باجمانلوها

باجمانلوها \bājmānlūhā\، محله‌ای فرعی در شمال غربی محلۀ سنگلج، در تهران عهد قاجار. 
در نقشـۀ کرشیش از تهران که در 1275 ق/ 1859 م، به چاپ رسیده، محلۀ باجمانلوها در منتهاالیه گوشۀ شمال غربی حصار شاه‌تهماسبی تهران، تقریباً به‌صورت یک مثلث با 3 کوچۀ اصلی جانمایی شده است. در این نقشه، سراسر جانب غربی محلۀ باجمانلوها متصل به دیوار باروی تهران نشان داده شده است. کوچه‌ای از گوشۀ شمال غربی باروی تهران از شمال به جنوب کشیده شده است که در مسیر خود، به سمت جنوب شرقی تغییر مسیر می‌دهد و در پایان، به «سر آب‌پخش‌کن» می‌رسد. کوچه‌ای دیگر در جنوب محلۀ باجمانلوها از محل دیوار و باروی تهران به سمت شرق امتداد یافته، و با گردش به سمت شمال شرقی ادامۀ مسیر داده، و سرانجام، به کوچه‌ای واقع در جانب شرق با چند پیچ‌وخم کشیده شده است و در محل گردش کوچۀ ضلع جنوبی، به آن متصل می‌شود و از آن، گذشته و تقاطعی را تشکیل می‌دهد (نک‍ : اطلس ... ، 45). 
در نقشۀ نجم‌الدوله از تهران که در 1309 ق/ 1892 م، به چاپ رسیده، محلۀ باجمانلوها بسیار متفاوت از آنچه در نقشۀ کرشیش آمده، ترسیم شده است. در این نقشـه، هستۀ اصلی محلۀ باجمانلوها به‌صورت کوچه‌ای با یک قوس نزدیک به دایره، و با چند انشعاب نشان داده شده است. در جانب شمال غربی این کوچۀ قوسی‌شکل، کوچه‌ای بن‌بست از شرق به غرب کشیده شده است. کوچه‌ای نیز از جانب شرقی این کوچۀ قوسی‌شکل منشعب شده، که در ابتدای جانب شمالی آن، از راه یک گذرگاه باریک به کوچه‌ای که در شمال محلۀ باجمانلوها از شرق به غرب امتداد داشته، متصل می‌شده است. اگر جزئیات نقشۀ نجم‌الدوله را درست بدانیم، راه دسترسی به هستـۀ مرکزی محلۀ باجمانلوها ازطریق همین کوچۀ باریک صورت می‌گرفته است. کوچه‌ای دیگر از جانب جنوب شرقی کوچۀ قوسی‌شکل با چند پیچ‌وخم از شمال به جنوب کشیده شده است. این کوچۀ بن‌بست در مسیر خود با یک گردش °90، به سمت غرب تغییر مسیر می‌دهد. در نقشۀ نجم‌الدوله، برخلاف نقشۀ کرشیش، محلۀ باجمانلوها متصل به دیوار باروی تهران ترسیم نشده، بلکه این محله با فاصله‌ای قابل‌توجه از حصار تهران نشان داده شده است (نک‍ : همان، 79). 
بررسی نقشـۀ برزین از تهران که در سالهـای پایانـی سلطنت محمد شاه قاجار (1250-1264 ق/ 1834- 1848 م) ترسیم شده است، روشن می‌سازد که در زمان ترسیم این نقشه، حدفاصل محلۀ باجمانلوها با دیوار باروی تهران پوشیده از باغ بوده است. شاید مساحیهای نادرست در نقشۀ کرشیش موجب شده باشد تا این باغها در نقشه لحاظ نشود. در نقشۀ برزین، محلۀ باجمانلوها تقریباً شبیه به آن چیزی که در نقشۀ کرشیش آمده، ترسیم شده است؛ با این تفاوت که آن کوچه‌ای که از محل دیوار بارو به جانب شرق کشیده شده است و از میان محلۀ باجمانلوها می‌گذرد، در این نقشه وجود ندارد. 
محلۀ باجمانلوها از محله‌های کهن تهران به شمار می‌رفته، و با توجه به موقعیت مکانی آن که در نزدیکی مظهر قنات سنگلج (سرِ آب‌پخش‌کن) جای داشته، چه‌بسا دیرینگی شکل‌گیری آن به روزگاران پیش از قاجارها باز می‌گشته است. در نقشۀ ناسکوف از تهران که در 1241 ق/ 1826 م، در دورۀ فتحعلی شاه قاجار ترسیم شده، و باآنکه این نقشه فاقد جزئیات است، اما محلۀ باجمانلوها در آن قـابل‌تشخیص است (نک‍ : همـان، 19). در سالهـای پایانی سلطنت رضا شاه، به‌منظور نوسازی بخشهایی از بافت قدیمی و فرسودۀ محلۀ سنگلج، محلۀ باجمانلوها تخریب شد و در دورۀ پهلوی دوم با احداث پارک شهر، اراضی این محله در محوطۀ این پارک قرار گرفت (نک‍ : ه‍ د، پارک شهر). 
باجمانلوها که این محله به نام آنها منسوب است، تیره‌ای از طایفۀ کرد زعفرانلو به شمار می‌روند که در شمال خراسان سکونت دارند و به کرد قوچان نیز معروف‌اند. زبانشان کردی کرمانجی است و به ترکی و فارسی نیز سخن می‌گویند. نام باجمانلوها در منابع، به‌صورتهای مختلف باچوانلو، باچاوانلو، باچبانلو، قاچکانلو، باج‌خوانلو، باشقانلو، باشکانلو، باشمانلو و باشمانلی نیز آمده است. کردهای شمال خراسان در روزگاران صفویه و افشاریه، برای جلوگیری از تاخت‌وتازهای ازبکان و ترکمنها به خراسان کوچانده شدنـد (نک‍ : دبـا، باچوانلـو). به گمـان قوی، گروهـی از باجمانلوها هنگام جنگهای ایران و روسیه در روزگار فتحعلی شاه قاجار، به‌همراه سران نظامی طایفۀ خـود، در تهران اقامت گزیده‌اند. 

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ دبا.

علی کرم‌همدانی