1393/3/7 ۰۸:۴۴
زندگی پیامبر موضوع آثار خاورشناسان بسیاری است که نه اعتقادی به نبوت ایشان دارند و نه نگاه بیغرضی به آن. با وجود این هرساله آثار بسیاری با تیراژ بالا به چاپ میرسانند. در این میان سهم نویسندگان مسلمان هنوز کمتر از انگشتان دست است.
اینکه تا چه حد میتوان به شخصیت یک معصوم، به اعتقاد اسلامی و شیعی، در اثری با بنمایههای هنری که ذاتاً با تخیل همراه است، پرداخت، موضوعی است که ذهن بسیاری از نویسندگان و کارشناسان را پس از انقلاب به خود مشغول داشته است؛ نویسندگانی که خود در این حوزه قلم زدهاند و دغدغه آن را دارند که حداقل این حدود و خط قرمزهای آن را برای خود روشن کنند.
رمان دینی که شاید بهتر است از آن با عنوان رمان تاریخی یاد کنیم، به اثری گفته میشود که نویسنده زندگی یکی از معصومین(ع) را در قالب روایتی داستانی بیان میکند؛ بدون اینکه به شخصیت اصلی وارد شود، آن را تغییر دهد و یا به خواسته خود در گفتار و رفتار آن دخل و تصرفی کرده باشد. در سالهای پس از انقلاب نوشتن در باب این موضوعات به یکباره رشد گرفت. به طوری که حتماً در یکسال تعداد قابل توجهی از آثار نویسندگان به بیان وجهی از زندگی بزرگان دین اختصاص مییابد، با وجود این سهم پرداخته شده به زندگی ستون دین، حضرت محمد(ص)، نسبت به دیگر معصومین(ع) بسیار کم بوده و از تعداد انگشتان دست هم تجاوز نمیکند.
برخی از نویسندگان بر این باوراند که مشخص نبودن حدود و ثغور در پرداختن به زندگی حضرت رسول(ص) و البته وجود موضوعاتی که پرداختن به هر یک از آنها امکان دارد شائبههای مختلفی مانند تهدید جامعه اسلامی و از بین بردن وحدت را به همراه داشته باشد، دست نویسنده را در پرداختن هرچه بیشتر به این موضوع میبندد.
خط قرمزها دست و پای نویسنده متعهد را میبندد
حسین فتاحی از جمله نویسندگانی است که چندین کتاب دینی را در کارنامه خود دارد. او مجموعهای با عنوان «داستان پیامبران» نوشته که یکی از مجلدات این مجموعه به زندگی رسول خدا(ص) اختصاص دارد. فتاحی معتقد است خط قرمزها مانع از پرداختن به این موضوع شده است. او میگوید: کارهای زیادی درباره پیامبر شده اما نه به معنای رمان. عمده این آثار حول زمینه تاریخی بوده و کمتر بن مایههای ادبی و هنری در خود داشتهاند. رمان عرصه خیالپردازی است و همین خیالپردازی با خود تضادها، توصیفها و... دارد. این موضوعاتی است که در مورد شخصیت پیامبر(ص) که شخصیت ممتاز در تاریخ اسلام هستند، نمی توان به راحتی به کار برد. در حقیقت در چنین آثاری دست و پای نویسنده بسته میشود.
موضوع نپرداختن به زندگی رسول خدا(ص) به همین وجه تنها ختم نمیشود. عدهای دیگر از نویسندگان هم معتقدند که توجه بیشتر به موضوعاتی مانند رمان اجتماعی در یکی دو دهه گذشته، نویسندگان را از توجه به حوزه ادبیات دینی به ویژه در موضوع زندگی پیامبر(ص) غافل کرده است. بازار رمان و داستان بلند طی سالهای اخیر در ایران داغ است، اما آنچه که بیش از همه در موضوع این آثار دیده میشود، موضوعات اجتماعی است که البته دیدگاههای مختلف و گاه متضادی در میان این کتابها دیده میشود.
