باغ صبا

باغ صبا \bāq-e sabā\، محله‌ای در نواحـی مرکزی تهران، واقع در منطقۀ 7 شهرداری.
محلۀ باغ صبا که در بخش غربی منطقۀ 7 جا دارد، از شمال به خیابان مطهری، از شرق به خیابان شریعتی، از جنوب به خیابان بهار شیراز و از غرب به خیابان سهروردی محدود است.
نام این محله برگرفته از باغی بزرگ به همین نام است که تا پیش از تخریب حصار ناصری در ۱۳11 ش، در بیرون از حصار در فاصلۀ دوکیلومتری شمال شرق تهران بر سر راه تهران به شمیران جا داشته است (کریمان، قصران، 1/ 498، تهران ... ، 396).
پیدایش باغ صبا به عهد فتحعلی شاه قاجار (سل‍ 1212- 1250 ق/ 1797-1834 م) بازمی‌گردد. این باغ را فتحعلی خان صبا، ملک‌الشعرای دربار فتحعلی ‌شاه، احداث کرد و به نام خود او نیز شهرت یافت («نقشه ... »، <بخش 1>، ر؛ معتمدی، 119؛ کریمان، همانجا). شاهان قاجاری به‌سبب تربیت و روحیۀ عشایری، کمتر در تهران می‌ماندند و بیشتر اوقات خود را در ییلاقها می‌گذراندند و به شکـار می‌پرداختند؛ ازاین‌رو، در شکارگاههای اطراف تهران، باغها و عمارتهایی بر پا کرده بودند تا در موسم شکار در آنجا اقامت کنند (ﻧﮑ : بلاغی، 65؛ نوربخش، 1/ 384). فتحعلی ‌خان صبا کاشانی نیز در جنوب غربی قصر قاجار که در زمان فتحعلی شاه بنا شده بود، باغی ساخت که باغ صبا خواندند (نفیسی، 33؛ معتمدی، همانجا؛ بلاغی، 110؛ شهری، 1/ 109). 
باغ صبا چنان‌که وصفش در منابع آمده است، باغی سرسبز و خرم بود که فتحعلی خان صبا در آبادانی‌اش کوشش بسیار کرد و حتى قناتی را برای آبیاری درختان در آن احداث کرده بود که به آب صبا شهرت داشت. آبدهی این قنات در حدود یک سنگ بوده است (معتمدی، 548؛ نوربخش، 393).
پس از درگذشت فتحعلی خان صبا، گویا باغ صبا به نوۀ وی، محمود خان ملک‌الشعرا به ارث رسید. محمود خان که مردی محترم و با فضل ‌و ‌کمال بود، در اوایل سلطنت ناصرالدین شـاه (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م)، در دوره‌هایی، به سفارت ممالک خارجه گمارده شد؛ اما خود از این سمت استعفا داد. سپس مدتی از اعضای مصلحت‌خانه بود و زمانی دیگر به ریاست انطباعات دولتی منصوب شد. او در 1311 ق، در سن 83سالگی درگذشت (بامداد، 5/ 282-283). پس از درگذشت او، ابوالفتح میرزا مؤیدالدوله، پسر سلطان مراد میرزا حسام‌السلطنه، داماد ناصرالدین شاه، آن باغ را خریداری کرد (نوربخش، همانجا). باغ صبا تا سالهای پایانی سلطنت ناصرالدین شاه رونق بسیار یافت و یکی از منزلگاههای بزرگان شهر میان تهران و شمیران به ‌شمار می‌رفت (معتمدی، 119). تملک ابوالفتح میرزا مؤیدالدوله بر باغ صبا دیری نپایید؛ زیرا حاج کاظم ملک‌التجار به‌ازای طلبش از ابوالفتح میرزا، این باغ را از وی ستاند. حاج کاظم ملک‌التجار، فرزند آقا مهدی ملک‌التجار تبریزی بود. او برخلاف پدرش که مردی فاضل و امین و خوش‌نام بود، از نیک‌نامی بهره‌ای نداشت (نوربخش، 1/ 393-394؛ بامداد، ۳/ ۱۴۱). 
