باغ صبا، کنیسه

باغ صبا، کنیسه \kenīse-ye bāq-e sabā\، مجموعۀ آموزشی و عبادتی کلیمیان در محلۀ باغ صبا. 
کنیسۀ باغ صبا در یکی از انشعابات شرقی خیابان شریعتی، با نام خیابان مقدم، کمی پایین‌تر از سه‌راه ملک در منطقۀ 7 شهرداری تهران واقع است. این کنیسه در مدرسه‌ای دایر شد که پیشینۀ تأسیس آن به سال 1345 ش بازمی‌گردد. 
کلیمیهای تهران در دورۀ قاجار بیشتر در بخشهای کلیمی‌نشین محلۀ عودلاجان سکونت داشتند و کمتر در دیگر محله‌های تهران ساکن می‌شدند؛ اما این انزوا در سالهای پایانی دهۀ ۱۲۹۰ ش آرام‌آرام شکست و کلیمیان در دیگر محلات و مناطق تهران نیز اقامت گزیدند (بنایان، ۱/ ۲۲۹). در زمان سلطنت رضا شاه (1304-1320 ش/ 1925-1941 م)، با تصویب قوانین مدنی، حقوق اجتماعی و آزادیهای فردی کلیمیان افزایش یافت و آنان رفته‌رفته در دیگر محله‌های تهران ساکن شدند (لوی، تاریخ یهود ... ، ۳/ ۹۶۹؛ بنایان، همانجا). شماری از کلیمیان در شمال تهران، در محدودۀ دروازۀ قدیم دولت و نیز بیرون آن دروازه، به سمت جادۀ شمیران (خیابان کورش پیشین/ شریعتی کنونی)، در نزدیکی اراضی باغ صبا ساکن شدند (همانجا). 

 هم‌زمان با دستیابی به آزادیهای مدنی بیشتر و سکونت در نقاط گوناگون شهر، به وضعیت آموزشی کلیمیان نیز بیش‌ازپیش توجه شد. در گذشته، آموزش کلیمیان بیشتر در کنیسه‌ها صورت می‌گرفت. کنیسه‌ها گاه با اختصاص فضایی به ملاخانه یا مکتب‌خانه، محلی برای آموزشهای دینی و مقدمات زبان عبری و فارسی بودند (لوی، همان، ۳/ ۱۰۳۵-۱۰۳۶؛ تکمیل‌همایون، ۱۲۵)؛ اما جامعۀ یهودیـان ایران، به‌ویژه یهودیان تهران که از پیش از عصر پهلوی، از طریق مدارس آلیانس اسرائیلی اونیورسال با مظاهر دنیای مدرن و علوم پیشرفته آشنا شده بودند (همو، ۹۷، ۱۰۱، ۱۰۲)، دیگر به مکتب‌خانه و آموزشهای مقدماتی و ابتدایی آنها اکتفا نمی‌کردند؛ ازاین‌رو، انجمنها و مدارس جدید نیز برای آموزش کلیمیان شکل گرفت. از جملۀ نخستین این انجمنها می‌توان به انجمن کورش اشاره کرد که با هدف بهبود اوضاع فرهنگی جامعۀ کلیمیان تهران در 1310 ش، مدرسه‌ای به همان نام احداث کرد («تقاضای انجمن کلیمیان ... »، سند شم‍ ۲0). 
روند مدرسه‌سازی کلیمیان در دوران سلطنت محمدرضا شاه پهلوی ادامه یافت و جامعۀ کلیمی در دورۀ پهلوی دوم، بار دیگر فرصتی برای رشد و ابراز خود پیدا کرد (تکمیل‌همایون، ۱۱۳). بخشی از رشد این جامعه نتیجۀ فعالیت‌ سازمانها و انجمنهایی بود که در زمان محمدرضا شاه، و حتى در سالهای جنگ جهانی دوم (1939-1945 م)، کـار خود را آغـاز کرده بودنـد (نک‍ : کرمانشـاهچی، ۱۳۰، ۱۳۴، ۱۴۹، جم‍ ؛ نیز تکمیل‌همـایون، همانجا). 
