1393/3/10 ۱۱:۳۶
نخستین نشست تخصصی همایش بزرگداشت شیخ ابوالقاسم گُرَکانی، عارف نامی قرن پنجم هجری، پیش از ظهر روز چهارشنبه 7 خرداد 1393 با سخنرانی محمدرضا ریختهگران مدرس گروه فلسفه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، محمدجواد شمس، مدرس دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی دانشگاه بینالمللی امام خمینی قزوین، مهرداد قیومی بیدهندی، مدرس دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی و اکبر ثبوت، مشاور گروه فلسفه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، با ریاست شهرام پازوکی، عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و معماری جهاد دانشگاهی برگزار شد.
نسبت قطب با خلافت الهی
محمدرضا ریختهگران در این نشست مقالهای با عنوان «معنای قطب در چند اثر از بزرگان عرفان» را ارائه کرد. این مدرس فلسفه در بخشی از سخنرانی خود گفت: تقریبا تمام تذکرةهای عرفانی که درباره زندگی، افکار و آثار شیخ ابوالقاسم گرکانی مطالبی دارند، وی را قطب وقت و بزرگ دوران خود معرفی کردهاند. این جریان اهمیت معنا و مفهوم قطب را دوچندان میکند.
ریختهگران همچنین به معنای قطب در دیگر رسالههای عرفانی نیز اشاره کرد: شیخ داوود قیصری در مقدمه شرح خود در تایید ابنفارض آن را از لحاظ لفظ ماخوذ از ولی میداند که به معنای قرب است و از حیث اصطلاح، ولایت را قرب به خداوند سبحان میداند و آن را به ولایت عامه و خاصه تقسیم میكند و ولایت عامه را حقیقتی میداند که برای هر مومن به خداوند حاصل میشود و ولایت خاصه را فناء فی الله میداند.
این مدرس فلسفه در ادامه با اشاره به این نکته که از منظر قیصری معنای مفهومی «قطب» برابر با «فانی در خداوند» است، گفت: بر اساس این رسالات میفهمیم که قطبیت همان تحقق و رسیدن به مرتبه فناء فی الله است. همچنین در رساله «صالحیه» اشاره شده که قطبیت خلافت الهیه است و قیصری نیز در شرح این خلافت میگوید که خلیفه، مظهر اسم الله و جامع اسما و صفات است.
ریختهگران در پایان به وجه تربیتی قطب هم اشاره کرد و گفت: قطب وقتی به مرحله خلیفةاللهی میرسد و مظهر اسم جامع الله میشود، مربی عالم و آدم در هر «دور» است. این مقام خاص است برای خلیفةالله اعظم حضرت ولی عصر (عج) که بزرگان در هر دور مظهر این حقیقت و پیوسته به آن هستند.
دفاع عارفان از ابلیس
عنوان مقاله مجمدجواد شمس در این نشست، «شیطان سرور خواجگان از منظر شیخ ابوالقاسم گرکانی و معاصرانش» بود. شمس در بخشی از سخنرانی خود در راستای ارائه این مقاله گفت: نخستین عارفی که از شیطان یا ابلیس به بزرگی یاد کرده، حسن بصری است.
وی افزود: عینالقضات همدانی در کتاب «تمهیدات» از قول حسن بصری آورده است که اگر ابلیس نور خود را به خلق بنمایاند، او را به خدایی خواهند پرستید. پس از حسن بصری، بزرگانی چون ذوالنون مصری، جنید بغدادی، شیخ ابوبکر شبلی، سهل بن عبدالله تستری، شیخ احمد غزالی، عینالقضات همدانی و شیخ ابوالقاسم گرکانی به دفاع از ابلیس پرداختهاند.
شمس همچنین دلایل دفاع صوفیان و عرفا از شیطان را به این شرح بیان کرد: عارفان از اطاعتها و عبادتهای ابلیس و پایمردی او در راه حق بسیار ستایش کردهاند. بسیاری دیگر از عارفان نیز با ابلیس در غم و زاری فراق یار ــ همان حق و حضرت پروردگار ــ همدردی کرده و برخی نیز او را واجد مقامی بزرگ در روز قیامت میدانند.
وی همچنین به ابوالقاسم گرکانی و دیدگاه او درباره شیطان نیز اشاره کرد و گفت: نخستین عارفی که به طور گسترده و در عین حال گستاخانه از مقام بزرگ ابلیس سخن به میان آورد، حلاج بود و همین سخنان او نیز بر عرفای دورههای بعد، از جمله شیخ گرکانی، تاثیر بسیار گذاشت. شیخ ابوالقاسم گرکانی نیز بر عرفای پس از خود تاثیر بسیار داشت. به همین دلیل برخی سخنان شیخ احمد غزالی و عینالقضات همدانی را متاثر از شیخ ابوالقاسم گرکانی دانستهاند.