در نقشه‌ای از اراضی عباس‌آباد که تاریخ ترسیم آن حدود سال ۱۳۳۰ ق است، محدودۀ باغ صبا به‌روشنی ترسیم و نام‌گذاری شده، و نام «حاج ملک‌التجار» نیز در کنار نام باغ صبا در همان محدوده درج شده ‌است («نقشه»، همانجا). حاج کاظم در 1305 ش درگذشت و باغ صبا به پسرش، حاج حسین آقا ملک رسید. حاج حسین آقا ملک در 1288 ق/ 1250 ش زاده شد. او را باسواد و بخشنده و فـرهنگ‌دوست وصف کرده‌اند. از وقفیات وی کتابخانه و موزۀ ملک است که وقف آستان قدس رضوی شد و از گنجینه‌های فرهنگی تهران به ‌شمار می‌رود. حاج حسین ملک در ۳ مرداد 1351، در ۱۰۱‌سالگی درگذشت (نوربخش، ۱/ ۳۹۴).
باغ صبا سبب آبادی و خرمی باغها و بوستانهای اطراف نیز شد؛ زیرا افزون‌بر آب صبا، چند رشته قنات دیگر نیز از باغ صبا می‌گذشت و در مسیر، چندین باغ دیگر را آبیاری می‌کرد. با برافتادن سلطنت قاجاریه و روی‌کارآمدن سلسلۀ پهلوی، حصارِ گرد تهران برچیده شد و باغ صبا و اراضی عباس‌آباد جملگی به بافت شهری تهران متصل شدند؛ رفته‌رفته گرداگرد باغ صبا و زمینهای اطرافش، کوچه و خیابان کشیدند و خانه‌سازی کردند (معتمدی، همانجا)؛ اما قناتهای جاری در این اراضی همچنان باقی بود و آب آشامیدنی و مصرفی مردم را تأمین می‌کرد؛ مهم‌ترین آنها قناتهای بهاءالملک، علاءالدوله و مهدی‌آباد یا قنات سفـارت آمریکا بوده اسـت («شکایت ... »، جم‍ ؛ شهیدی، 396، ۴۰۲-۴۰۳؛ ملکی، 187، ۱۹۴-۱۹۵؛ معتمدی، 546، ۵۵۵). بااین‌حال، در سالهای ۱۳۱۶-۱۳۱۷ ش، بر سر حقابه و مالکیت قناتهایی که از محدودۀ یادشده می‌گذشت، میان حسین آقا ملک و متولیان وقف قناتها اختلافهای حقوقی‌ پدید آمده بود؛ ازجمله، اختلاف با معین‌السادات‌نـامی که ۳۶ ساعت از حقابۀ قنات باغ صبا را به‌عنوان وقف ضبط کرده بود، و نیز اختلاف با متصدی وقف قنـات سپهسالار بـر سر مـالکیت ایـن قنـات (نک‍ : «شکایت»، «دعوا ... »، جم‍ ‍).
مطابق «نقشۀ راهنمای تهران و اطراف آن» که در 1323 ش ترسیم شده، در غرب بخشی از باغ صبا که تا آن زمان باقی مانده بود، یک میدان تیر قرار داشته است (نک‍ : تهران‌نگاری، 146). براساس عکسی در آرشیو ملی ایران، میدان تیر دست‌کم 7 سال زودتر از آن تاریخ احداث شده است. عکس یادشده با تاریخ 6 بهمن 1316، محمدرضا پهلوی را در دوران ولیعهدی در حال تیراندازی نشان می‌دهد و در پشت‌نویسی آن آمده است: «پس از خاتمۀ تیراندازی (400متری) در میدان تیر شمارۀ [؟] 2 (باغ صبا) ... » («محمدرضا ... »، بش‍‌ ‍). محدودۀ میدان تیر در نقشه‌ای که در حدود سال ۱۳۳۰ ق/ ۱۲۹۰ ش، از اراضی عباس‌آباد تهیه شده ‌بود، با خط‌چین تفکیک و مشخص شده ‌است («نقشه»، همانجا). بنابراین، گویا زمین یادشده از میانۀ دورۀ رضا شاه پهلوی، مانند بسیاری از اماکن به‌جامانده از دورۀ قاجاریه کاربریهای نظامی یافته است. در نزدیکی این محدوده، پادگانهای مهم و مشهور دیگری چون عشرت‌آباد و عباس‌آباد نیز وجود داشت که همچنان پابرجا هستند؛ بنابراین، فرض بر کاربری نظامی این زمینها دور از ذهن نیست. 
از میانۀ دهۀ ۱۳۲۰ ش، این ناحیۀ تهران و اطرافش ساکنان دیگری نیز پیدا کرده بود؛ چنان‌که مطابق سندی از ۱۳۲۵ ش، جمعی از اهالی حشمتیه و بـاغ صبا از وزارت کشور و وزارت فرهنگ درخواست کرده‌ بودند که در این مناطق دبستان تأسیس شود؛ پاسبانهایی مستقر شوند و آب‌رسانی و برق‌رسانی در آن محلات تسریع شود («درخواسـت ... »، جم‍ ). یک دهه بعـد، در اواخـر دهـۀ 1330 ش، این زمینها برای سکونت میان صاحب‌منصبان لشکـری و کشـوری ــ عمدتـاً نظامیـان ــ تقسیم شـد. در این میان، به نظامیان بلندپایه و ارشد قواره‌های 420 مـ۲، و بـه نظامیـان جـزء و درجـه‌داران، قواره‌هـای 210 مـ۲ واگذار شد (اسماعیل‌پور؛ «محله ... »؛ «تاریخچه ... »، بش‍ ؛ «راهنما ... »، 36-37). 
بسیاری از زمینهای کنونی محلۀ باغ صبا میراث حسین ملک بود. مطابق سندی از سالهای ۱۳۲۲-۱۳۲۳ ش، به ‌نظر می‌رسد حسین ملک ابتدا تلاش کرده بود زمینهای متعلقه‌اش در مجاورت باغ صبا در اراضی عباس‌آباد را وسعت ببخشد؛ اما در یک مورد، «افسر خانم داور» از او بابت ثبت دو قطعه از اراضی‌اش شکایت کرده بود («اعتراض ... »، جم‍ )؛ بنابراین، ظاهراً این دست تلاشهای ملک به نتیجۀ دلخواهش نرسید و در اوایل دهۀ ۱۳۳۰ ش، به‌تدریج زمینهایش را به افسران ارتش فروخت یا بخشید؛ ازجمله به تیمسار عاقبتی که از خویشاوندانش بود و نیز تیمسار میراشرافی، تیمسار میرهادی و سرهنگ روسی‌زاد که همگی نظامیانی عالی‌رتبه و بانفوذ بودند (اسماعیل‌پور؛ «محلـه»؛ «تاریخچه»، بش‍ ؛ «راهنما»، همانجا). اختلافـات حقوقی و ملکی‌ای که در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ ش، به محاکم قضایی کشیده ‌بود، حاکی از همین امر است که زمینها در این دهه در حال تفکیک و ثبت بود؛ مثلاً «مرتضى یزدی»نامی در سالهای ۱۳۳۷- ۱۳۳۹ ش، از شرکای خود، چون مانع ثبت رسمی ملک او در این محله شده بودند، شکایت کرده بود. گویا در زمان تقسیم زمینها مرز املاک هریک از شرکا به‌درستی روشن نشده بود («اختلاف ... »، جم‍ ).
افراد دیگری چون سرهنگ رحیمی که در دهۀ ۱۳۳۰ ش، در شهرداری پرنفوذ بود، دکتر هنجنی، استاد جغرافیای دانشگاه تهران و آقای اردیبهشت، کارشناس وزارت اقتصاد آن دوره، با تکیه بر موقعیت شغلی و جایگاه دولتی‌شان، در توسعه و آبادانی این محله بسیار کوشیدند. در 1341 ش، طلاچیان از ساکنان قدیمی محلۀ باغ صبا، مسجد طلاچیان را احداث کرد که در رونق این محله تأثیرگذار بود. این مسجد همچنان پابرجاست. طلاچیان با ساخت مدرسه و حمام و مشارکت در امور خیریه، افزون‌بر گسترش و آبادانی محلۀ باغ صبا، نامی نیک از خود باقی گذاشت (همانجاها). گویا در این زمان به‌تدریج جمعی از اهالیْ «انجمن محلی ناحیۀ باغ صبا» را تشکیل داده ‌بودند و حتى در ۱۳۴۷ ش، با ارسال عریضه‌ای به نخست‌وزیری تقاضا کرده بودند که از طرف شاه به 7 تن از اعضای این انجمن برای قدردانی از تلاشهایشان نشان خدمت اعطا شود («تقاضا ... »، جم‍ ).
