چغاگلان؛ خاستگاه اهلی شدن دانه های گیاهی در پایان عصر یخبندان

1393/3/7 ۰۹:۰۲

روزها می گذرد هر صبحگاه و شامگاه، تاریخ رقم می خورد و زندگی جریان دارد؛ نسل به نسل در گذر روزگار لایه های غبار بر گذشته می نشیند و علم باستان شناسی کاوشی به دل تاریخ می زند تا از زیر لایه های خاک، روزگار سپری شده را نمایان کند.

روزها می گذرد هر صبحگاه و شامگاه، تاریخ رقم می خورد و زندگی جریان دارد؛ نسل به نسل در گذر روزگار لایه های غبار بر گذشته می نشیند و علم باستان شناسی کاوشی به دل تاریخ می زند تا از زیر لایه های خاک، روزگار سپری شده را نمایان کند.

تمدن ایلام یکی از قدیمی ترین و نخستین تمدن های جهان است؛ ایلامیان نه آریایی بودند و نه سامی.

بر پایه تحقیقات پژوهشگران، ایلام باستان، نیرومندترین و دیرپاترین تمدن فلات ایران پیش از ورود آریایی ها بوده و تاریخ پیچیده ای دارد.

در دوران قدیم ایلام به مملکتی گفته می شد که از این ولایات ترکیب یافته بود: خوزستان، لرستان، پشتکوه (ایلام کنونی) و کوه های بختیاری.

ایلام چند شهر مهم داشت که شوش مهمترین آنها بود و این گونه که معلوم شده از قدیمی ترین شهرهای جهان بوده است؛همچنین شهرهای ماداکتو، اهواز و خایدالو که گمان می رود در جای خرم آباد امروزی قرار دارد.

چندی پیش پژوهشگران ایرانی و آلمانی موفق به مستند سازی یکی از خاستگاه های کشاورزی در کوهپایه های زاگرس در ایران شدند.

چندین دهه است که باستان شناسان در جست و جوی خاستگاهای کشاورزی هستند و این پژوهش ها منجر به شناسایی نشانه های اهلی سازی گیاهان شده است.

به تازگی محققان دانشگاه توبینگن آلمان با همکاری پژوهشکده باستان شناسی ایران با انتشار نتیجه دستاوردهای خود در «مجله ساینس» (مجله علم) نشان دادند که کوهپایه های کوه های زاگرس واقع در ایران که در بخش شرقی هلال حاصلخیز واقع شده، مرکز کلیدی و مهم اهلی سازی نخستین گونه های گیاهی بوده است.

محسن زیدی دانشجوی باستان شناسی گروه پیش از تاریخ و بوم شناسی دوران چهارم زمین شناسی دانشگاه توبینگن و نیکلاس کنارد رییس این گروه، تپه نوسنگی بدون سفال «چغاگلان» استان ایلام را در سال های 2009 و 2010 با همکاری پژوهشکده سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مورد کاوش قرار دادند.

این باستان شناسان موفق شدند تا یک دوره توالی درازمدت به ضخامت هشت متر مربوط به دوران نوسنگی بدون سفال را که بین 11 هزار و 700تا نه هزار و 600 سال پیش از تاریخ در این محوطه باستانی مستندسازی کنند.

محسن زیدی باستان شناس ایرانی این بررسی گفت: کاوش ها در این محوطه منجر به شناسایی آثار غنی از بقایای معماری، دست افزارهای سنگی، پیکرک های گِلی انسانی و حیوانی، بقایای جانوری و ابزارهای استخوانی شده است.

وی اظهار کرد: شاید مهمترین بخش این یافته ها، مجموعه بقایای گیاهی است که جزو غنی ترین مجموعه های یافت شده تاکنون در دوره نوسنگی بدون سفال خاور نزدیک است.

وی ادامه داد: «سیمونه ریل»، سرپرست آزمایشگاه گیاه باستان شناسی دانشگاه توبینگن، بقایای بیش از 30 هزار نمونه را که مربوط به 75 گونه گیاهی مختلف در یک دوره 2000 ساله در تپه چغاگلان بوده را مورد آزمایش قرار داده است.