مؤسسه‌ای به نام «اوتصرهتورا» (که در زبان عبری به معنای گنج دانش است) نیز توجه ویژه‌ای به امر آموزش و مدرسه‌سازی برای یهودیان سراسر جهان داشت («تقاضای انجمن فرهنگی ... »، اسناد شم‍ ۲۸، ۲۹؛ «تقاضای صدور ... »، سند شم‍ ۱۳) و در زمرۀ نهـادهـایی بـود که تسهیلات آموزشی برای یهودیان ایران را گسترش داد. گفته می‌شود تنی چند از خاخامهای لهستانی که در زمان جنگ جهانی دوم به‌عنوان پناهجو در ایران اقامت داشتند، متوجه بی‌علاقگی شمار قابل توجهی از یهودیان ایران به برخی مراسم و آیینهای یهود شدند؛ ازاین‌رو، این خاخامها پس از ترک ایران، کوشیدند یهودیان مذهبی آمریکا را ترغیب نمایند تا با ارائۀ کمکهای مـالی، مدارسی بـرای کودکان یهودی ایران ساخته شود، به‌طوری‌که این کودکان بتوانند خط و زبان عبری بیاموزند و نسبت به انجام مراسم و مناسک مذهبی توجه بیشتری نشان دهند. پس از آن، موسسۀ اوتصرهتورای آمریکا سالانه مبلغی را بـه کمک مؤسسۀ ژوینت آمریکا به یهودیان ایران اختصاص داد (لوی، همان، ۳/ ۹۸۶-۹۸۷). مؤسسۀ اوتصرهتورا در ایران نیز با ایجاد مدارس جدید، ترتیب اردوهای تابستانی، برگزاری همایشهای تربیت معلم و انجام اقدامات فرهنگی گوناگون، بر نسل جدید یهودیان ایرانی مؤثر واقع شد (همو، تاریخ جامع ... ، ۵۳۶). 
در این زمان، انجمن کلیمیان تهران که به‌گونه‌ای با مؤسسات و انجمنهای یهودی دیگر کشورها مرتبط بود (همو، تاریخ یهود، ۳/ ۹۸۳)، املاکی را به‌منظور تأسیس مدارس در نقاط مختلف شهر خریداری می‌کرد و مدیریت آنها را به مؤسساتی مانند اوتصرهتورا می‌سپرد. مؤسسه نیز موظف بود هزینۀ ساخت و ادارۀ مدارس را تأمین کند و گزارشهای مالی و آموزشی را به انجمن ارائه دهد. حق نظارت بر امور اداری و آموزشی مدارس، همچنین مداخله در آنها، تعطیلی یا تغییر مکان مدرسه نیز برعهدۀ انجمن کلیمیان تهران بود («تقاضای صدور»، اسناد شم‍ ۶، 8). 
از مناطقی که انجمن کیلیمان تهران با کمکهای مـالی مؤسسۀ اوتصرهتورا مدرسه ساخت، اراضی مجاور باغ صبا و اراضی واقع در جنوب قصر قاجار (زندان قصر) بود که افزون‌بر ایجاد دسترسی آسان برای کلیمیان محلۀ باغ صبا، امکان بهره‌برداری کلیمیان ساکن خیابان گرگـان را نیز فراهم می‌ساخت (بنایان، ۱/ ۲۱۷؛ کرمانشاهچی، ۱۳۰). 
ازجمله نخستین املاکی که انجمن کلیمیان در این محدوده برای تأسیس مدرسه خریداری کرد، ملکی در کوچۀ دانش (باقری شبستری کنونی) بود. کوچۀ دانش معبری منشعب از خیابان بیستون (ادیبی کنونی) بود. بیستون خیابانی در شرق کوچۀ مقدم و عمود بر آن بود. کلیمیان پس از گرفتن مجوز تأسیس مدرسه‌ای در این ملک در ۱۳۳۶ ش، دبستان «گنج دانش شمارۀ ۳» را بنا نهادند («تقاضای صدور»، اسناد شم‍ ۳، ۹، ۱۷). اما این دبستان شرایط مساعد و گنجایش کافی برای کودکان کلیمی محلۀ باغ صبا را نداشت و ازهمین‌رو، انجمن کلیمیان آن ملک را در دهۀ 1340 ش به فروش رساند و دانش‌آموزان را به مدرسه‌ای تازه‌تأسیس منتقل کرد که در همان دوره، اندکی پایین‌تر از کوچۀ دانش، در کوچۀ مقدم واقع شـده بود (همـان، اسنـاد شم‍ ۲، ۳، ۶). مدرسۀ یادشده، مدرسۀ «طور سینا» بود که امروزه با نام کنیسۀ باغ صبا شناخته می‌شود. 