با آغاز دهۀ 1350 ش و افزایش جمعیت، کوچه و خیابانهای محلۀ باغ صبا آسفالت شد. نخست، بر سر نام‌گذاری معابر، میان ساکنان این محله که بیشتر از صاحب‌منصبان بودند، اختلاف بود و هر خانواده‌ای در تلاش بود تا نام خود و اعضای خانواده‌اش را بر کوچه و خیابانی بگذارد که در آنجا ساکن بود. سرانجام، با دستور شهردار منطقه که خود از کردهای کردستان بود، همۀ تابلوهایی که ساکنان نصب کرده ‌بودند، برچیده شدند و نام شهرهای استان کردستان را بر تابلوهای جدیدی نوشتند و در کوچه و خیابانها نصب کردند و به این طریق، اختلافها پایان یافت؛ از جملۀ این نامها مریوان، بانه، بیجار و سنندج بود (همانجاها). 
با ساخت‌وسازهایی که در محدودۀ باغ صبا صورت گرفت، از این باغ، چندان نشانی بر جای نماند. در سالهای پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ش، بخش کوچکی از باغ بر جا مانده ‌بود که از جنوب به خیابان ملک، از غرب، به خیابان آق‌اولی (ترکمنستان کنونی)، از شرق به خیابان کورش کبیر (شریعتی کنونی)، و از شمال به کوچۀ ضرغامی محدود بود. درِ اصلی باغ، در جادۀ قدیم شمیران باز می‌شد و راهی شنی تا وسط باغ در مجاورت عمارت قدیمی باغ صبا کشیده شده بود. استخر و آلاچیقهای آن همچنان تـا آن زمان باقی بود؛ اما پس از پیروزی انقلاب، این بخش اندک نیز از بین رفت. بخش وسیعی از آن را جدا کردند و در آن خیابان کشیدند و ساخت‌وساز کردند (نوربخش، ۱/ ۳۹۴). در 1377 ش، شهرداری تهران بخشی دیگر از زمینهای غرب باغ صبا را تخریب، و به جایش بازار میوه‌وتره‌بار احداث کرد. امروزه فقط قطعات بسیار کوچک و پراکنده‌ای از باغ صبا باقی مانده است: باغچۀ کوچکی در انتهای کوچۀ آزادگان که از خیابان احمدیان منشعب می‌شود؛ ساختمانی قدیمی و متروکه و در حال ‌ویرانی با ستونهای سنگی بلند؛ افزون‌بر این ته‌رنگ، دو باغچۀ کوچک که در قطعه‌بندی زمینها از محل اصلی باغ صبا جدا مانده‌اند یکی در شمال خیابان ملک، و دیگری در ضلع شرقی خیابان شریعتی؛ و چند کاج کهن‌سال در کنار پیاده‌روهای محله (همانجا).
بناهای محلۀ باغ صبا، غیر از عمارتی که ذکر آن رفت، قدمت زیادی ندارند و پیشینۀ قدیم‌ترین آنها به سالهای ۱۳۴۰ ش بازمی‌گردد که یکی از مهم‌ترین آنها مسجد طلاچیان است. حمام سینا واقع در خیابان سلیمان‌خاطر، کوچۀ اسلامی، از دیگر بناهای قدیمی محله است که تخریب نشده، ولی کاربری‌اش به انبار تغییر یافته ‌است. منزل تیمسار میراشرافی، واقع در خیابان ترکمنستان، از بناهای مهم و بحث‌برانگیز محله بوده ‌است؛ پیش از انقلاب و پس از آن، نزد اهالی، قولی شایع بوده که زیرزمین این خانه زندان ساواک است. این خانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی مصادره، و به کمیتۀ انقلاب اسلامی و اندکی بعدتر به دفتر ریاست جمهوری ابوالحسن بنی‌صدر، رئیس دولت وقت تبدیل شد. امروزه این ساختمان محل استقرار پلیس دیپلماتیک است. 
ساختمانهای اداری و دولتی مهم و پرمراجعه،‌ چون مرکز شورای حل اختلاف، سازمان تاکسی‌رانی شهر تهران، ادارۀ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و ادارۀ راهنمایی و رانندگی در این محله واقع‌اند که به‌سبب آمدوشدهای بسیار به این سازمانها، عبورومرور وسایل نقلیه در این محله با دشواریهایی روبه‌رو شده است. 
