دکتر محقق : سعدی تحت تاثیر شاعران عرب نبوده است

1393/2/8 ۰۰:۳۶

سعدی در بسیاری از آثار خود، از آثار مُتَنَبّی شاعر بزرگ عرب بهره برده است. حتی عده‌ای شیخ شیراز را به «ترجمه اشعار مُتَنَبّی» متهم می کنند. برای پاسخ به این پرسش خبرگزاری کتاب به گفت و گویی کوتاه با دکتر مهدی محقق پرداخته است .

سعدی در بسیاری از آثار خود، از آثار مُتَنَبّی شاعر بزرگ عرب بهره برده است. حتی عده‌ای شیخ شیراز را به «ترجمه اشعار مُتَنَبّی» متهم می کنند. برای پاسخ به این پرسش خبرگزاری کتاب به گفت و گویی کوتاه با دکتر مهدی محقق پرداخته است . 
عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی در این گفت و گو  با انتقاد از نظری که سعدی را پیرو متنبی می‌داند، گفت: این باور اصلا صحیح نیست. اتفاقا من سال‌ها پیش مقاله ای در این باره نوشته ام مبنی بر این که معانی مشترکی در فرهنگ و تمدن اسلامی وجود داشته که در قرن چهارم، مُتَنَبّی آن را دریافت کرده است و در قرن هفتم، سعدی. بنابراین، این اعتقاد که سعدی ابتکار نداشته و تحت تاثیر مُتَنَبّی بوده قابل قبول نیست.
محقق ادامه داد: مثلا متنبی می گوید:
«مَن یَهُن یَسهُلُ الهَوانَ علیهِ
ما لِجُرحٍ بمیِّتٍ ایلامُ»
یعنی «کسی که خودش را در موضع خواری بیندازد، دیگر خواری برای او آسان می‌شود / مرده را هرچه نیش بزنی، احساس درد نمی‌کند.»
سعدی نیز می گوید:
«از ملامت چه غم خورد سعدی
مُرده از نیشتر مترسانش.»

رئیس انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی ادامه داد: این مضمون در جامعه وجود داشته. در واقع از زمان ارسطو معنایی در اندیشه مردم وجود داشته مبنی بر این‌که «النَّفسُ الذَّلیل لاتَجِدُ اَلَمَ الهَوان» یعنی «نفس فرومایه هرگز درد خواری را احساس نمی‌کند». این مضمون از قبل بود و تشابه مضمونی بین این شعر از سعدی با شعر متنبی، دال بر عدم ابتکار سعدی یا تأثیرپذیری او از متنبی نیست.

وی با اشاره به مثالی دیگر گفت: مضمون «مَن حَفَر بِئراً لِأخیه، وَقَعَ فیه» (کسی که برای برادرش چاهی حفر می کند خودش در آن می‌افتد) مضمونی است که در «اندرزنامه آذرپاد مَهراِسپَندان» ــ موبد نامدار زرتشتي در عصر ساساني ــ آمده است. حتی ناصرخسرو هم با این مضمون می‌گوید:
«از بدی‌ها، خود بپیچد بدکنش
این نوشتستند در اَستا و زَند
چند ناگاهان به چاه اندر فتاد
آن که او مر دیگران را چاه کَند.»

این مضمون که در اوستا بوده، توسط مُتَنَبّی در قرن چهارم و توسط سعدی در قرن هفتم بازسروده شده است.
دکتر محقق تاکید کرد: به هر حال در بین اهل بلاغت این معانی و مفاهیم، مطروح و پیش‌پا‌افتاده است. يَعرِفُهَا العَرَبيُّ وَالعَجَميُّ وَالقَرَويُّ وَالبَدَويّ (آنها را عرب و غيرعرب و شهرنشين و بياباني مي‌دانند). فضیلت نزد کسی است که جامه خوبی از لفظ به این معانی بپوشاند.

کتاب تازه دکتر محقق در نمایشگاه کتاب
در پایان گفت و گو وی درباره اثر جدید خود که در نمایشگاه کتاب عرضه خواهد شد  گفت: امسال کتاب‌هایی را با انتشارات موسسه مطالعات اسلامی منتشر کرده ایم. از جمله هشتمین «بیست گفتار» و «مفاخرنامه» که مجموعه ای از مقدمه هایی است که من بر بزرگداشت‌های مختلف نوشته ام.
یکی دیگر از این کتاب‌ها کتابی است با نام «المنظومةُ فی اصولِ الفِقه» اثر شمس العلماء گَرَکانی ازعالمان قرن گذشته که من تنها مقدمه ای بیست‌صفحه‌ای را درباره اصول فقه شیعه بر آن نوشته‌ام. شمس العلماء گرکانی استاد دارالفنون بود که پس از بازنشستگی، استاد بدیع‌الزمان فروزانفر را به جای خود معرفی کرد. اتفاقا در این کتاب ابلاغ شمس العلما به استاد فروزانفر نیز آورده شده است.