کاروانسرا؛ عمری به درازای 25 قرن / پوریا بهرادکیان

1395/5/31 ۰۷:۲۴

کاروانسرا؛ عمری به درازای 25 قرن / پوریا بهرادکیان

کاروانسرا‌ها از مهم ترین یادگار‌های گرانقدر معماری ایرانی به شمار می‌روند که از دوران هخامنشیان برای اسکان موقت و استراحت کاروان‌ها در مسیر راه‌ها ایجاد شدند، در دوران صفویه به اوج شکوفایی خود رسیده و تحت تأثیر تحولات اخیر در عرصه حمل و نقل، کارایی خود را از دست داده و به مخروبه تبدیل شدند، ضمن اینکه، کاروانسرا‌ها همواره مردمانی از سرزمین‌های مختلف را هرچند برای مدت کوتاهی در خود جای می‌دادند که این اجتماع، معمولا ً این بنا‌ها را به محلی برای برخورد و تبادل آرا و اندیشه‌های اجتماعی، مذهبی و سیاسی اقوام مختلف تبدیل می‌کرده است.


 

 کاروانسرا‌ها از مهم ترین یادگار‌های گرانقدر معماری ایرانی به شمار می‌روند که از دوران هخامنشیان برای اسکان موقت و استراحت کاروان‌ها در مسیر راه‌ها ایجاد شدند، در دوران صفویه به اوج شکوفایی خود رسیده و تحت تأثیر تحولات اخیر در عرصه حمل و نقل، کارایی خود را از دست داده و به مخروبه تبدیل شدند، ضمن اینکه، کاروانسرا‌ها همواره مردمانی از سرزمین‌های مختلف را هرچند برای مدت کوتاهی در خود جای می‌دادند که این اجتماع، معمولا ً این بنا‌ها را  به محلی برای برخورد و تبادل آرا و اندیشه‌های اجتماعی، مذهبی و سیاسی اقوام مختلف تبدیل می‌کرده است.
پیش از پرداختن به تاریخچه پیدایش کاروانسرا، لازم است، ضمن ارائه تعریفی از این بنا، تفاوت‌ها و شباهت‌های آن با سایر ابنیه میان راهی مانند: ساباط‌ها، رباط‌ها، کاربات‌ها و خان‌ها مشخص شود. برای نمونه، رباط منحصراً به ساختمان‌های کنار راه و   بویژه بیرون از شهر و آبادی اطلاق می‌شد که علاوه بر حوض و آب انبار، دارای اتاق‌های متعددی بودند که گرداگرد حیاطی را فرا گرفته و مسافران می‌توانستند یک یا چند شب در آن استراحت کنند و بیشتر برای نگهداری اسب و چارپایان مورد استفاده قرار می‌گرفت. اما کاروانسرا به رباط‌های بزرگ و جامع مربع یا مستطیل شکلی اطلاق می‌شد که با اتاق‌ها و ایوان‌هایی که در انتهای دیوار آن بادگیر قرار گرفته بود  به طرز ساده ای داخل و یا خارج شهر بنا می‌شدند، ضمن اینکه معمولاً یک دالان با طاق قوسی که مابین ورودی و حیاط داخلی ایجاد شده بود، فضایی را برای جا دادن حیوانات بارکش فراهم می‌ساخت که شامل: باربند، طویله و انبار نیز بود و اغلب ورودی آن را بازار کوچکی به نام «غلاف خانه» تشکیل می‌داد و بر سر در آن یکی دو اتاق مجلل به نام‌های کاروان سالار بنا می‌شده است. طاقگان‌هایی نیز در پیرامون محوطه حیاط کاروانسرا واقع شده بود که نمای داخلی را مفصل ‌بندی می‌کرد و در پس آنها نیز، حجره‌های کوچکی برای اسکان مسافران در نظر گرفته شده بود. درکاروانسراهای دو طبقه نیز، حجره‌های پایین برای انبار کردن کالا و حجره‌های بالا برای منزل دادن مسافران مورد استفاده قرار می‌گرفت.کاربات نیز که خانه کاروان معنا می‌شود، پیش از اسلام به جای کاروانسرا به کار می‌رفته و مانند رباط دارای اتاق و حوض و یا پایاب بوده و گاهی فقط به دو تا سه اتاق مجهز بوده است. ساباط نیز به کلیه بناهایی که به منظور آسودن در داخل و یا خارج از شهر بنا  شده اطلاق می‌شود و در شهرستان‌های جنوبی ایران، هنوز هم این واژه درست در جای خود به کار می‌رود  و در نهایت خان که در واقع معادل عربی همان کاروانسرا است.
کاروانسرا در دوران هخامنشی
اما  منابع تاریخی پایه‌گذاری نخستین اقامت گاه‌های میان راهی را به هخامنشیان نسبت داده‌اند، چرا که، کوروش به دلیل توسعه مرزهای جغرافیایی تحت استیلای خود که با تسخیر همدان توسط سپاهیانش آغاز شد، موجبات تشویش سه دولت نامی آن زمان یعنی لیدیه، بابل و مصر را فراهم آورد که به شکل‌گیری توافق بر سر مبارزه دول مذکور علیه سلسله تازه تأسیس هخامنشی منجر شد. بنابراین قوای نظامی هخامنشی، همواره در تکاپو و حرکت به نقاط مختلف ایران بودند تا اقتدار خود را حفظ کنند و  به همین سبب، در آن دوران علاوه بر اینکه راه‌ها  توسعه یافت، در میان مسیر‌های طولانی و پر تردد کاروانسراهایی ساخته شد که محل اسکان و استراحتگاه موقت جنگ جویان و بازرگانان به شمار می‌رفت، چنانچه هردوت مورخ یونانی نوشته است که مقیاس راه ها« پر سنگ» بوده است و به مسافت هر چهار «پرسنگ» منزلی تهیه شده و در آنها میهمانخانه‌های خوب دایر گردیده است.
کاروانسرا در دوران اشکانی و ساسانی
 در دوران اشکانیان نیز همانند هخامنشیان توسعه راه‌ها و ایجاد ایستگاه‌های بین راه و حمایت از کاروان‌ها اهمیت فراوانی یافت و در حوزه نفوذ و اقتدارشان یعنی از استپ آسیای مرکزی تا منطقه تحت نفوذشان در غرب که بین النهرین را در بر می‌گرفت، ایستگاه‌های ارتباطی ایجاد کرده بودند و در اغلب جاده‌ها و بویژه در جاده ابریشم، ساختمان‌هایی شبیه آنچه در دوران بعد کاروانسرا نامیده شد، احداث کردند، اما در معماری و توسعه کاروانسرا‌های پیش از اسلام، عصر ساسانی از اهمیت فراوانی برخوردار است، چرا که با احداث بناهای ارزشمندی مانند: «دیر گچین» در جاده تهران- قم، «رباط انوشیروان» بین جاده سمنان- دامغان  که در مسیر جاده ابریشم واقع شده است و در نهایت، «دروازه گچ» و «کنار سیاه» در استان فارس نقش مهمی در توسعه معماری ایرانی ایفا کرده است. نکته قابل توجه  دیگر در ارتباط با بنای کاروانسرا‌های عصر ساسانی، طرح و نقشه چهار ایوانی بنا و استفاده از مصالح ساختمانی مانند: لاشه، سنگ، آهک و گچ بوده است که از نشانه‌های آن دوران به شمار می‌رود.
کاروانسرا پس از اسلام
پس از ورود اسلام به ایران نیز، با وجود منابع اطلاعاتی اندک، در ارتباط با توسعه و گسترش کاروانسرا‌ها، می‌توان به علل مذهبی، اقتصادی و نظامی اشاره کرد که از آن جمله، اقدامات سلسله‌هایی مانند: آل بویه، سامانیان و آل زیار  نسبت به احداث بناهای عام المنفعه، کاروانسرا‌ها  و آب انبار‌ها از اهمیت فراوانی برخوردار است. اما با روی کار آمدن ایلخانان نیز  فعالیت هنری، خاصه در زمینه معماری با بهره‌گیری از تجربیات و سنت‌های متقدمین ادامه یافت و در این دوران نیز علاوه بر توسعه و تجارت به راهداری و ایجاد کاروانسراها توجه فراوانی صورت گرفت که می‌توان کاروانسراهای مرند، سرچم و جلفا را در آذربایجان، رباط جهان آباد یا سپنج در جاده خراسان و رباط انجیره در جاده یزد – مشهد را از مهم‌ترین آنها به حساب آورد.