محلۀ باغ صبا تا سال ۱۳۹۴ ش، 8 مدرسه، یک مسجد، 3 مرکز بهداشتی و درمانی، دو مرکز علمی و دانشگاهی، 8 آموزشگاه علمی و هنری، دو مرکز فرهنگی و هنری، یک بوستان، دو کیوسک نیروی انتظامی و یک پایگاه بسیج داشت (اسماعیل‌پور؛ «محله»؛ «تاریخچه»، ﺑﺷ ). 

مآخذ

«اختلاف ملکی در اراضی باغ صبای تهران»، سند آرشیـو ملی ایران، تهران، ۱۳۳۷- ۱۳۳۹ ش، شم‍ 842‘128/ ۲۹۸؛ اسماعیل‌پور، مهدی، «آشنایی با یک محلۀ قدیمی، صبا باغ نـدارد»، همشهـری محله (نک‍ : ﻣﻠ‌ )؛ «اعتراض به ثبت دو قطعه زمین در تهران»، سند آرشیـو ملـی ایـران، تهـران، ۱۳۲۲-۱۳۲۳ ش، شم‍ 597‘112/ ۲۹۸؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجـال ایران، تهران، 1357 ش؛ بلاغی، حجت، تاریخ تهران، «قسمت مرکزی»، قم، ۱۳۵۰ ش؛ «تاریخچۀ سرای محله»، باغ صبا ـ سهروردی (ﻧﮑ : مل‍‌ )؛ «تقاضای نشان خدمت برای هفت تن از اعضای انجمن محلی ناحیۀ باغ صبا»، سند آرشیو ملی ایران، تهران، ۱۳۴۷ ش، شم‍ 773‘56/ ۲۳۰؛ تهران‌نگاری؛ «درخواست ساکنین حشمتیۀ تهران مبنی‌بر تأسیس دبستان»، سند آرشیو ملـی ایران، تهـران، ۱۳۲۵ ش، شم‍ 564‘ 37/ ۳۱۰؛ «دعـوای حقوقی بر سر مالکیت قنـات وقفی سپهسالار در بـاغ صبا»، سنـد آرشیـو ملی ایران، تهـران، ۱۳۳۷ ش، شم‍ 309‘71/ ۳۱۰؛ «راهنمـای گردشگری تهران»، بی تا، بی جا؛ «شکایت حسین ملک از کم‌شدن حقابۀ وی تحت عنوان وقف»، سند آرشیو ملی ایران، تهران، ۱۳۱۶ ش، شم‍ 417‘29/ ۳۱۰؛ شهری، جعفر، تـاریخ اجتماعی تهـران در قرن سیزدهم، تهران، 1378 ش؛ شهیدی مازندرانی، حسین، سرگذشت تهران، تهران، 1351 ش؛ کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهران، 1355 ش؛ همو، قصران، تهران، 1356 ش؛ «محلۀ سهـرودی ـ بـاغ صبـا»، شهـرداری منطـقـۀ ۷ (نک‍ : ﻣﻠ‌ )؛ «محمدرضا پهلوی در دوران ولایتعهدی در حال تیراندازی»، عکـس از آرشیـو ملی ایـران، تهـران، ۱۳۱۶ ش، شم‍ 452‘469‘2؛ معتمدی، محسـن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، 1381 ش؛ ملکی، حسین (زاوش)، تهران در گذرگاه تاریخ، تهران، 1370 ش؛ نفیسی، سعید، گفت‌وگوی خانوادگی دربارۀ تهران قدیم، تهران، 1353 ش؛ «نقشۀ عباس‌آبـاد تهران»، سند آرشیو ملی ایران، تهـران، ۱۳۳۷ ش، شم‍ 630‘18/ ۲۳۰؛ نـوربخش، مسعـود، تهـران بـه روایـت تـاریخ، 1381 ش؛ نیز:

Baq-Saba, www.baq-saba-sohrevardi. mytehran.ir (acc. Sep. 27, 2015); Mahaleh, www. mahaleh. hamshahri- links. org / print? itemid=67923 (acc. Sep. 27, 2015); Region7, www. region7. tehran.ir/ default.aspx? tabid= 687 (acc. Sep. 27, 2015).
امیرحسین مرادخانی