از سال ۱۳۴۵ ش، نامه‌نگاریها و گفت‌وگوهای انجمن کلیمیان و وزارت آموزش‌وپرورش برای تأسیس دبستان طور سینا آغاز، و سرانجام مجوز تأسیس آن در شهریور ۱۳۴۶ صادر شد («اعطای ... <طورسینا> ... »، اسناد شم‍ ۱۴، ۱۵، ۲۵). قطعه‌زمینی که طور سینا در آن احداث شد، با 000‘2 مـ2 مساحت، در بدنۀ جنوبی کوچۀ مقـدم قرار داشت. با توجه به سند شمارۀ 216‘014‘ 297 که در سازمان اسناد کتابخانۀ ملی ایران نگهداری می‌شود، انجمن کلیمیان در تاریخ هشتم دی ۱۳۴۴ آن قطعه‌زمین را از فردی به نام جمشید بخْرد خریداری کرد (همان، سند شم‍ ۱8). 
این قطعه‌زمین در ۱۳۱۳ ش به نام میرزا حسین خان اعتمادمقدم، فرزند محمدباقر خان اعتمادالسلطنه به ثبت رسیده بود (همانجا) و جزئی از زمینهای بایر در شرق جادۀ شمیران (خیابان شریعتی کنونی) بود که ناصرالدین شاه در ۱۳۱۳ ق به چند تن، ازجمله محمدباقر خان اعتمادالسلطنه واگذار کرد تا در آبادانی آنجا بکوشند. با استناد به فرمان ناصرالدین شاه و برپایۀ تحقیقات محلی، در دهۀ ۱۳۱۰ ش، بخشی بزرگ از این زمینها میان دو محوطۀ قصر قاجار و عشرت‌آباد واقع بود. مساحتی از این محدوده نیز در دهۀ ۱۳۱۰ ش در تملک ورثۀ محمدباقر خان اعتمادالسلطنه بــود («سـواد ... »، شم‍ 468‘40/ 999؛ «قـسـمـتـی ... »، شم‍ 366‘24/ 296؛ «بخشی ... »، شم‍ 262‘24/ 296).
اعتمادمقدم و خاندانش این ملک را مدتی اجاره دادند و در ۱۳۳۲ ش بـه فروش رساندند. خریدار نیـز ملک را در 13۳۶ ش به جمشید بخرد فروخت و 8 سال پس از آن، این ملک به مالکیت انجمن کلیمیان تهران درآمد («اعطای ... <طور سینا>»، همانجا). البته نقل‌قولهایی شفاهی نیز دربارۀ چگونگی خریداری زمین موجود است، اما سند یا شاهد مکتوبی در این باره در دست نیست؛ ازجمله آنکه کلیمیان این قطعه‌زمین را با کمک افرادی چون مظفر مسنن، رئیس انجمن کورش («تقاضای انجمن کلیمیان»، ۲۰)، از شخصی به نام سلیمان رازقی خریدند (حسینی، 15). 
افتتاح این مدرسه از سوی جامعۀ کلیمیان ایران، در قالب ویژه‌برنامه‌هایی که به مناسبت تاج‌گذاری محمدرضا شاه پهلوی، توسط شورایی که بدین منظور کلیمیان ایران تشکیل داده بودند، گنجانده شد. در برنامۀ شورا از این مدرسه با عنوان دبستان و دبیرستان نام برده شده است. به نظر می‌رسد که انجمن کلیمیان نیز از یک سال پیش مصمم بود تا مدرسه را هنگام برگزاری جشن افتتاح کند (جشن ... ، ۲۷۰، ۲۷۴). شاید به همین سبب، بر ساخت این مدرسه و دریافت مجوز تأسیس آن بسیار مصمم بود و نقشه‌های اولیۀ مدرسه را که با اصول فنی و طراحی مناسب کلاسها همخوانی نداشت، تغییر داد تا به تصویب آموزش‌وپرورش برسد («اعطای ... <طور سینا>»، سند شم‍ 15). 