شخصیت پیامبر(ص) در داستانهای ما غریب است
مصطفی جمشیدی یکی از این نویسندگان است که میگوید توجه نویسندگان به حوزه ادبیات اجتماعی آنها را از توجه و تأمل در ادبیات دینی و به ویژه داستان زندگی پیامبر(ص) بازداشته است. جمشیدی که خود جزء اولین کسانی است که داستان زندگی پیامبر را در قالب رمان نوشته است، در اینباره می گوید: در ساهای اخیر، اقبال عمومی نویسندگان و داستاننویسان ما بیشتر معطوف به موضوعات اجتماعی بوده است. برای بررسی و چرایی آن باید ابتدا گریزی به ادبیات غرب بزنیم و این موضوع را در دنیای آنطرف نیز رصد کنیم. وقتی نگاهی به سینمای غرب در سالهای اخیر میاندازیم، درمییابیم که سینمای غرب بیشتر از سینمای کشور ما حول موضوعات دینی به ویژه در به تصیر کشاندن زندگانی پیامبران مانند حضرت موسی و حضرت عیسی (ع) فعالیت کرده است. به عبارت دیگر، برداشتهای سینمایی و فیلمنامههای سینمای غرب با موضوع زندگانی پیامبران (ع) پررنگتر از فعالیتهای ما در عرصه فیلم و سینما بوده است.
نویسنده کتاب «روزگار بلند» تقلید را عامل درجا زدن برخی از نویسندگان می داند و ادامه میدهد: متاسفانه در ادبیات هم گرایش غرب به موضوعات دینی و مفاهیم والای انسانی بیشتر از ادبیات ما در سالهای اخیر بوده است. به عنوان مثال، بسیاری از نامداران عرصه داستان و رمان در کشورهای غیراسلامی، بعد از تجربه انقلاب روحی، دست به خلق آثار فاخر با موضوع دین زدهاند و کتابها و نوشتههای دیگر خود را قبل از این تحولات روحی، بیپایه و اساس دانستهاند. سرآمد این نویسندگان تولستوی است که تحولات روحی و گرایش وی از سمت موضوعات آزاد به مباحث دینی، در آثار وی کاملاً مشهود است. این در حالی است که بخش اندکی از ادبیات ما در سالهای اخیر به موضوعات دینی و پرداختن به شخصیتهای بزرگواری چون نبی مکرم اسلام (ع)، اختصاص یافته است. برخی از هنرمندان و نویسندگان ما در جزئیات زندگی مانند مدل مو و لباس، از هنرمندان و نویسندگان خارجی تقلد میکنند، در حالی که متاسفانه در پرداختن به موضوعاتی چون زندگانی انبیا الهی (ع)، در حد مقلدان خوب هم عمل نکردهاند. از این رو، باید به تلخی گفت که شخصیت پیامبر (ص) در ادبیات داستانی ما بسیار غریب است.
گفتن از موضوعات و بزرگان دینی در جامعهای که حساسیتها همیشه بوده و میلیونها نفر حاضر نیستند خدشهای به این وادی وارد کنند، اگرچه سخت اما غیر ممکن نیست. چه بسیار آثاری که با وجود حساس بودن موضوع، با پردازش و تأمل نویسنده توانستهاند نظر بسیاری از مخاطبان را به خود جلب کند. تاریخ ادبیات فارسی و دیگر زبانها پر است از این آثار. اما همین موضوع شاید بهانهای شده تا نویسنده کمتر به سراغ حوزههایی برود که با خود حساسیت بیشتری دارد. نویسنده ترجیح میدهد به جای صرف مطالعه و وقت طولانی برای یک موضوع، به سراغ حوزهای برود که کمتر حساسیتها را برمیانگیزد و خیالش میتواند راحتتر به پرواز درآید.
