بازارچه

بازارچه \bāzār-če\، مجموعه‌ای از دکانها که برای رفع نیازهای روزمرۀ مردم محله شکل می‌گرفت. 
بازارچه‌ها در نقاط مختلفی از شهر شکل گرفته بودند. برخی از بازارچه‌ها در گرههای شهری و عرصه‌های باز قرار داشتند؛ همچون بازارچۀ مروی که روبه‌روی جلوخان شمس‌العماره بود. برخی در کنار دیگر مکانهای عمومی بودند، مانند بازارچۀ حاجی حیدر که در کنار مدرسۀ عبدالکریم میرزا و مدرسۀ یونس خان واقع بود و شماری از بازارچه‌ها در مجاورت دروازه‌های شهر یا در مسیر آنها جای داشتند؛ مانند بازارچۀ نایب‌السلطنه که پس از دروازه دولاب قرار داشت. بازارچه‌ها به‌طور معمول در محله‌ها و گذرها ساخته می‌شدند، اما برخی از راسته‌های درون بازار تهران نیز به نام بازارچه شناخته می‌شدند؛ همچون بازارچۀ بین‌الحرمین. نقطۀ اشتراک محل استقرار بازارچه‌ها، تراکم رفت‌وآمد بود (معتمدی، ۱۸۱). 
سبب اصلی تشکیل بازارچه، تأمین نیازهای زندگی روزمرۀ مردم بود که دکانهایی با کسب‌وکارهای متنوع، از بقالی گرفته تا کلاه‌دوزی، این نیازها را تأمین می‌کردند. دوریِ بازار از برخی نقاط تهران، دشواری رفت‌وآمد در شهـر و ازدحـام همیشگی جمعیت در بـازار ــ که بر سختی تردد در بازار و خرید از آنجا می‌افزود ــ از دیگر دلایلی بود که وجود بازارچه‌ها را در محلات موجه‌تر می‌کرد. همچنین بازارچه‌ها، به‌سبب استقرار در درون محله‌ها، در شبکۀ روابط افراد نقش مهمی داشتند و دکان‌داران به‌سبب شناخت بیشتر مشتریان می‌توانستند اجناس را نسیه بفروشند. آن‌چنان‌که کلارا رایس، همسر یکی از میسیونرهای مذهبی، که در سالهای پایانی دورۀ قاجاریه در ایران می‌زیست، در خاطراتش دربارۀ بازارچه می‌نویسد: «اغلب در بخش پرجمعیتی از شهر، چند مغازه ازجمله یک نانوایی، خواروبارفروشی و یک قهوه‌خـانه در جوار هم قرار دارد ... این مغازه‌ها را بازارچه می‌خوانند و برای کسانی که در حوالی آنها می‌زیند، بسیار منـاسب‌اند و وسـایل آسایش آنـان را فراهم می‌آورنـد. مردم بیشتر به حساب نسیه از آنها خرید می‌کنند، لکن به جای آنکه در پایان هر هفته یا ماه حساب خود را تصفیه کنند، هر مشتری چوب‌خطی به طول تقریباً یک پا دارد» (ص ۱۳۸). 
افزون‌بر بازارچه‌ها، دکانهای بسیاری در شهر وجود داشت. وجه تمایز بازارچه‌ها با دکانهای گذر و کوچه‌، مسقف‌بودن عرصه‌ای بود که دکانهای بازارچه را فراگرفته بود (کریمان، ۳۲۱-۳۲۲؛ معتمدی، ۱۸۴). سقف بازارچه می‌توانست از مصالح بنّایی، و با طاق و تزیینات مفصل پوشانده شده باشد (کریمان، ۳۲۱؛ بنجامین، ۵۷)، یا سقف موقتی باشد که آن را با مصالحی سبک، مانند چادر و حتى با شاخ‌وبرگ و تکه‌های پارچه برپا داشته باشند (پولاک، ۶۶). 
تفاوت میان بازار و بازارچه را برخی منابع مبنی‌بر دو ویژگی می‌دانند: ۱. در بازارچه برخلاف بازار بزرگ خانه‌های فراوانی وجود داشت؛ ۲. در بازار پوشاک و مایحتاج خانه به فروش می‌رسید، درحالی‌که در بازارچه اغلب مواد اولیۀ غذایی در دسترس قرار می‌گرفت (معتمدی، همانجا). برخی نیز تفاوت بازار و بازارچه را در محل استقرارشان می‌دانند و معتقدند که بازار بیشتر در مدخل شهر و در امتداد دروازه‌ها قرار داشته، درصورتی‌که بازارچه داخل محله و محل خرید ساکنان بوده است (شهبازی، ۴۵-۴۶). تفاوتهای یادشده چندان بدون ایراد به نظر نمی‌آید، زیرا نخست، در بازار به گواهی نقشه‌های تاریخی تهران، خانه‌های مسکونی بسیـاری وجـود داشـتـه (نک‍ : اطلـس ... ، ۵۶، ۱۰۷؛ نیـز نقشه‌های کرشیش و عبدالغفار)، گرچه به‌احتمال درِ این خانه‌ها به راسته‌های اصلی بازار باز نمی‌شده است؛ دوم، در بازار هم دکانهایی که مواد غذایی اولیه را بفروشند، وجود داشت ( آمار ... ، 305). گرچه بیشتر دکانهای بازارچه‌ها را دکانهای بقالی، میوه‌فروشی، سبزی‌فروشی، نانوایی و دیگر کالاها و خدمات مرتبط با ضرورتهای زندگی روزمره تشکیل می‌داد، اما گاهی بزازی، خیاطی و حتى زرگری نیز جزئی از دکانهای یک بازارچه به شمار می‌رفت (همان، ۲۴۷)؛ سوم، وجه تفاوتها نیز چندان با چینش بازار و بازارچه‌ها در تهران همخوانی نداشت. 