شمس در ادامه اظهار کرد: ابوالقاسم گرکانی عصیان ابلیس را از فرط محبت و غیرت میدانست و او را با عنوان «خواجه خواجگان و سرور مهجوران» معرفی میکرد. بر این اساس شیخ با حلاج و دیگر عارفان پیش از خود و با باقی عارفان همعصرش همعقیده بود.
همچنین در این نشست مهرداد قیومی بیدهندی و اکبر ثبوت نیز مقالاتی به ترتیب با نامهای «بحثی در چیستی بنای مانده از سده پنجم در ولایت خواف» و «عرفای متقدم اسلام» ارائه کردند.
دیدگاه هجویری نسبت به ابوالقاسم گرکانی
موضوع مقاله حسن بلخاری در این نشست «شیخ ابوالقاسم گرکانی به روایت کشف المحجوب هجویری» بود. او در بخشی از سخنرانی خود گفت: شیخ ابوالقاسم گرکانی شخصیتی تاثیرگذار و بااهمیت بود که متاسفانه به میزان اهمیت خود مشهور نشد و این یکی از آفات تاریخ ماست.
وی افزود: تاریخ ایران با شیخ گرکانی با مهر برخورد نکرده است، اما با این وجود یک سند معتبر و متقن درباره این شخصیت وجود دارد و آن کتاب ارزشمند «کشف المحجوب» علی بن عثمان هجویری است. اهمیت این کتاب و روایت آن در شناخت شیخ ابوالقاسم گرکانی به این دلیل است که هجویری مرید و همعصر شیخ ابوالقاسم است.
بلخاری در ادامه با اشاره به این نکته که روایتهای هجویری از گرکانی اندک است، گفت: هجویری در «کشف المحجوب» تنها در 5 یا 6 مورد از شیخ ابوالقاسم گرکانی یاد کرده است، اما همین روایتهای اندک آنچنان قوی است که شان والای شیخ را نزد هجویری میرساند. عطار و عبدالرحمان جامی نیز همین روایتها و دیدگاههای هجویری را درباره گرکانی نقل کردهاند که البته روایتهای جامی متقنتر از روایتهای عطار است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در ادامه به جایگاه عرفانی هجویری اشاره کرد و گفت: همین که عارف بزرگی چون عطار نیشابوری در بیان معانی و سبک متاثر از «کشف المحجوب» است، جایگاه رفیع هجویری را میرساند. همچنین هجویری در طریق تصوف از قشیری و رساله معروف او نیز تاثیر بسیار پذیرفته است. او خود سالک بزرگ و مهمی است. هجویری «واقعه» میبیند و برای تاویل و تفسیر آن به نزد شیخ ابوالقاسم میرود. دیدن «واقعه» مختص غرق شدگان در خداوند است و نه تازهکارها.
بلخاری همچنین به چند اسم مختلف گرکانی در «کشف المحجوب» اشاره کرد و گفت: در «کشف المحجوب» از ابوالقاسم گرکانی با اسامی «ابوالقاسم علی البکرکانی»، «کرکانی» و «کرمانی» یاد شده است. نام کرمانی به نظر من غلط است
و شاید به اشتباه کسی که کتاب را استنساخ کرده، بر میگردد.
ادبیات عصر گُرّکانی
سیدحسن شهرستانی نیز در این نشست مقالهای با عنوان «فضای ادبی عصر گرکانی» ارائه کرد. او در بخشی از سخنرانی خود گفت: محیط فرهنگی و اجتماعی هر اندیشمندی در آرا، تفکرات و نگرشهایش تاثیر بهسزایی دارد. این مسئله در مورد بزرگانی که اهل عرفان و معرفت بودهاند و با آثار فرهنگی، ادبی و به نحو عام انسانی در همه زمینهها و مسائل تربیتی در تماس دائم بودهاند، بسیار بیشتر به چشم میآید.
وی افزود: شعر دوره گرکانی از حدود سالهای 350 تا 450، با شاعرانی چون کسایی مروزی، فرخی، عنصری و منوچهری و به ویژه فردوسی، را در بر میگیرد. اثر فاخر «شاهنامه» و همچنین مباحث حکمی ناصرخسرو در اشعار شیخ گرکانی تاثیر بسیار گذاشته است.
شهرستانی همچنین اظهار کرد: نثر این دوره نیز فاخر، باصلابت و نیرومند و در عین حال ساده و مرسل است. «تاریخ طبری»، «زادالمسافرین» ناصرخسرو و «کشف المحجوب» هجویری نیز از نثرهای مهم دوره کرگانی است.
در این نشست همچنین محمودرضا اسفندیار مقالهای را با عنوان «شیخ ابوالقاسم کرگانی و عارفان پس از خود» را برای حاضران در نشست ارائه کرد.
همایش دو روزه بزرگداشت شیخ ابوالقاسم گُرَّکانی روز چهارشنبه هفتم خرداد 1393 آغاز شده است.این همایش در پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاد دانشگاهی به نشانی تهران، خیابان انقلاب اسلامی، بین چهارراه ولیعصر و خیابان فلسطین، نبش خیابان شهید برادران مظفر برگزارشد.
خبرگزاری ایبنا
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید