قرن پانزدهم كه توسط لئوناردو داوینچی، نقاش و معمار شهیر ایتالیایی به تصویر درآمد. این اثر، تنها اثر نقاشی جهان است كه بیشترین حجم تالیفات، مستند‌سازی، فیلم و داستان و روایت درباره‌اش منتشر شده است و یكی از پرآوازه‌ترین «نقاشی تك‌چهره» از یك فرد در تاریخ است.

تابلوی رفوگر و قالی فروش دوره گرد و تابلوهای دیگر:

جعفر پتگر در دهه ٢٠ و ٣٠ تابلوهایی ترسیم كرد، كه تا چند نسل پس از وی به دست مردم و در تعداد بی‌شمار تكرار، كپی‌برداری و اقتباس شدند. زیرا پتگر توانسته بود نمادهایی از زمانه‌اش را نقش بزند كه در كارگاه‌های قالیبافی، آتلیه‌های نقاشی و به دست معلمان و هنرجویان در هنركده‌ها در سراسر ایران به تكثیرشان بپردازند. برای مثال، كپی‌های متعدد از تابلوهای «رفوگر» را بارها دیده‌ایم. چه افتخاری بالاتر از چنین توفیقی برای یك هنرمند؟ باید اذعان كرد عامیانگی از این دست، چنان به پیوند هنرنقاشی و مخاطب انجامید كه نظیرش را درفرهنگ ایرانی تنها در پیوند برخی شعرا و مردم می‌توان سراغ گرفت. برخی از تابلوهای پتگر كه به وفور كپی شده (تاجایی كه نگارنده اطلاع دارد) و همچنان درزمانه ما توسط كسانی كه هرگز به هیچ گالری و موزه‌ای پا نگذاشته‌اند، دست به دست می‌شود، عبارتند از: رفوگر، پیرمرد مرغ‌فروش، قالی‌فروش دوره‌گرد و پیرمرد چپقی. چنانچه همین تعداد اثر از پتگر به یادگار می‌ماند، نیز برای جاودانه شدن وی در دل‌های مردم كفایت می‌كرد. نمی‌توان از نظر دور داشت كه تا چه میزان تكثیر و گرته‌برداری از روی آثار پتگر، در دهه‌های گذشته موجب اشتغال و درآمدزایی برای بسیاری شده است. پتگر یك عمر صادقانه كار كرد و امروز همگان شاهد این «خیر جمعی» ناشی از آثاری هستند كه رمز توفیق‌شان در «عامیانگی عالمانه» و پیوند با ژرفای زندگی یك دوران است. ٣

سه: عكس

عكس خانوادگی با تصویر حرم امام رضا (ع)

كمتر خانواده‌ای در ایران دیده می‌شود كه به حرم امام رضا مشرف شده باشند و از این «تابلو عكس‌ها» در خانه‌شان دیده نشود. به طوری كه اگر مجموعه‌ای از این عكس‌های آشنای خاص و عام گردآوری شود به عنوان یك ژانر عكاسی درمیان گونه‌های متعدد عكاسی اجتماعی اعتبار و پشتوانه مردمی خود را نشان می‌دهد.

عكس پسربچه با كفش‌های مندرس:

پسربچه درحالی كه یك جفت كفش نو را درآغوش گرفته و از سر شوق چشمانش رابسته و سرش به بالا و به آسمان متمایل است، چنان ویژگی «تعاملی»٤ در این عكس موج می‌زند كه شوق رسیدن به آرزوی پسربچه كه همانا داشتن كفشی تازه باشد را به همه بینندگان منتقل می‌كند. این عكس را بارها و بارها در میان مردم و در اغلب كفاشی‌ها و مغازه‌های كفش‌فروشی دیده‌ایم، عاملی كه این عكس را محبوب همگان كرده است، بی‌تردید انتقال حس همدردی با رویای كودك است.

چارلی چاپلین

با گذشت سال‌ها از مرگ چارلی چاپلین، كلاه و عصای این بازیگر، نویسنده و كارگردان محبوب و صاحبنام انگلیسی، چندی پیش به مبلغی برابر با ١٠٠ هزار دلار در حراجی هالیوود به فروش رسید. درخشش چارلی چاپلین در گیشه فروش باعث ایجاد تجارت وسایلی چون عروسك‌های چارلی و نشر كتاب‌های كمدی شده بود. به گفته زیگموند فروید تمام كارهای هنرمندان با دوران كودكی‌های آنها رابطه مستقیمی داشته و چارلی چاپلین از این قاعده مستثنی نبود. فروید در تحلیلی از فیلم «خانه به دوش» چاپلین مدعی شد كه وی دقیقا دوران ملامت بار كودكی خود را در این فیلم به نمایش گذاشته است. چاپلین همیشه در یك تیپ شخصیتی ظاهر می‌شد: یك جوان دست و پاچلفتی، درمانده، فقیر و ضعیف كه در نهایت همه‌چیز برای او به خوبی و خوشی به پایان می‌رسد. این فرضیه فروید كه دستاوردهای هنرمندان كاملا مربوط به خاطرات كودكی آنها، سركوب‌ها و ناامیدی‌های‌شان است ما را به آگاهی جدیدی رسانده كه بسیار ارزشمند است.

١- به نقل از: احمد مسجدجامعی.

٢-The Crying Boy is a mass-produced print of a painting by Italian painter Giovanni Bragolin. It was widely distributed from the ١٩٥٠.

٣- به نقل از پیشگفتار كتاب «خواب و خیال» مجموعه آثار (اصغر و جعفر، نامی و نیما پتگر)، نوشته احمدرضا دالوند.

٤- فعل و انفعالی، دارای تاثیر متقابل: interactive

منبع: روزنامه اعتماد