 در تهران قدیم، بازارچه‌های گوناگونی وجود داشت، اما در دورۀ پهلوی با تغییر شکل شهر و خیابان‌کشیهایی به سبک جدید، بسیاری از بازارچه‌ها از میان رفتند. طاق‌ و سقف بازارچه‌ها برداشته و جزئی از گذرگاهها شدند و کاروان‌سراهای پیرامون بازارچه‌ها که مرکز توزیع محصولات بودند، از بین رفتند یا به توقفگاه خودرو بدل شدند (معتمدی، همانجا). 
بازارچه‌ها در نقشه‌ها و منابع گوناگون ثبت شده‌اند. در آمار دارالخلافه در ۱۲۶۹ ق/ 1853 م، اسامی بازارچه‌های مختلف، بیشتر در محلۀ سنگلج، با شمار دکانها و مالکان و فعالیتی که در هر دکان صورت می‌گیرد، نوشته شده است که عبارت‌اند از: بازارچۀ صندوقدار (نک‍ : آمار، همانجا)، بازارچۀ درب‌خانۀ میرزا ابوالحسن خان (همان، 251)، بازارچۀ امامقلی (همان، ۲۵۲)، بازارچۀ میرزا یوسف (همان، ۲۵۳)، بازارچۀ درب‌خانۀ آقا محمدحسن صندوقداری (همانجا)، بازارچۀ عباس (همان، ۲۵۴)، و بازارچۀ گذر والی (همانجا). از بازارچه‌های دیگر محله‌ها تنها از بازارچۀ ظل‌السلطانی در بازار نام برده شده است. 
در نقشۀ دارالخلافۀ تهران متعلق به سال ۱۲۷۵ ق، که با آمار مذکور حدود ۶ سال فاصله دارد، بازارچه‌هایی در محلۀ عودلاجان هم جانمایی شده‌اند که عبارت‌اند از: بازارچۀ مروی و بازارچۀ احمد کور ( اطلس، ۵۱). در محلۀ بازار و چاله‌میدان بازارچه‌ای جانمایی نشده است و بازارچه‌های محلۀ سنگلج عبارت‌اند از: بازارچۀ آب‌پخش‌کن، بازارچۀ صندوقدار، و بازارچۀ میرزا یوسف (همان، ۵۷). در آمار دارالخلافۀ ۱۳۱۷ ق، دیگر از بازارچه‌ها به‌صورت مجزا صورت‌برداری نشده و گاهی هنگام برشمردن دکانهای محلات، از برخی بازارچه‌ها نام برده شده است؛ همچون بازارچۀ حاجی شیخ سیف‌الدین که در محلۀ دولت قرار داشت (ص ۳۷۸). در نقشۀ دارالخلافه متعلق به ۱۳۰۹ ق، بازارچه‌های محلۀ بازار به‌صورت چشمگیری افزایش یافته‌اند. بازارچۀ بین‌الحرمین، بازارچۀ حاجی قاسم، بازارچۀ صندوقدار، و بازارچۀ کنار خندق از بازارچه‌های محلۀ بازارند (نک‍ : اطلس، ۱۰۶). بازارچه‌های‌ حاجی آقا محسن، حاجی امین خان، میرزا محسن نظری و نایب کریم در محلۀ تابع بازار قرار داشته‌اند (همان، ۱۱۰). در محلۀ سنگلج نیز بازارچه‌های بسیاری در نقشه جانمایی شده‌اند که عبارت‌اند از: بازارچۀ آب‌پخش‌کن، بازارچۀ آصف‌الدوله، بازارچۀ حاجی حیدر، بازارچۀ معیرالممالک، بازارچۀ میرزا حسین خان و بازارچۀ میرزا زمان کردستانی (همان، ۱۱۱). برای محلۀ چاله‌میدان، بازارچۀ نایب‌السلطنه (همان، ۱۰۱)، و برای تابع محلۀ چاله‌میدان بازارچۀ منیرالسلطنه جانمایی شده‌اند (همان، ۱۰۴). با توجه به گوناگونی اسامی و شمار بازارچه‌های تهران در منابع مختلف، احتمالاً شمار بازارچه‌های تهران بسیار بوده است و برخی از این بازارچه‌ها به نامهای گوناگونی خوانده، و ثبت شده‌اند.
پس از تخریب حصار ناصری تهران در سالهای آغازین سدۀ 14 ش، دیگر بازارچه‌ای مشابه بازارچه‌های قدیم ساخته نشد (معتمدی، ۱۸۴)، اما نام شماری از بازارچه‌ها که تاکنون بر جای مانده‌اند، عبارت‌اند از: بازارچه‌های استاد علی، سعادت، سقاباشی، صاحب جمع، عباس‌آباد، قوام‌الدوله، کربلایی عباسعلی، معیر، مقدس، منوچهر خان، نیز بازارچۀ نو و بازارچۀ نایب‌السلطنه.

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، ۱۳۶۸ ش؛ اطلس تهران قدیم؛ بنجامین، س. گ.، ایران و ایرانیان، ترجمۀ محمدحسین کردبچه، تهران، ۱۳۶۳ ش؛ پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، ۱۳۶۸ ش؛ رایس، کلارا کولیور، زنان ایرانی و راه ‌و رسم زندگی آنان، ترجمۀ اسدالله آزاد، تهران، ۱۳۸۳ ش؛ شهبازی، داریوش، تهران‌نامه، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۹۷ ش؛ کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهران، ۱۳۵۵ ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش.

مریم عمّارلو