بازرگانان، بیمارستان

بازرگانان، بیمارستان \bīmārestān-e bāzargānān\ (تأسیس: بهمن 1328)، مرکز درمانی خیریه در خیابان ری، جنب بزرگراه شهید محلاتی (آهنگ پیشین). این بیمارستان را اتاق بازرگانی تهران احداث و وقف کرده است.
در ایام جنگ جهانی دوم، بازرگانان تهران با تأسیس بنگاهی خیریه به نام «بنگاه خیریۀ تهران»، به سرپرستی بازرگانی به نام فیروزآبادی تلاش کردند تا امکاناتی برای کمک به نیازمندان و افراد تهی‌دست در تهران فراهم آورند. این بنگاه خیریه در آغاز کار خود، 15 شعبه در محله‌هایی همچون پاچنار، قنات‌آباد، کوچۀ دردار، و چاله‌حصار داشت و از طریق کمکهای مالی و اعانه‌هایی که از بازرگانان و نیکوکاران تهرانی دریافت می‌کرد، در روزهای قحطیِ نان در تهران خوراک و پوشاک و دارو به مردم نیازمند می‌رساند («بیمارستان ... »، 5). پس از پایان جنگ جهانی دوم و فروکش‌کردن بحران و قحطی در تهران، این بنگاه با تغییر نام به «بنگاه خیریۀ بازرگانان»، فعالیتهای خیریۀ خود را گسترش داد و بیمارستان بازرگانان را بنیان نهاد. 
گفتنی است بانویی جوان به نام نصرت‌الملوک کاشانچی که دختر یکی از بازرگانان سرشناس تهران، مشهور به حاج علینقی کاشانی بود، در برانگیختن بازرگانان تهران برای تأسیس این بیمارستان نقش بسزایی داشت. نصرت‌الملوک در 1324 ق از دانشکدۀ پزشکی دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شده بود و در یکی از خانه‌های متعلق به پدرش در حوالی سبزه‌میدان، مطبی خیریه برای ارائۀ خدمات درمانی به زنان تهی‌دست دایر کرده بود. او توانست با حضور در مراسم میهمانی‌ای که پدرش برگزار کرده بود و شماری از بازرگانان برجستۀ تهران در آن حضور داشتند، میهمانان را تشویق کند که بیمارستانی خیریه برای درمان بیماران نیازمند در تهران تأسیس کنند. نصرت‌الملوک برای طرح این پیشنهاد ناگزیر بود بدون اجازۀ پدر در جمع میهمانان حاضر شود، و ضرورت تأسیس مرکز درمانی خیریه را به آنان یادآوری کند. این پیشنهاد مورد پذیرش میهمانان قرار گرفت و از این طریق، بنگاه خیریۀ بازرگانان تصمیم گرفت بیمارستانی در جنوب شهر تهران تأسیس کند («وبگاه ... »، بش‍‌ ؛ کاشانچی، 16). 
محل بنگاه خیریۀ بازرگانان در خیابان جامی، کوچۀ کسرى جا داشت و اتاق بازرگانی تهران امور پرداخت اعانه به این مؤسسۀ خیریه را نظارت می‌کرد. در سالهای میانی دهۀ 1320 ش، بنگاه خیریه موفق شده بود حدود 4میلیون ریال اعتبار مالی از محل اعانۀ نیکوکاران تأمین کند؛ ازاین‌رو، به پیشنهاد عبدالحسین نیک‌پور ــ رئیس وقـت اتـاق بازرگـانی تهـران ــ بنگـاه خیریـه تـأسیس بیمارستانی را در یکی از محله‌های جنوب شهر تهران، در دستور کار خود قرار داد. با درخواست بنگاه خیریه و موافقت شهرداری تهران، قطعه‌زمینی در جنوب شرق تهران در محدودۀ خیابان ری به مساحت 000‘10 مـ2 به این بنگاه واگذار شد. این زمین در گذشته، بخشی از مجموعه‌املاک کامران میرزا نایب‌السلطنه بود و «سربازخانۀ شهاب‌الملکی» یا «سربازخانۀ نایب‌السلطنه» نام داشت. در دورۀ پهلوی اول، شهرداری تهران این زمین را به نگهداری گاریها و طویلۀ اسبهای متعلق به شهرداری اختصاص داده بود و نام «محل نقلیۀ کندرو» بر آن اطلاق می‌شد («مختصری ... »، 31-32؛ «تاریخچه ... »، 14، 24؛ نیک‌پور، 25). گفتنی است بنگاه خیریه برای ساخت بیمارستان، 9 باب خانه و دکان را که در مجاورت زمینهای واگذارشده قرار داشت، درمجموع، به قیمت 000‘210‘2 ریال خریداری کرد و به زمینهای بیمارستان افزود و مساحت زمین بیمارستان بـه 500‘11 مـ2 افزایـش یـافت («مختصـری»، همـانجـا؛ «وبگاه»، بش‍‌ ). 