گویا انجمن کلیمیان به مقصود خود رسید و بنابر تصمیمات شورای یادشده، مدرسه را در هفتۀ تاج‌گذاری در آبان ۱۳۴۶ افتتاح کرد (جشن، ۲۷۴)؛ زیرا این مدرسه از اوایل سال تحصیلی 1346-1347 ش دایر، و پس از مدتی هم میزبان دانش‌آموزان مدرسۀ گنج دانش شمارۀ ۳ شد («تقاضای صدور»، سند شم‍ ۶). نـاگفته نماند که انجمن کلیمیان تهران در همان دهۀ ۱۳۴۰ ش تقاضانامۀ تأسیس چند مدرسۀ دیگر را به وزارت آموزش‌وپرورش ارسال کرد و توانست مجوز تأسیس برخی را به دست آورد («اعطای ... <کامیار> ... »، اسناد شم‍ ۵، ۲۰، ۲۳؛ «تقاضای انجمـن فـرهنـگی»، اسنـاد شم‍ ۵، ۶؛ «تقـاضـای انجمـن کلیمیـان»، سند شم‍ ۴؛ «تقاضای امتیاز ... »، سند شم‍ ۵). بااین‌حال، درج موضوع احداث و افتتاح مدرسۀ طور سینا در برنامۀ شورای برگزاری جشنهای تاج‌گذاری، می‌تواند گواهی بر اهمیت این مدرسه نزد شورای یادشده و انجمن کلیمیان تهران باشد؛ به‌ویژه آنکه از این مدرسه با عنوان مدرسه‌ای امروزی و مجلل یاد ‌شده است («تقاضای صدور»، سند شم‍ ۳). 
حدود دو سال پس از آغاز به کار مدرسۀ طور سینا، انجمن کلیمیان تهران به‌منظور بزرگداشت سلیمان حییم، فرهنگ‌نگار نامی ایرانی، درخواست تغییر نام مدرسه به «دبستان و دبیرستان سلیمان حییم» را به شورای عالی آموزش‌وپرورش فرستاد و در 1349 ش موافقت شورا جلب شد و نام مدرسه تغییر یافت («درخواست ... »، اسناد شم‍ ۲، ۶). این تغییر نـام در لوحی در کنیسه نیز به ثبـت رسیده است (حسینی، 14). 
با وجود فعالیت مدرسه و حتى تغییر نام آن، به نظر می‌رسد که بنای مجموعه هنوز در نظر کلیمیان تمام نشده بود. براساس لوحی دیگر که در کنیسه موجود است، مدرسه تا ۱۳۵۰ ش، تحولات دیگری را پشت سر گذاشت؛ به‌طوری‌که در همان سال، بخشی از مجموعه به کنیسه‌ای برای عبادت اختصاص یافت و به این ترتیب، بنای مجموعه به پایان رسید. در لوح یادشده، برخی از عوامل مؤثر در تکمیل بنای دبیرستان و کنیسه نام برده شده است؛ اعضا و مؤسسـان انجمن فرهنگی ستـایش کلیمیـان بـاغ صبـا عبارت بودند از: شکرالله بنایان، نوری کاشانیان، یهـودا کهن‌صدق، مراد عتيق، بنايا موسخایی، يوسف موسى‌نژاد، حييم مكابی، ‌آشر نهورای، و داود اسرائيلی. در این لوح به انجمن كليميان و اشـخاص خيّر و نيكوكار نیز اشاره شده است که در این کار نقش داشته‌اند (همو، ۱۳-۱۴). گفته می‌شود که ساخت تالار کنیسه زیر نظر مهندس مکابی و مهندس شوشانی انجام گرفته است (همو، ۱۴)؛ بااین‌حال، از نام دقیق طراح مدرسه اطلاعی در دست نیست. اما با توجه به اینکه طراح بیشتر کنیسه‌ها و مدارس کلیمیان تهران جهانگیر بنایان بوده است، می‌توان بر این گمان بود که طراحی این مدرسه توسط وی انجام شده است (بنایان، ۱/ ۲۱7). 
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و مهاجرت گستردۀ کلیمیان از ایران، این مدرسه از ادامۀ کار بازماند؛ بااین‌حال، برنامه‌های آموزشی عقیدتی در کلاسهای آن همچنان برگزار می‌شد (حسینی، 17). از نیمۀ دهۀ ۱۳۹۰ ش به بعد نیز از رونق این کنیسه کاسته شد. سبب این امر، فروریختن بخش شمالی ساختمان میانی در ۲۵ دی ۱۳۹۴، به‌سبب فرسودگی دیوارهای حمال باربر آجری، نشست خاک در زیر دیوارهای حمال در بخش میانی ساختمان، و بارگذاری غیر اصولی در سقف بود («گزارش ... »، بش‍ ).