نویسندگان مسلمان تنبلی میکنند
ابراهیم حسنبیگی معتقد است که نویسندگان ما وقت چندانی برای ادبیات دینی و به ویژه زندگی رسول خدا(ص) نمیگذارند. او از واژه «تنبلی» برای نویسندگان به کار میبرد و میگوید: ما از نظر تعداد منابع با کمبودی مواجه نسیتیم. منابع متعددی در خصوص زندگی حضرت رسول(ص) نوشته شده است که مهمترین مؤلفههای این آثار جامع و مستند بودن آنها است. مطالب ارائه شده در این آثار مبهم نیستند و علاوه بر این تلاش نویسندگان در طول تاریخ در پی تدوین منابع متعدد تاریخی و پژوهشی سبب شده است تا وجوه مختلف زندگی رسول خدا(ص) به فراموشی گذاشته نشود. وجود این منابع متعدد سبب شده است تا پرداختن به زندگی حضرت کار شاقی برای نویسندگان نباشد.
او ادامه می دهد: مشکل از سوی خود نویسندگان ماست که کمتر به سراغ زندگی پیامبر(ص) از منظر ادبیات رفتند. نه تنها نویسندگان ما این موضوع را مغفول داشتند که در دیگر شاخههای هنری هم کمتر با این موضوع برمیخوریم. به عنوان نمونه خیلی نادر است که یک نقاش به این موضوع بپردازد. سینمای ما هم مبتلیبه این قضیه است. 30 سال پیش فیلم «محمد رسول الله» ساخته شد و بعد از آن ما شاهد یک کار جدی نبودیم تا اینکه مجید مجیدی بعد از این مدت به ساخت یک فیلم در مورد پیامبر(ص) پرداخت. البته امیدوارم این تنها فیلمی نباشد که به ایشان اختصاص دارد. مسلمانان علیرغم این همه نیازی که در مورد شخصیت رسول خدا(ص) و نشان دادن ایشان به عنوان یک الگو وجود دارد و با وجود همه هجمههایی که در سالهای گذشته به ساحت مقدس ایشان شده است، برای پرداختن به زندگی حضرت رسول(ص) از منظر هنر تنبلی میکنند.
هرساله آثار متعددی توسط خاورشناسان در مورد زندگی پیامبر(ص) منتشر و به زبانهای مختلف از جمله فارسی ترجمه و در بازارهای مختلف توزیع میشود. کتابهایی که اسناد مغشوش را با اسناد صحیح ترکیب و روایتی جدید از پیامبری ارائه میدهند که برای بسیاری از مسلمانان غریب است. آثاری که نویسنده دغدغهای برای روشن ساختن وجهی تاریک از تاریخ اسلام ندارد. بسیاری از این آثار، به زعم نویسندگان و کارشناسان این حوزه، نمیتواند سند و منبع موثقی برای پژوهشهای بعدی باشد. ضمن اینکه در برخی از این آثار نویسنده با دلایل مختلف از جمله شیطنتهایی که از خاورشناسان گاه و بیگاه دیده میشود، شبهاتی را وارد میکند که زمینهای برای دامن زدن به اختلافاتی است که هر لحظه بیم شعلهور شدن آن میرود. البته نباید از پرمخاطب بودن این آثار گذشت. هر ساله کتابهای خاورشناسان با تیراژ بالا در سطح جهان به فروش میرود.
در این میان اگر از خیر رسالت نویسنده مسلمان را که چیست و چه باید بکند، بگذریم، با نیاز و خواهش جامعه اسلامی مواجه میشویم که واقعاً سهم ما از زندگی مهمترین شخصیت تاریخ اسلام و ممتازترین فرد جامعه اسلامی چه میزان است؟ حقیقت در کدام کتاب است؟ نظر پیامبر در مورد فلان مسئله چیست؟ و ... . پرسشهایی که هر روزه با وجود ایجاد شبهات متعدد رنگ نوتری به خود میگیرد و اذهان عمومی را بیشتر به خود مشغول میدارد.
خبرگزاری تسنیم
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید