باغ شاه

باغِ شاه \bāq-e šāh\، عرصه‌ای مدور و نسبتاً وسیع در غرب حصار ناصری که امروزه بخشی از آن محل پادگان نظامی حر است.
باغ شاه تهران به لحاظ تاریخی 3 کاربرد متفاوت داشته است؛ نخست از آن به‌عنوان میدان اسب‌دوانی بهاره استفاده می‌شد و شکل مدور آن نیز مربوط به همین کاربرد است. در سالهای پایانی سدۀ 13 ق/ 19 م، به باغ دولتی شاهی تبدیل شد؛ به‌طوری‌که آیین استقبال از نمایندگان کشورهای خارجی و رجال برجستۀ حکومتی در آن برگزار می‌شد. پس از وقایع جنبش مشروطه و در دورۀ سلطنت محمدعلی ‌شاه (سل‍ 1324-1327 ق/ 1906- 1909 م)، به‌تدریج کارکرد تشریفاتی آن الغا شد و کاربرد نظامی یافت. ازآن‌پس، محدودۀ باغ شاه با تصرفهایی اندک در عرصۀ آن، همچنان کاربرد نظامی دارد و پادگان نظامی است. ‌
باغ شاه که امروزه با گسترش شهر تهران تقریباً در مرکز تهران بزرگ قرار دارد، در گذشته، هنگامی‌که حصار ناصری حریم تهران را مشخص می‌کرد، میدان اسب‌دوانی نام داشت و با فاصلۀ اندکی از خندق تهران در سمت شمال‌ غربی آن جای گرفته بود. دسترسی به میدان اسب‌‌دوانی ازطریق دروازه‌ای به همین نام بود که مکان آن امـروزه با میدان حر مطابق است. گفته‌اند پیشینۀ ساخت میدان اسب‌دوانی به عهد فتحعلی ‌شاه (سل‍‍ 1212-1250 ق/ 1797- 1834 م) بازمی‌گردد. فتحعلی ‌شاه عمارتی در شمال میدان ساخته بود و پس از او محمد شاه نیز عمارتی دیگر بر آن افزود (نک‍ : بلاغـی، 115-116؛ نجمی، 359). همچنیـن در ۱۲۹۹ ق/ 1882 م، ناصرالدین ‌شاه میدان اسب‌دوانی را نوسازی کرد؛ محیط میدان در این زمان حدود نیم فرسخ بود (اعتمادالسلطنه، تاریخ ... ، 3/ 2043).
در همان سال میرزا ابراهیم ‌خان امین‌السلطان، وزیر خزانه و گمرک، به خواست ناصرالدین ‌شاه مأمور شد تا محوطۀ اسب‌دوانی را به باغ دولتی بدل کند. بدین منظور، محل میدان اسب‌دوانی به دوشان‌تپه تغییر یافت؛ سپس، قناتی احداث شد تا آب مورد نیاز باغ شاه را از بلندیهای شمال تهران تأمین کند. گفته‌اند قنات باغ شاه بین 4 تا 6 سنگ آب داشته است. امین‌السلطان در طی 6 ماه در محل باغ شاه مجموعه‌ای از عمارت، دریاچه و آب‌نما بنا کرد (همانجا، نیز، المآثر ... ، 85، روزنامه ... ، 166). قناتی قدیمی‌تر نیز وجود داشت که بخشی از زمینهای باغ شاه را آبیاری می‌کرد و از آن به نام قنات ناصریۀ دولت‌خانه یاد شده است. بنابر وقف‌نامۀ آن که در 1272 ق تنظیم شده است، قنات پس از آبیاری باغ شاه، به داخل حصار تهران راه می‌یافت تا آب آن به مصرف مکانهای عمومی، همچون مسجد شیخ عبدالحسین و خانه‌های محلۀ بازار و گذر ملک‌آباد و عباس‌آباد برسد؛ این قنات تا جنوب غرب تهران، در محدودۀ کوچۀ غریبان امتداد می‌یافت (کریمیان، 101-103).
 مهم‌ترین عمارت باغ شاه برجی شش‌طبقـه بود که از آن به نام برج منظر یاد کرده‌اند. این برج که به‌درستی مشخص نیست در کدام بخش از شمال باغ قرار داشت، با تغییر کاربرد باغ شاه تخریب شد. چند تصویر از این برج بر جای مانده است که آشکار می‌کند تک‌بنایی آزاد و دارای 6 طبقه بود؛ مقطعی چندضلعی داشت و ایوانهایی ستون‌دار نمای آن را تشکیل می‌دادند. گویا نمای جلو و پشت برج متفاوت بوده است؛ همچنین تصویری از کوشکی دیگر به باغ شاه منسوب است که عمارت آن 4 طبقه داشت و آن را برج کلاه‌فرنگی خوانده‌اند. علائی این دو تصویر را متعلق به دو بنای مختلف دانسته است (ص 55-56)، اما ذکاء و سمسار بنای چهارطبقه را همان برج شش‌‌طبقۀ قبلی بعد از تغییرات معرفی کرده‌اند (۱/ ۳۱۳، ۳۱۴).
در کنار عمارت برج، مجموعه‌ای از ابنیه بنا شده بود که گاه اعضای حرم‌سرای ناصرالدین ‌شاه هنگامی‌که شاه در باغ اقامت داشت، در آنها جای می‌گرفتند. در جنوب این عمارت و در مرکز میدان سابق اسب‌دوانی، دریاچه‌ای مصنوعی به‌شکل حوضی بزرگ ساخته شد که آب آن ازطریق قنات شاهی تأمین می‌شد. در وسط دریاچه، جزیره‌ای کوچک ساخته ‌شده ‌بود که دسترسی به آن از طریق پلی بود و گرداگرد دریاچه را با نرده‌های فلزی تزیین کرده بودند. حدود 400 فواره در مجموعۀ نهرها و دریاچه کار گذاشته بودند. 4 خیابان از محل دریاچه تا دیوارهای باغ امتداد داشت. در دو طرف هر خیابان، نهری سنگی امتداد داشت که کف آن از کاشی پوشیده شده بود. محوطۀ باغ افزون‌بر اینکه درخت‌کاری بود، با شمار زیادی گلدان سفالی تزیین شده‌ بود؛ همچنین، از بـاغ‌‌وحشی یاد کرده‌اند که در جنوب باغ قرار داشت و گفته می‌شود در آنجا شیر نگهداری می‌شد و به همین سبب، به شیرخانه نیز شهرت داشت (اعتمادالسلطنه، المآثر، همانجا؛ ایران، 1306 ق، ﺷﻤ 668، ص 2690؛ بجنوردی، 66).
در سال 1305 ق، معماری به نام میرزا علی‌اکبر، که مجسمه‌سازی هنرمند بود، به خواست رئیس قورخانه تندیسی گچی از ناصرالدین‌ شاه سوار بر اسب ساخت و در قورخانۀ تهران از روی این نمونۀ گچی، قالبی تهیه کردند و تندیسی فلزی از آن ریختند. این اثر را نخستین تندیسی دانسته‌اند که به دست استادکاران ایرانی در دورۀ قاجاریه ساخته شده است. از تندیس ناصرالدین شاه در باغ شاه، به تاریخ 10 صفر 1306 ق/ 18 اکتبر 1888 م، پرده‌برداری شد. در این مراسم رسمی، افزون‌بر شاه، شاهزادگان، اعیـان، اشراف و وزرا، و سفرای کشورهـای خارجی نیز حضور داشتند. تندیس در جزیره‌ای بود که در وسط دریاچۀ باغ شـاه قرار داشت (نک‍ : سـالور، 1/ 178- 179؛ ایران، همان، ص 2689-2690). بلاغی تأکید دارد که تندیس پیش از دورۀ پهلوی تخریب شده‌ است (ص 85).
باغ شاه باغی دولتی به شمار می‌آمد و آمدوشد به آن برای عموم مردم آزاد نبود. دفترچه‌ای از 1312 ق/ 1894 م، باقی است که در آن، آمدوشد تک‌تک افراد هنگامی‌که ناصرالدین شاه در آنجا اقامت داشت، به‌دقت ثبت شده ‌است («روزنامه ... »، سراسر مقاله). گفتنی است مجلس عروسی ناصرالدین شاه با چند تن از همسرانش در این باغ برگزار شده ‌است (سالور، 1/ 738).
مهم‌ترین کاربرد باغ شاه از زمان افتتاح آن تا دورۀ سلطنت مظفرالدین ‌شاه، برگزاری مجالس تشریفاتی بود. مسافرانی که از اروپا قصد سفر به تهران را داشتند، بیشتر از راه بندر انزلی و قزوین عبور می‌کردند؛ به همین سبب، باغ شاه مکانی مناسب برای استقبال رسمی از سفرا و نمایندگان کشورهای خارجی هنگام ورود به تهران بود. پس از 1303 ق، تقریباً از همۀ سفرای خارجی در باغ شاه استقبال شد. از شمار این سفرا سفیر کبیر و ایلچی مخصوص دولت عثمانی ( ایران، 1303 ق، ﺷﻤ 590، ص 2379، نیز 1310 ق، ﺷﻤ 794، ص 3193)، سفیر آمریکا (همـان، 1303 ق، ﺷﻤ 597، ص 2406-2407)، شـارژدافر ایتالیا (همان، 1304 ق، ﺷﻤ 614، ص 2473)، وزیرمختار آلمـان (همـان، ﺷﻤ 617، ص 2486)، وزیرمختـار روسیه (هـمــان، ﺷﻤ 628، ص 2531، نـیــز 1307 ق، ﺷﻤ 724، ص 2913)، وزیـرمختـار اتریـش ـ ‌مجـارستـان (همـان، 1304 ق، ﺷﻤ ۶۴۱، ص 2583-۲۵۸۴) و سر دراموند ولف، وزیرمختار انگلیس (همان، 1305 ق، ﺷﻤ 654، ص 2633) بودند.
در سال 1308 ق، هنگامی‌که فتحعلی خان امیر توپ‌خانه، پسر کامران‌میرزا نایب‌السلطنه درگذشت، مراسم تشییع او در باغ شاه برگزار شد و پیکر وی را برای خاک‌سپاری از آنجا به امامزاده زید بردند (سالور، 1/ 333-334).
در سال 1314 ق/ 1896 م، پس از آنکه مظفرالدین ‌شاه قاجار به سلطنت رسید و از تبریز به تهران آمد، میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان، صدراعظم وقت، باغ شاه را برای استقبال از شاه پیش از ورود به تهران در نظر گرفته ‌بود (همو، 2/ 1046-1047).
باغ شاه در تاریخ مشروطۀ ایران شهرتی تمام دارد؛ زیرا محل اقامت و مرکز فرماندهی محمدعلی شاه در جریان سرکوب مجلسیان و مشروطه‌خواهان بود. محمدعلی شاه برای آنکه باغ شاه را محل اقامت خود و سربازان قزاق تحت فرمانش کند، تغییراتی در آن داد. به نوشتۀ عین‌السلطنه، پیش از انتقال شاه به باغ، ساخت‌وسازهایی شتاب‌زده در باغ شاه آغاز و ساختمانهایی برای اقامت صدراعظم، حاجب‌الدوله و دیگر کسان شاه بنا شد. بسیاری از درختان باغ را نیز بریدند. در منابع به چرایی انتخاب باغ شاه برای مقر فرماندهی در برابر مشروطه‌خواهان اشاره‌هایی شده است. عین‌السلطنه سبب آن را اقامت صدراعظم و کسانی همچون امیربهادر در غرب تهران و در نزدیکی باغ شاه می‌داند (همو، 3/ 2224-2225؛ مستوفی، 2/ ۲۶۳)؛ ولی با پیش‌آمدن حوادث استبداد صغیر (1327 ق/ 1909 م) و پس از فتح تهران به دست مجاهدان مشروطه، آشکار شد که انتخاب باغ شاه در خارج شهر تهران علت دیگری نیز داشت. محمدعلی شاه که قصد داشت جنگی تمام‌عیار با مشروطه‌خواهان بر پا کند، سرانجام، پس از شکست در برابر مجاهدان به‌سادگی توانست فرار کند و از باغ شاه خود را به مقر ییلاقی سفارت روسیه در زرگنده برساند. برخی از مورخان تاریخ مشروطه بر آن‌اند که انتخاب باغ شاه برای مقر فرماندهی مستبدان با نظر صاحب‌منصبـان روس بود (نک‍ : ملک‌زاده، 1/ 656). محمدعلی ‌شاه پیش از رفتن به باغ شاه و نیز پس از استقرار در آن، بخش مهمی از تجهیزات نظامی و مهمات قورخانۀ تهران را به محل باغ انتقال داده بود (همو، 1/ 663؛ براون، 195).
انتقال شاه به باغ شاه بدون اجرای تشریفات معمول و با شتاب تمام انجام شد و به همین سبب، مورخان خروج شاه از شهر را به فرار او تعبیر کرده‌اند. باآنکه محمدعلی ‌شاه از باغ شاه نامه‌ای برای مشیرالسلطنه رئیس‌الوزرا فرستاد و قصد خود را فقط تغییر حال‌وهوا و استراحت اعلام کرد، هراس و نگرانی بر مردم شهر مستولی شده بود (همو، 192-193). محمدعلی ‌شاه نخست چند تن از اعیان و شاهزادگانی را که خواستار برکناری سرگی شاپشال، صاحب‌منصب روسی و معلم محمدعلی شاه بودند در باغ شاه به حضور خواست. این جمع پس از دیدار و گفت‌وگو با شاه، اجازۀ بازگشت نیافتند و تنها معتمد خاقان توانست از باغ بیرون رود و شرح ماجرا را به آگاهی مجلس برساند. از میان دعوت‌شدگانْ 3 تن، جلال‌الدوله، علاءالدوله و سردار منصور، به فیروزکوه تبعید شدند. به‌زودی بازداشت مشروطه‌خواهان و انتقال آنها به باغ شاه آغاز شد. نخستْ میرزا سلیمان ‌خان، مدیر انجمن دروازه قزوین که معاون وزیر جنگ هم بود، به اتهام مسلح‌ساختن مشروطه‌خواهان بازداشت و به باغ شاه منتقل شد (همو، 193-194). سپس، مجلس شورای ملی را نیروهای قزاق به توپ بستند و شماری از مشروطه‌خواهان تهران دستگیر و به باغ شاه منتقل شدند. در منابع تاریخی، از کسانی‌که به این باغ منتقل شدند، با عنوان اسیران باغ شاه یاد شده‌ است (همو، 29). در نخستین روزهای حادثه، چند تن از فعالان مشروطه‌خواه، همچون ملک‌المتکلمین و میرزا جهانگیر خان صوراسرافیل، بدون محاکمه و به دستور مستقیم محمدعلی ‌شاه به قتل رسیدند. شماری از آزادی‌خواهان موفق به فرار یا پناهندگی در سفـارت انگلیس شدند؛ 22 تـن از آنـان نیز در باغ شـاه زندانی ماندند (همو، 198).
سرکوب آزادی‌خواهان به دستور محمدعلی ‌شاه باعث شد سفرای کشورهای خارجی، شاه را به محاکمۀ دستگیرشدگان وادار کنند. بدین منظور، محکمه‌ای در باغ شاه تشکیل، و شاهزاده محمدحسین ‌میرزا مؤیدالسلطنه به ریاست محکمه انتخاب شد (صدر، 180-187).
باغ شاه تا فتح تهران به ‌دست مجاهدان مشروطه‌خواه، مقر حکومتی محمدعلی ‌شاه بود. پس از آنکه محمدعلی شاه از سلطنت برکنار شد، به‌تدریج باغ شاه از باغی سلطنتی به مکانی نظامی تغییر کاربری یافت. نخستین نهاد نظامی نوین که در باغ شاه آغاز به کار کرد، ژاندارمری خزانه زیر نظر مورگان شوستر، مستشار آمریکایی خزانه بود (سپهر، 105). با خروج شوستر از ایران، ژاندارمری خزانه با تشکیلات ژاندارمری دولتی ادغام شد و هنگ دو ژاندارمری در باغ شاه به ریاست ماژور شولد بران سوئدی استقرار یافت که مرکب از یک ستاد و دو گردان بود (همو، 107؛ قس: بسطامی، 58؛ سالور، ‌5/ 3544).
با آغاز جنگ جهانی اول (1332-1336 ق/ 1914- 1918 م)، شماری از اسرای اتریشی که توانسته بودند از اسارت روسها بگریزند و از سرخس به خاک ایران وارد شوند، به تهران رسیدند و در باغ شاه تحت نظر ژاندارمها قرار گرفتند (همو، ‌6/ 4271؛ سپهر، 159). رضا خان سردار سپه پس از فتح لرستان و فرونشاندن فتنۀ اسماعیل ‌خـان سیمیتقو/ سیمکو در آذربایجان، در این باغ، نشان معروف به «تمثال مبارک حضرت علی بن ابی‌طالـب» را دریافت کرد (شهری، ۲/ 633).
در سال 1320 ش، هنگام ورود نظامیان روس و انگلیس به تهران، باغ شاه تخلیه شد و در اختیار نیروهای روسی قرار گرفت (سالور، ‌10/ 7870-7871).
در دورۀ پهلوی، شکل کلی باغ شاه حفظ شد و همچنان کاربرد نظامی داشت. در دهۀ ۱۳۳۰ ش، ضلع شمالی باغ شاه محل دانشگاه جنگ بود و در بخش دیگری از آن لشکر یکم استقرار داشت (نک‍ : اطلس ... ، 197، 217). بنابر نقشه‌های دورۀ پهلوی، داخل محوطۀ باغ شاه نیز همچنان 4 خیابان اصلی وجود داشت که در محل سابق دریاچه در میدانی به یکدیگر می‌رسیدند (همان، 256، 269). امروزه ضلع شمالی محدودۀ باغ شاه خیابان دانشگاه جنگ و ضلـع غربی تـا جنوب آن ــ کـه به‌صـورت نیم‌دایـره است ــ خیابان کمالی، و ضلع شرقی آن را خیابان کارگر جنوبی محدود کرده است. محل دروازۀ باغ شاه نیز امروزه میدان حر است.