برزین، نقشه
مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی
جمعه 22 آبان 1405
https://cgie.org.ir/fa/article/287280/برزین،-نقشه
سه شنبه 26 آبان 1405
برزین، نقشه \naqše-ye berezīn\، دومین نقشۀ موجود از شهر تهران که ایلیا نیکولایویچ برزین، خاورشناس روس، ترسیم کرده است. برزین در 1818 م/ 1233 ق در شهر یوگوکامسک، از توابع شهرستان پرم، زاده شد و پس از پایان تحصیلات ابتدایی و متوسطه در 1834 م/ 1250 ق، به دانشگاه قازان راه یافت و به تحصیل در رشتۀ ادبیات شرقی پرداخت و زبانهای عربی، ترکی و فارسی را نزد استادان آن دانشگاه آموخت. در 1841 م/ 1257 ق، با دریافت مدرک فوقلیسانس دانشآموخته، و در 1842 م ازسوی دانشگاه قازان ــ برای تصاحب کرسی استادی ــ به سفری پژوهشی به قفقاز، ایران، عراق، سوریه، مصر، عثمانی و کریمه اعزام شد. وی در طی سفر سهسالۀ خود، که تا 1845 م به درازا کشید، به نواحی شمالی ایران نیز سفر کرد و حاصل آن تألیف دو کتاب بود: نخست، کتاب سفر به مشرقزمین که در دو جلد به چاپ رسیده است. جلد اول این کتاب به شرح و توصیف داغستان و نواحی قفقاز جنوبی میپردازد و جلد دوم آن به نواحی شمالی ایران اختصاص دارد؛ و دیگری کتاب تحقیق در گویشهای ایرانی است که در آن به پژوهش دربارۀ گویشهای مردم کرانههای جنوبی دریای مازندران پرداخته است. برزین از نخستین کسانی بود که برای گویش گیلکی دستور زبان نوشت. وی پس از بازگشت به روسیه، در دانشگاه قازان بهعنوان خاورشناس و استاد زبانهای عربی، ترکی و فارسی به کار مشغول شد ( ایرانیکا، IV/ 163؛ بارتولد، 346؛ سمیعی، 137). برزین در طی سفر پژوهشی خود میان سالهای 1258- 1259 ق/ 1842-1843 م، به روزگار پادشاهی محمد شاه قاجار (1250-1264 ق)، در ایران اقامت داشته، و در این مدت، چند ماهی را نیز در تهران سپری کرده است (غفـاری، 161؛ نیز نک : تهراننگـاری، 5). وی در طـول اقامتش در این شهر، نقشهای از تهران ترسیم کرد که نخستین بار در کتاب سفر به جنوب ایران در 1852 م، در شهر قازان به چاپ رسید، سپس با اجازۀ بخش نقشهبرداری نظامی، در همان سال در مسکو منتشر شد (نک : اسناد ... ، 50). نقشۀ برزین پس از نقشۀ سروان ناسکوف، دومین نقشۀ موجود از تهران است. از نقشۀ برزین نسخهای نیز به زبان فارسی در دست است. در بالای نقشۀ روسی، سمت چپ چنین نوشته شده است: «نقشۀ جامع تهران» و در بالای نقشه، سمت راست نوشته شده: «توضیح نشانهها» و زیر آن 10 نشانه که در نقشه به کار رفته، معرفی شده است. این نشانهها از بالا به پایین عبارتاند از: [ناخوانا]، کوچه، تکیه، کاروانسرا، بازار، میدان، باغ، حوض، چاله، خرابه. در پایین این نقشه در سمت چپ، تاریخ 1852 م درج شده است که اشاره به تاریخ چاپ آن دارد، نه تاریخ ترسیم آن. نسخۀ روسی فاقد توضیحات روی نقشه است و اماکن جانماییشده بر آن با حروف و شمارههای لاتین مشخص، و بیرون از نقشه، توضیح هر حرف و شماره آمده است. نسخۀ فارسی این نقشه، برخلاف نسخۀ روسی آن، دارای آرایههایی خوشنقشونگار و تجملی است. شاید این نسخۀ فارسی برای هدیه به ناصرالدین شاه (سل 1264- 1313 ق/ 1848-1896 م) تهیه شده باشد. گرداگرد نسخۀ فارسی این نقشه نقشونگارهایی به سبک اروپایی ترسیم شده و در بالای آن تصویری از شیر و خورشیدی نقش بسته که شیر آن نشسته است و چهره به سمت راست دارد. چهره و اندام این شیر نسبت به سنت نقاشیهای ایرانی واقعگرایانهتر ترسیم شده است. در دو طرف نشان شیر و خورشید دو قاب ترسیم شده که دارای نوشتههایی است. در قاب سمت راست نوشته شده است: «تصویر دارالخلافۀ طهران پایتخت شـاه عالمپناه»، و در قاب سمت چپ: «شاهنشاه نصرالدین شاه ابنمحمد شاه». در سمت راست بالای نقشه توضیح نشانههای دهگانۀ نقشه درج شده است. در پـایین نقشه نیـز نوشته شده است: «به سعی کمتریـن بندگان الیاس برَهزین منقش شد». نسخۀ فارسی این نقشه بدون تاریخ است و چنین به نظر میرسد، شخصی غیرفارسیزبان بهصورت تحتاللفظی، و حتى در مواردی بهاشتبـاه ــ که میتواند نـاشی از نادرستشنیدن تلفـظ برخی از نامها باشد ــ به فارسی ترجمه کرده، و در روسیه به چاپ رسیده است؛ زیرا نام برخی از مکانها در نسخۀ فارسی با نامهای رایج آنها در میان ایرانیان مغایرت دارد. برای نمونه، مسجد سلطانی یا مسجد شاه در نسخۀ فارسی «مسجد پادشاه»، امامزاده سید ولی «امامزاده سید»، امامزاده سید اسماعیل، «مسجد اسماعیل»، امامزاده سید نصرالدین «مسجد امامزاده نصرالدین»، مسجد حکیم «مسجد حاکم»، مسجد جامع «مسجد جمعه»، و همچنین سرپولک بهصـورت «سـرکلک» نوشته شده اسـت (نک : تهراننگاری، 6-7). از این نکته که در نسخۀ فارسی مسجد حکیم بهاشتباه «مسجد حاکم» نوشته شده است، میتوان نتیجه گرفت که نسخۀ فارسی بهطورقطع از زبان روسی و توسط فردی روسزبان، و به گمان قوی شخص برزین، از روسی به زبان فارسی برگردانده شده است، زیرا در زبان روسی تلفظ دو نام «حکیم» و «حاکم» نزدیک به هم است و در خط سیریلیک، مسجد حکیم و مسجد حاکم میتواند به یک شکل نوشته شود. همچنین از درج «مسجد جمعه» بهجای «مسجد جامع» و «مسجد پادشاه» به جای «مسجد شاه» روی نقشۀ فارسی، اینگونه پیداست که برزین در ترجمۀ این نامها از زبان روسی به فارسی بهاشتباه از واژههای مترادف آن نامها در زبان فارسی استفاده کرده است (کرمهمدانی).
نقشۀ برزین ازاینرو دارای اهمیت است که وضعیت شهر تهران را در نخستین دهههای پایتختی تهران در درون حصار شاهتهماسبی نشان میدهد. در این نقشه بیشترین تراکم ساختوساز بهصورت کوچههای تنگ و پرپیچوخم در محور بازار، که از جنوب ارگ سلطنتی در شمال تـا دروازۀ حضرت شاه عبدالعظیم در جنوب شرق امتداد دارد، دیده میشود. پس از محور بازار، بیشترین تراکم ساختوساز در درون ارگ سلطنتی و پس از آن پیرامون امامزاده سید نصرالدین در جنوب غربی تهران نشان داده شده است. با مقایسۀ نقشۀ سروان ناسکوف، که در روزگار فتحعلـی شـاه قـاجـار (سل 1212-1250 ق/ 1797-1834 م) ترسیم شده و در 1826 م/ 1241 ق در روسیه به چاپ رسیده است، درمییابیم در فاصلۀ زمانی حدود 20 سال، که دربرگیرندۀ سالهای پایانی پادشاهی فتحعلی شاه و سراسر عهد پادشاهی محمد شاه قاجار است، تهران ازلحاظ ساختوساز جز اندک ساختوسازهایی در محلۀ سنگلج، تغییرات چندانی نداشته و محلۀ بازار همچنان بزرگترین کانون جمعیتی تهران بوده است و بخشهای وسیعی از محلههای سنگلج و عودلاجان بهشکل چشمگیری خالی از ساختوساز بودهاند و زمینهای غرب محلۀ سنگلج و شرق محلههای عودلاجان و چالهمیدان پوشیده از باغها و کشتزارهایی بوده است که از روزگار صفویان بر جا مانده بود (نک : تهراننگاری، 3، 6-7). نقشۀ برزین در مقایسه با نقشۀ ناسکوف از لحاظ جغرافیایی و اصول نقشهبرداری بسیار دقیقتر است و تصویر روشنتری از ساختار و طراحی شهر تهران در سالهای میانی سدۀ 13 ق/ 19 م را آشکار میسازد (نک : اسناد، همانجا)؛ اما نسبت به نقشۀ تهران، که آگوست کرشیش با دستیاری شماری از شاگردان مدرسۀ دارالفنون ترسیم کرده و در 1275 ق/ 1859 م به چاپ رسانده است، جزئیات کمتری دارد.
اسناد تصویری شهرهای ایران، به کوشش محمد مهریار و دیگران، تهـران، 1378 ش؛ بارتولد، و. و.، خاورشناسی در روسیـه و اروپا، ترجمۀ حمزه سردادور، تهران، 1351 ش؛ تهراننگاری؛ سمیعی، احمد، «گویش گیلکی و مروری اجمالی بر تاریخچۀ آن»، فرهنگنامه، تهران، 1378 ش، شم 34؛ غفاری، «تکیهها و تالارهای نمایش تهران»، تهران پایتخت دویستساله، ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم و دیگران، به کوشش شهریار عدل و برنارد بورکاد، تهران، 1375 ش؛ کرمهمدانی، علی، تحقیقات میدانی؛ نیز:
Iranica. علی کرمهمدانی
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید