باب همایون، دروازه

باب همایون، دروازه \darvāze-ye bāb(-e) homāyūn\، دروازه‌ای در میدان توپ‌خانۀ دارالخلافۀ ناصری که به شمال خیابان الماسیه یا باب همایون گشوده می‌شد. 

دروازۀ باب همایون 4 سال پس از آغاز تخریب حصار تهماسبی در سال 1288 ق/ 1871 م، به‌منظور گسترش تهران، و بـا حمایت محمدرحیم خان علاءالدوله ملقب به امیرنظام، نسقچی‌باشی و فراش‌باشی وقت، در مکان دروازۀ دولت (ارگ، اسدالدوله) پیشین ساخته شد. ساخت آن با تعریض و بازآرایی خیابان الماسیه و بنای سردر الماسیه (سردر شمالی ارگ سلطنتی) هم‌زمان بود (کریمان، 128، 164، 170؛ نجفی، 137، 138؛ معتمدی، 231؛ تهران‌نگـاری، 3، 7، 15؛ نیـز نک‍ : ه‍ د، المـاسیه، سردر و خیابان).
ازآنجاکه این دروازه در جای دروازۀ دولت قدیم ساخته شده بود، تا مدتی، بنای تازه به نام دروازۀ دولت، خیابان جدید به نام خیابان دولت، و سردر شمالی ارگ که در جنوب خیابان واقع بود، به نام باب همایون شناخته می‌شد. در روزنامۀ ایران در هشتم ذیقعدۀ 1288 (ص 1)، و نیز در مرآة البلدان، که تألیف آن حدود سال 1295 ق/ 1878 م است (نک‍ : اعتمادالسلطنه، 3/ 1673)، نامها به‌ترتیب یادشده آمده است. این نام‌گذاری تا چندین سال بعد نیز رایج بود؛ برای نمونه در 15 ربیع‌الاول 1291 همان روزنامۀ ایران در اعلان فروش خانه‌ای واقع در لاله‌زار، نشانی آن را «بیـرون دروازۀ دولت» ذکـر کرده است (شم‍ 217، ص 4)؛ اما این وضع در حال تغییر بود، چنان‌که در نمرۀ دیگری از روزنامۀ ایران به تاریخ 10 جمادی‌الآخر 1292، نشانی خانه‌ای مقابل سفارت انگلیس را «بیرون دروازۀ باب همایون» نیز نوشته‌اند (ص 6). اطلاق نام «دروازۀ دولت» به دروازۀ شمالی خیابان، گویا تا چند دهه بعد همچنان رایج بود (معتمدی، 231-232). احتمالاً با احداث دروازه و خیابان دولت در محدودۀ تازه‌ساز شمال تهران، نامهای باب همایون و الماسیه در این مورد رایج‌تر شد؛ چنان‌که در «نقشۀ دربهای ورودی کاخهای سلطنتی»، ترسیم عبدالله مهندس، به تاریخ 1295 ق، نام خیابانْ «الماسیه»، دروازۀ واقع در منتهاالیه جنوبی خیابان (شمال ارگ) «سردرب الماسیه»، و دروازۀ شمال خیابان (جنوب غربی میدان توپ‌خانه) «درب الماسیه» است (نک‍ : تهران‌نگاری، 24). در مورد خیابان، به‌تدریـج هر دو نام کاربرد یافت و گاه حتى توأمان به‌صورت «خیابان الماسیه موسـوم بـه بـاب همـایون» از آن یـاد شـده اسـت (نک‍ : اعتمادالسلطنه، تاریخ ... ، 3/ 1928). 
در اسنادی چون نقشۀ عبدالغفار در 1309 ق/ 1892 م (نک‍ : تهـران‌نگـاری، 40)، «نقشـۀ پـروژۀ چراغ‌گـاز» در 1310 ق (همان، 54) و آمار دارالخلافۀ تهران در 1317 ق (ص 407)، نام خیابان الماسیه یا «در الماس» به‌تنهایی ذکر شده است؛ درمقابل، در بسیاری از شماره‌های روزنامۀ ایران از سالهای 1294 تا 1318 ق، گاه نام «باب همایون» به‌تنهایی در اشاره به خیابان آمده است؛ اما در مورد دو دروازه یا سردری که در شمال و جنوب این خیابان قرار داشت، در متون و اسناد، نامها متغیر بوده، و از این ‌جهت شرح وقایع برای مخاطبان امروزی با توجه به نام مکان آنها مبهم است؛ یعنی گاه از یکی به نام الماسیه، و دیگری باب همایون، و گاه برعکس (نک‍ : ایران، 1294 ق، شم‍ 318، ص 4، 5، نیز 1315 ق بب‍‌ )، و گاه از هر دو به نام الماسیه، یا هر دو باب همایون یاد شده است. 
درهرحال، در اینجا مراد از «دروازۀ باب همایون» دروازه‌ای است که در تقاطع خیابان الماسیه و میدان توپ‌خانه واقع بود. از طریق این دروازه، از میدان توپ‌خانه به مدرسۀ نظام، قورخانه، مسجد مهد علیا، مدرسۀ سابق مجمع‌الصنایع، سردر الماسیه در جنوب خیابان الماسیه و مجموعۀ ارگ سلطنتی دسترسی وجود داشت (ذکاء، 339، 342، 343). 
گفته می‌شود نام «باب همایون» برگرفته از نام دروازۀ بیرونی توپقاپی، ارگ سلطنتی عثمانیان در استانبول، به‌معنـای دروازۀ شاهی بود (نک‍ : ایرانیکا، III/ 284)؛ امـا تاکنون شواهدی متقن مبنی‌بر علت این نام‌گذاری عرضه نشده است. حدود 50 سال بعد از احداث، در سال 1300 ش، در شورای اداری بلدیه تصمیم گرفتند به‌مرور همۀ دروازه‌های میدان توپ‌خانه، جز دروازۀ خیابان الماسیه یا باب همایون، برچیده شود (بلدیه، 11). 
این دروازه همان‌طور که از نامهای متعددش برمی‌آید، دروازۀ اصلی ورودی به ارگ، محل آمدوشد شاه و درباریان و ــ به‌سبب قرارگیری در بدنۀ میدانی شهری ــ ارتباط‌دهندۀ مردم با دستگاه سلطنت به شمار می‌رفت؛ چه‌بسا به‌همین‌سبب، مجلل‌ترین دروازه در میان 6 دروازۀ میدان توپ‌خانه بود. ارتفاع 4 دروازۀ خیابانهای چراغ‌گاز، مریض‌خانه، لاله‌زار و علاءالدوله، هم‌سطح با بدنۀ میدان توپ‌خانه بود؛ اما دروازۀ باب همایون و ناصریه را به‌ترتیب بلندتر از بدنۀ میدان ساخته بودند (محمدزاده مهر، 48- 49)؛ به‌طوری‌که ارتفاع دروازۀ باب همایون نزدیک به دو برابر دیوارۀ اصلی میدان بود (همو، 53). این دروازه که بدنۀ آن عقب‌تر از بدنۀ میدان جا گرفته بود، 3 دهانه به‌صورت طاق قوسی دوطبقه داشت که با ترکیب دو دهانۀ طاق‌نمای دوطبقه به بدنۀ میدان متصل شده بود (نجفـی، 141؛ محمدزاده مهر، همانجاها)؛ اگرچه هر 3 دهانۀ میانی برای آمدورفت تعبیه شده بودند، از تصاویر برمی‌آید که دهانۀ کناری با خیابان باب همایون اختلاف سطح داشت (ذکاء، 346)، یا به‌مرورزمان این اختلاف سطح پدید آمده بود؛ درنتیجه در دوره‌ای دو دهانۀ کوچک دو طرف ویژۀ افراد پیاده، و دهانۀ میانی که طول و ارتفاع بزرگ‌تری داشت، محل گذر سواره بود. به گمانی در رویدادهای ویژه، دهانه‌های جانبی به‌طور موقت بسته می‌شدند (نک‍ : محمدزاده مهر، 71، تصویر؛ ذکاء، همانجا) و گویا پس از مدتی دهانه‌های جـانبی کور شدنـد («دروازه ... »، بش‍‌ ). در طبقۀ دوم، دو اتاق در بالای درهای جانبی، و ایوانی با خورشیدی مجلل در بالای دهانۀ میانی دروازه تعبیه شده بود (ذکاء، 340). بر بلندای دهانه‌های دروازه از سمت میدان توپ‌خانه، 6 منارۀ باریک و کشیده به‌صورت پلکانی قرار داشت که با احتساب 4 منارۀ سمت خیابان الماسیه، تعداد مناره‌های دروازه به 10 می‌رسید (محمدزاده مهر، 22). همچنین درهای دهانه‌های عبوری کناری را در کارخانۀ دارالخلافه، و از چدن ساخته بودند که به‌روزترین عناصر کاربردی در معماری آن روزگار بود ( ایران، 1288 ق، شم‍ 17، ص 2؛ ذکاء، همانجا؛ نجفی، 140). 
 میدان توپ‌خانه از کانونهای پُررفت‌وآمد شهر بود. نزدیکی آن به خیابان علاءالدوله، مکان بسیاری از سفارتخانه‌ها، موجب می‌شد افزون‌بر مردم عادی، ساکنان و مسافران فرنگی دارالخلافه، ازجمله سفرا نیز دائم از این میدان بگذرند و ازآنجاکه بسیاری از رویدادهای جمعی چون جشنها و مسابقه‌ها در این میدان برگزار می‌شد، گهگاه محل عبور و حضور شاه و درباریان از میان و در میان مردم عادی نیز بود (همو، 197، 198، 201، 203، 205). خیابان الماسیه نیز از مهم‌ترین خیابانهای تهران در محلۀ ارگ، و محل زندگی افراد سرشناس و برگزاری جشن همراه با تفریحاتی چون آتش‌بازی بود («نامه‌ها ... »، گ 30 ر). ازاین‌رو، دروازۀ باب همایون که واسط میان دو فضای شهری بود، کارکردهایی فراتر از یک دروازه داشت که یکی از آنها نظارت بر رفت‌وآمدها بود؛ گویی نماینده و چهرۀ پادشاه و خانوادۀ سلطنتی محسوب می‌شد؛ امری که در ظاهر بنا و عناصر الحاقی و پیرامونی آن نمایان بود. دروازۀ باب همایون مدخلی به مجموعۀ سلطنتی از جانب میدان توپ‌خانه و نماد مقر حکومت در این میدان بود (نجفی، 139). در مقابل دروازه، چراغی با پایۀ چدنی نصب شده بود که اگرچه هیچ‌گاه روشن نمی‌شد، ابزاری تجملی بود که بر زیبایی دروازه می‌افزود (همو، 140). می‌توان تصور کرد نور چراغها و آتشهایی که در شبهای جشن در میدان و خیابان باب همایون روشن می‌شد (ضرابیان، 47، 48؛ «نامه‌ها»، همانجا)، با تلألو رنگ کاشیها و شیشه‌های رنگی درهای طبقۀ دوم دروازه، جلوه‌ای از نور به دروازه می‌بخشید و شکوه سلطنتی را به بینندگان القا می‌کرد. همچنین گویا در میان مردم باورهایی دربارۀ این دروازه وجود داشت؛ برای مثال، نقاره‌چیان هر غروب در ایوان بالای دروازه می‌نواختند (نجفی، 139)؛ نیز مردم باور داشتند اگر دختران دم بخت هنگام نواختن اولین ضربۀ نقاره در شب چهارشنبه‌سوری از زیر دروازه رد شوند، بخت آنها باز می‌شود (حالت، 45). 

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، 1368 ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، به کوشش اسماعیل رضوانی، تهران، 1363 ش؛ همو، مرآة البلدان، تهران، 1367 ش؛ بلدیه (مجله)، تهران، 1300 ش، س 1، شم‍ 15؛ ایــران، تهـران، سـالـهـا و شـمـاره‌هـای مختلف؛ تهران‌نگاری؛ حـالت، ابوالقـاسم، «نوروز در راه است: چهارشنبه‌سوری و آیینهـایش»، حـافظ، تهران، 1383 ش، شم‍ 12؛ «دروازۀ باب همایون»، نگارستان، پایگاه رقومی اسناد تصویری تـاریخ شهر و معمـاری ایـران (نک‍ : مل‍‌ )؛ ذکـاء، یحیى، تـاریخچۀ ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، تهـران، 1349 ش؛ ضرابیان، آزاده، تأسیس کارخانۀ برق و پیامدهای اجتماعی آن در شهر تهران دورۀ قاجار، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد تـاریخ ایران اسلامی، دانشکدۀ ادبیـات، زبانها و تاریخ، دانشگـاه الزهرا، تهران، 1396 ش؛ کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهـران، 1355 ش؛ محمدزاده مهر، فـرخ، میدان توپ‌خانۀ تهـران، تهران، 1382 ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، 1381 ش؛ «نامه‌های مقامات حکومتی، شاهزادگان، روحانیان، نظامیان و رعایا از طهران، ولایات، کارلسباد و برلین به شاه»، سند آرشیو ملی ایران، تهران، 1306-1322 ق، شم‍ 967‘ 7/ 295؛ نجفی، مهنام، میدان توپ‌خانۀ دارالخلافۀ ناصری، تهران، 1390 ش؛ نیز: 

Iranica; Negarestandoc, www. negarestandoc. ir/ documentdetial.aspx?id=105149 (acc. Dec. 13, 2022). 
فاطمه احمدی ـ صبا مدنی قهفرّخی