در سال 1325 ش، با موافقت احمد قوام، نخست‌وزیر وقت، قراردادی میان شهرداری تهران و نمایندگان بنگـاه خیریۀ بازرگانان منعقد شد. بنابر این قرارداد، بنگاه خیریه متعهد گشت در محل واگذارشده، بیمارستانی احداث کند که دارای امکانات درمانی همچون زایشگاه و شیرخوارگاه باشد. بنگاه خیریه پذیرفت به‌محض واگذاری زمین، حداکثر تا یک ماه نقشۀ ساختمان بیمارستان را آماده کند و پس از آنکه نقشه به تصویب وزارت بهداری و شهرداری تهران رسید، کار ساخت‌وساز بیمارستان را آغاز کند. بنگاه خیریۀ بازرگانان، 5میلیون ریال اعتبار برای آغاز عملیات عمرانی بیمارستان در نظر گرفت و متعهد شد 20میلیون ریال اعتبار برای تجهیز و تکمیل بیمارستان تأمین کند. بنابه موافقت شهرداری و بنگاه خیریه، ادارۀ بیمارستان برعهدۀ بنگاه خیریۀ بازرگانان قرار می‌گرفت. با تصویب هیئت وزیران قرار شد که یک‌هزارم وجه سفته‌های بازرگانی که از سوی بازرگانان تهران به بانکها ارجاع می‌شد، به حساب بنگاه خیریۀ بازرگانان واریز گردد و از طریق آن، بخشی از هزینۀ ساخت بیمارستان فراهم شود («تاریخچه»، 14-15). ساخت بیمارستان بازرگانان به هنگام بهره‌برداری، درمجموع 32میلیون ریال هزینه برده بود («مختصری»، 32). در اردیبهشت 1327، مهندس محسن فروغی، استاد دانشکدۀ معماری دانشگاه تهران، نقشۀ کامل ساختمان بیمارستان را آماده کرد و خود به‌عنوان معمار بیمارستان انتخاب شد (همانجا). 
بیمارستان از 10 بهمن 1328 آغاز به فعالیتهای درمانی کرد؛ گرچه تکمیل تجهیزات بیمارستانی تا سال 1330 ش ادامه یافت. بیمارانی که به بیمارستان مراجعه می‌کردند، رایگان درمان می‌شدند. در دی‌ماه 1329 اسناد مالکیت زمینهای بیمارستان با پرداخت 400‘ 893‘8 ریال به بنگاه خیریه واگذار، و بیمارستان موظف شد که 10 تخت بیمارستانی برای درمان بیماران نیازمندی اختصاص دهد که از سوی شهرداری تهران به بیمارستان معرفی می‌شدند. کلیۀ اموال و تجهیزات و نیز ساختمان بیمارستان، وقفی اعلام شـد. تجهیزات خریداری‌شده که در شمـار امـوال وقفی بودند، بالغ‌بر 200هزار دلار ارزش داشتند (همان، 33).
اسناد وقف بیمارستان از سوی دو وکیل اتاق بازرگانی به نامهای غلامحسین کاشف و دکتر محمود کیهان تنظیم، و بنابر آن، همۀ ساختمان بیمارستان به همراه تمام تجهیزات بیمارستانی که به نام بیمارستان بازرگانان خریداری شده و به ثبت رسیده بود، وقف شد. تولیت موقوفه برعهدۀ 5 تن به نامهای عبدالحسین نیک‌پور، محمدرضا فاطمی، محمدرضا خرازی، احمد تهرانی و عبدالله مقدم بود («تاریخچه»، 16-17). بنابه تصمیم اتاق بازرگانی تهران، ریاست بیمارستان را پرفسور گیلانشاه ــ که تحصیلات پزشکی خـود را در اروپـا تکمیل کرده بود ــ بر عهـده گرفت (همان، 18).
ساختمان بیمارستان در دو طبقه احداث شده بود. بخش اداری بیمارستان به همراه درمانگاه بیماریهای داخلی و داروخانه در بخش جنوبی بیمارستان استقرار یافت. بیمارستان دارای بخشهای کودکان، زنان، چشم، گوش، حلق و بینی، رادیولوژی، آزمایشگاه، جراحی، بیماریهای داخلی و ارتوپدی بود و تجهیزاتی چون دستگاه رادیولوژی، الکتروتراپی و فیزیوتراپی داشت. بخش ارتوپدی بیمارستان تجهیزاتی داشت که اتاق بازرگانی تهران مستقیماً از آلمان خریداری کرده بود و در دیگر بیمارستانهای ایران وجود نداشت («مختصری»، 32؛ «تاریخچه»، همانجا، نیز 24).
روزانه 180 تا 200 بیمار با مراجعه به درمانگاه بیمارستان از خدمات درمانی بهره‌مند می‌شدند. در 1333 ش، بیمارستان 80 کارمند داشت و ماهیانه 500هزار ریال هزینۀ ارائۀ خدمات درمانی آن می‌شد («مختصری»، 33). تا 15 اردیبهشت 1335 و درمجموع، 74 ماه، 508‘428 بیمار در این بیمارستان معاینه شده بودند («آمار ... »، 38).
بیمارستان به هنگام تأسیس، آب مصرفی را از طریق دو حلقه چاه عمیق تأمین می‌کرد. آب چاه در منبعی اختصاصی تصفیه، و از طریق لوله‌کشی استفاده می‌شد. بیمارستان، تجهیزات جانبی همچون آشپزخانه، اتوکش‌خانه و رخت‌شوی‌خانه داشت و ساختمانْ مجهز به سیستم حرارتی شوفاژ بود. ساختمان شمالی بیمارستان با 48 اتاق به بخشهای پزشکی اختصاص داشت و درمجموع، 200 تخت بیمارستانی در آن جای گرفته بود («تاریخچه»، همانجا).
بیمارستان بازرگانان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، چندی به نام شهید اندرزگو تغییر نام داد. پس از انقلاب اسلامی، هیئت وزیران دولت موقت، در جلسه‌ای به تاریخ 25 تیر 1358 و به پیشنهاد وزارت بهداری و بهزیستی، بیمارستان بازرگانان را به وزارت بهداری و بهزیستی واگذار کرد. بااین‌حال، اتاق بازرگانی افزون‌بر حمایت مالی از بیمارستان همچنان بر چگونگی ادارۀ آن نیز نظارت داشت. پس از یک دهه، اتاق بازرگانی به‌دلیل ادارۀ نامطلوب بیمارستان از سوی وزارت بهداشت، خواستار آن شد که بیمارستان بار دیگر در اختیار اتاق بازرگانی قرار گیرد. در 1368 ش، اتاق بازرگانی مدیریت بیمارستان را بر عهده گرفت و تا سال 1373 ش آن را اداره می‌کرد. در این سال به درخواست کمیتۀ امداد امام خمینی (ره)، و با تصویب متولیان وقتِ بیمارستان، این مرکز آموزشی به کمیتۀ امداد واگذار شد. در 14 اسفند 1381، بیمارستان بازرگانان از سوی کمیتۀ امداد امام خمینی نوسازی، و با امکانات 175 تخت بیمارستانی و درمانگاه تخصصی بازگشایی شد. از اردیبهشت 1382، بیمارستان با بخشهای اورژانس، داخلی مردان و زنان، جراحی مردان و زنان، زنان و زایمان، اتاق عمل، ICU، CCU و بخش نوزادان به ارائۀ خدمات درمانی می‌پردازد (نک‍ : «وبگاه»، بش‍‌ ). 
در سال 1395 ش، اعضای اتاق بازرگانی تهران تعهد کردند نوسازی و بازسازی بیمارستان بازرگانان را بر عهده گیرند. در دی‌ماه 1395 براساس قراردادی که میان کمیتۀ امداد و اتاق بازرگانی تهران و صنایع و معادن تهران بسته شد، بیمارستان بازرگانان دیگر بار تحت مدیریت اتاق بازرگانی تهران قرار گرفت. اتاق بازرگانی تهران در نظر دارد که بیمارستان بازرگانان به بیمارستانی فوق‌تخصصی ارتقا یابد. در هنگام واگذاری بیمارستان به اتاق بازرگانی تهران، 350 تن به‌عنوان پرسنل بیمارستان فعالیت داشتند («اتاق ... »، بش‍‌‌ ).

1. Mehrnews.  2. Bazargananhospital.
مآخذ: «آمار 15روزۀ نیمۀ اول اردیبهشت‌ماه 35 درمانگاه بیمارستان بازرگانان»، نامۀ اتاق بازرگانی، 5 خرداد 1335 ش، شم‍ 31؛ «اتـاق تهران مدیریت بیمارستـان بازرگانان را دوبـاره به دست گرفت»، خبرگـزاری مهر1 (مل‍‌ )؛ «بیمارستان 200تختخوابـی بـازرگانـان»، عصر اقتصـاد، 1328 ش، شم‍ 4؛ «تـاریخچـۀ ایجـاد بیمـارستـان بـازرگانـان»، همـان، 1330 ش، شم‍ 54؛ کاشـانچـی، نصـرت‌الملـوک، «پزشکـی نیکوکـار»، ایـران، 1394 ش، شم‍ 51؛ «مختصری راجع‌به بیمارستان بازرگانان»، نامۀ اتاق بازرگانی، 7 اردیبهشـت 1334، شم‍ 2؛ نیک‌پـور، عبدالحسیـن، «نطـق آقـای سنـاتور نیک‌پور»، همـان، 25 اسفنـد 1335، شم‍ 46-47؛ «وبگـاه بیمارستان بازرگانان»، بیمارستان بازرگانان2 (مل‍‌‌ )؛ نیز: 

Bazargananhospital, www.bazargananhospital.ir; Mehr- news, www.mehrnews.com.
مسعود تاره