باغ ظهیرالدوله، خیابان

باغ ظهیرالدوله، خیابان \xiyābān-e bāq-e zahīr-od- dowle\، نام دو خیابان با همین نام در محلۀ دولت تهران عهد ناصری. 
بنابر نقشۀ نجم‌الملک از تهران که در 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده، دو خیابان تقریباً عمود بر هم، یکی با راستای شمالی ـ جنوبی و دیگری غربی ـ شرقی، در «محلۀ باغ جناب ظهیرالدوله» در شمال محلۀ دولت جانمایی شده است ( اطلس ... ، 72). در این نقشه، در شمال خیابان شمالی ـ جنوبی باغ ظهیرالدوله، متملکات امین دارالضرب جانمایی شده است و منتهاالیه شمالی این خیابان به‌شکل چلیپایی به میانۀ این متملکات منتهی می‌شود. در قسمت جنوبـی این متملکـات و در 3/ 1 بـالایی خیابان شمـالی ـ جنوبی باغ ظهیرالدوله، خیابانی بی‌نام در جهت غربـی ـ شرقی کشیده شده است که امروزه خیابان سروش‌الدین تقوی نام دارد. این خیابان متملکات امین دارالضرب را از محلۀ باغ جناب ظهیرالدوله جدا می‌کرد و در بدنۀ جنوب غربی آن در محل تقاطع با خیابان باغ ظهیرالدوله، دو خانه با نام «خانۀ اسد خان» و «خانۀ جناب» جانمایی شده‌اند. در جنوب خانۀ جناب و در میانۀ خیابان شمالی ـ جنوبی باغ ظهیرالدوله، کوچۀ باریکی به سمت غرب کشیده شده است که به باغ آجودان‌باشی می‌رسد. باغ بیوک خان سرتیپ در جنوب باغ آجودان‌باشی، و در سمت شرقی این خیابان خانه‌های شکرالله خان، نیز باغی بی‌نام در همسایگی شرقی این خانه‌ها جانمایی شده است. خیابان شمالی ـ جنوبی باغ ظهیرالدوله از جنوب به خیابان غربی ـ شرقی باغ ظهیرالدوله ختم می‌شود. این خیابان در نقشۀ وضع و ترتیب خیابانهای طهران که در 1308 ش/ 1929 م به چاپ رسیده، به خیابان ادیب تغییر نام داده است (نک‍ : همان، 155). نام این خیابان در نقشۀ جدید تهران به سال 1309 ش/ 1930 م، به خیابان جمشید تغییر یافته است (همان، 161) و امروزه نیز خیابان ارباب جمشید نام دارد. 
همچنین در نقشۀ نجم‌الملک، خیابان غربی ـ شرقی باغ ظهیرالدوله از غرب به خیابان باغ ایلخانی (خیابان فردوسی کنونی)، و از شرق به خیابان دروازه دولت (خیابان سعدی شمالی کنونی) منتهی می‌شود. در ضلع جنوبی این خیابان، به‌ترتیب از غرب به شرق، مدرسۀ زردشتیان، خانۀ آقا کریم، خانۀ مصباح‌الملک، خانۀ موسیو شارل و خانۀ میرزا ابوتراب خان سرتیپ جانمایی شده‌اند (همان، 72). گویا در حدود سال 1306 ق/ 1889 م، قرار بوده است در این خیابان خط آهن تراموا کشیده شود (نک‍ : مبصرالسلطنه، 40، 153) که ایـن طرح عملی نشـد (نک‍ : محبوبی، 2/ 328- 329). 
خیابان غربی ـ شرقی باغ ظهیرالدوله طبق نقشۀ وضع و ترتیب خیابانهای طهران به خیابان منوچهری تغییر نام داده است (نک‍ : اطلس، 155). یکی از نخستین دکانهـای دوچرخه‌سازی تهران نیز در این خیابان دایر بوده است (نک‍ : شهری، 1/ 53). 

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، 1371 ش؛ مبصرالسلطنه، حسین، مراسلات تهران، به کوشش منصوره اتحادیه، تهران، 1384 ش؛ محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، تهران، 1357 ش. 

مریم شائیان