دوره تیموری نیز با پیشرفت‌هایی در حوزه توسعه کاروانسرا‌ها همراه بود، با این تفاوت که به دلیل توسعه تجارت، علاوه بر مسیر جاده‌ها در داخل شهر‌ها نیز کاروانسراهایی ایجاد شد که عموماً با نقشه چهار ایوانی و بعضی از آنها هم با تزئیناتی مانند: کاشیکاری همراه بود.
گسترش کاروانسرا در دوران صفویه
 اما در دوران صفویه کاروانسرا‌ها رونق و گسترش بیشتری یافتند، چرا که کشور دارای حکومت مرکزی مقتدری شده بود و این خود موجبات افزایش امنیت راه‌ها و در نتیجه گسترش حمل و نقل را فراهم می‌آورد. ضمن اینکه در دوره شاه عباس صفوی که عصر شکوفایی معماری ایرانی نیز  متعلق به همان دوره است، شرایط برای گسترش کاروانسرا‌ها  مهیا شد و چنانچه مشهور است، شاه عباس دستور احداث 999 کاروانسرا در ایران را صادر کرد که از آن جمله می‌توان به ایجاد کاروانسراهایی در بین مسیر زیارتی کرمانشاه- مشهد اشاره داشت که سختی سفر طولانی را برای زائران اماکن متبرکه مشهد مقدس، نجف و کربلا تسهیل می‌کرد. در این زمینه کتاب موریر اذعان دارد:  «هیچ چیز نمی‌تواند با کاروانسرا‌های ایران که توسط شاهان صفوی برای آسایش کاروانیان و جهانگردان ساخته شده است قابل مقایسه باشد.»
در عصر صفوی علاوه بر طراحی چهار ایوانی، کاروانسراهایی با نقشه‌های مدور، هشت ضلعی، چند ضلعی، دو ایوانی و با توجه به موقعیت جغرافیایی و مکانی گوناگون احداث شد که این رویه در دوران افشاریه، زندیه و قاجاریه نیز ادامه یافت و بر خلاف دوره متقدم، مصالح آن را بیشتر خشت تشکیل می‌داد.
پس از فروپاشی سلسله قاجاریه که با پیشرفت‌های گسترده در حوزه ارتباطی و حمل و نقل عمومی در سراسر جهان همراه بود، کاروانسرا‌ها پس از 25 قرن کارکرد گذشته خود را از دست دادند و کمتر مورد استفاده قرار گرفتند و با احداث راه‌آهن سراسری، ورود گسترده اتومبیل و بهره‌گیری از هواپیما برای سفر‌های طولانی، مبادلات تجاری و حتی نقل و انتقال نیرو‌های نظامی، مناسبات اجتماعی و ارتباطی تغییر کرد و عملاً کاروانسرا‌ها به اماکنی متروکه بدل گشتند که این مسأله در گذر زمان، سبب ساز تخریب و ویرانی این ابنیه با ارزش شد که در واقع نمادی از فرهنگ معماری ایرانی محسوب می‌شدند و امروزه در کنار جاده‌ها هنوز ویرانه‌های بر جای مانده از بعضی کاروانسرا‌های قدیمی به چشم می‌خورد که به دلیل بی‌توجهی برخی از مسئولان حوزه میراث فرهنگی در گوشه‌ای از بیابان به تلی از خاک بدل شده و بخشی از تاریخ این مرز و بوم را در خود دفن کرده‌اند.

منابع:
کاروانسرا در ایران، سعید هادی زاده کاخکی
تاریخ ایران باستان، حسن پیرنیا (مشیر الدوله)

منبع: ایران

نظر دهید
نظرات کاربران

کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.

گزارش

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: