باب همایون، حمام

باب همایون، حمام \ham(m)ām-e bāb-e homāyūn\، حمامی واقع در خیابان امام خمینی، خیابان باب همـایون، کوچۀ قنات با ملکیت شخصی.
این حمام مردانه که امروزه نیز دایر است، در گذشته به نام حمام پاک شناخته می‌شد و درواقع حمام خصوصی ناصرالدین شاه قاجار (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م) بوده است. این حمام در محدودۀ ارگ سلطنتی قرار داشته است و در سالهای پایانی دورۀ قاجار عمومی شد (کزازی، 97). ستوده در مقاله‌ای، بخشی از خاطرات کودکی‌اش را در این حمام آورده است (ص 11). در طول زمان، بخشهایی ازجمله ورودی اصلی بنا از میان رفته، و بازسازی، تعمیر و تغییراتی در این حمام صورت پذیرفته است. بخشهای اصلی حمام عبارت‌اند از:

ورودی

ورودی اصلی حمام از میان رفته است. امروزه ورودی حمام درگاهی مستطیل‌شکل است که دری آهنی دارد. بر فراز این ورودی کتیبه‌ای سنگی و جدید وجود دارد که آیۀ «وَ اِنْ یَکادُ» (قلم/ 68/ 51) روی آن نقر شده است. پس از عبور از در ورودی و فرود از 9 پله، پاگردی کوچک وجود دارد. با چرخشی °90 از این پاگرد، و فرود از دو پلۀ دیگر، فضای سربینه دیده می‌شود. نمای ورودی از سنگ مرمر سفید جدید و پله‌ها از سنگ یک‌تکه است. ازارۀ دیوار دالان ورودی با کاشیهای سفید و گل‌دار دورۀ متأخر پوشیده شده است.

بینه

سربینۀ حمامْ مستطیل‌شکل و در ضلع شمالی بنا واقع است. در 4 ضلع بینه 4 غرفۀ رخت‌کن وجود دارد. سکوی بینه و کفش‌کنهای اصلی از میان رفته‌اند. امروزه پیرامون بینه کمدهای چوبی نصب شده‌اند که مشتریان بتوانند کفش و لباس خود را در آن قرار دهند. پوشش سقف بینه گنبدی است. در گریو گنبد بینه تزیینات کاربندی و نیز آهک‌بری با نقوش گیاهی و اسلیمی دیده می‌شود. 

میاندر

میاندر فضایی مستطیل‌شکل و پوشش سقف آن گنبدی است. در گوشۀ شمال غربی میاندر، گرم‌خـانۀ حمام قرار دارد.

گرم‌خانه

گرم‌خانه در ضلع شمالی حمام قرار گرفته، و به‌شکل مستطیل است. سنگینی بار سقف گنبدی گرم‌خانه را 4 ستون سنگی به زمین منتقل می‌کنند. خزینه که در ضلع شمالی گرم‌خانه، و تون که پشت خزینه واقع بود، تخریب شده، و از بین رفته‌اند (اکبری).

مآخذ

اکبری، پریوش، تحقیقات میدانی؛ ستوده، منوچهر، «حمـام در خاطرات من»، مجموعه‌مقالات همایش حمام در فرهنگ ایرانی، تهران، 1384 ش؛ قرآن کریم؛ کزازی، ماندانا، بررسی باستان‌شناختی حمامهای عمومی دورۀ قاجار، بافت قدیم شهر تهران، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد رشتۀ باستان‌شناسی، دانشگاه تهران، تهران، 1389 ش.

پریوش اکبری