این پژوهشگر افزود: این مطالعه بیانگر این است که خاستگاهای کشاورزی در خاور نزدیک را بر خلاف آنچه که پیش از این تصور می شد، می توان به چندین مرکز عمده و اصلی نسبت داد تا اینکه تنها به یک مرکز، و بخش شرقی هلال حاصلخیز (منطقه ای حاصلخیز در خاور نزدیک به شکل هلال که دربرگیرنده دلتای رود نیل در شمال شرق افریقا و مناطق شرق دریای مدیترانه و جنوب ترکیه تا شمال عراق و غرب ایران است) که بخش عمده ای از آن در ایران امروزی واقع شده، رسید؛ که نقش مهمی را در فرآیند اهلی سازی دانه های کشاورزی داشته است.

وی اضافه کرد: بسیاری از محوطه های نوسنگی بدون سفال به طور نسبی دارای توالی استقراری کوتاهی است، اما توالی استقراری دراز مدت در چغاگلان دارای ارزش زیادی در راه بازسازی توسعه الگوهای جدید اقتصاد معیشتی انسان در این دوران است.

زیدی گفت: فراوان ترین گونه های گیاهی به دست آمده از چغاگلان شامل جو، گونه گندمیان و عدس است، که همگی نیای وحشی این محصولات است که امروزه مورد استفاده قرار می گیرند.

این باستان شناس افزود: این گونه ها و بسیاری از گونه های دیگر به مقدار زیادی از این محوطه به ویژه از افق باستان شناختی 11، مربوط به پایان آخرین عصر یخبندان در 11 هزار و 700 سال پیش از تاریخ است.

وی گفت: در افق باستان شناختی 2 که به نه هزار و 800 سال پیش از تاریخ است، گندم اهلی شده برای نخستین بار در این منطقه نمایان شده است.

زیدی افزود:بقایای گیاهی به دست آمده از تپه چغاگلان بیانگر پرورش منحصر به فرد و دراز مدت گونه های وحشی گیاهی در این منطقه است.

وی گفت: در مدت دو هزار سال، اقتصاد معیشتی ساکنان این روستای نوسنگی به استفاده از گونه های اهلی شده تغییر یافته، که این اقتصاد معیشتی جدید پایه های گسترش زندگی روستایی و در پی آن تمدن های خاور نزدیک را شکل می دهد.

این محقق باستان شناسی اظهار کرد: گیاهان مختلف شامل گونه های متعدد گندم، جو و عدس همگی و در کنار حیوانات اهلی بعدها به همراه کشاورزان در سراسر غرب «اوراسیا» (اروپا و آسیا) گسترش پیدا کرد و به تدریج جایگزین جوامع محلی شکارگر و جمع آوری کننده غذا در این مناطق شدند.

وی اضافه کرد: بسیاری از گیاهانی که در هلال حاصلخیز اهلی شدند، زیربناهای اقتصادی جمعیت حاضر جهان را شکل می دهد.

یکی از کارشناسان تاریخ ایلام نیز در این خصوص گفت: منطقه چغاگلان از نظر باستان شناسی و تاریخی دارای اهمیت تاریخی بسیار فراوان است.

داریوش چمن آرا اظهار کرد: تاکنون چندین مقاله معتبر در مجله ساینس و دیگر نشریه های معتبر خارجی در خصوص این منطقه به نگارش درآمده است و این کشفیات افق جدیدی در راه شناخت مردمان ساکن چغا گلان و مراحل سکونت،و اهلی کردن دانه های گیاهی را به نمایش می گذارد.

وی اضافه کرد: این دستاوردهای جدید، پژوهش های گذشته در خصوص خاستگاه کشاورزی جهان را به طور کل دگرگون کرده است.

چمن آرا افزود: حفاظت و حراست از منطقه چغا گلان وظیفه ای ملی و همگانی است، تا باستان شناسان این میراث ارزشمند گذشتگان ما را به نحو شایسته ای شناسایی و به آیندگان و جهانیان معرفی کنند.

تپه و منطقه چغا گلان یا «کان گنبد» در بخش صالح آباد شهرستان مرزی مهران قرار دارد.

صالح آباد در 35 کیلومتری جنوب غرب ایلام و 45 کیلومتری شهر مهران واقع است.

فرانک هول باستان شناس مشهور امریکایی در دهه 40 خورشیدی پس از سه سال بررسی و پژوهش علمی روی تپه «علی کش» شهرستان مرزی دهلران در جنوب استان ایلام این منطقه را مهد اهلی کردن دانه های کشاورزی معرفی کرده بود.

خبرگزاری ایرنا