اندیشۀ دن بسکو، آموزشگاه

اندیشۀ دن بسکو، آموزشگاه\āmūzešgāh-e andīše-ye don bosko\، آموزشگاهی وابسته به میسیون مذهبی سالزین در تهران که در دورۀ پهلوی فعالیت می‌کرد (1331- 1358 ش).

سالزینها امروزه جمعیتی از مسیحیان کاتولیک هستند که به‌ویژه به آموزش کودکان و نوجوانان فقیر و بی‌بضاعت می‌پردازند. میسیون مذهبی سالزین را یک کشیش جوان به نام قدیس ژان بسکو/  دن بسکو (1814- 1888 م)، به سال 1859 م/ 1276 ق، در شهر تورینوی ایتالیا تأسیس کرد. وی تلاش داشت با سازمان‌د‌هی جمعیتی از کشیشان و مؤمنان مسیحی، امکان تحصیل کودکان یتیم و بی‌سرپرست را فراهـم آورد. در 1888 م/ 1305 ق، بـه هنگـام مـرگ دن بسکو، اعضای میسیون سالزین که در آغاز 17 تن بودند، به حدود هزار تن افزایش یافته، و مؤسسات چندی نیز در ایتالیا، اسپانیا، فرانسه و شماری دیگر از کشورها تأسیس کرده بودند. امروزه سالزینها سازمانهای آموزشی مختلفی را در بسیـاری از کشورها ترتیب داده‌اند، و بـه فعالیتهای آموزشـی می‌پردازند (بریتانیکا، ذیل سـالزین؛ حداد عادل، 16؛ سالنامه ... ، 1341-1342 ش، 11-14).
مرکز تشکیلات سالزینها همچنان در شهر تورینو قرار دارد. مبلغان سالزین که در ایران فعالیتهای آموزشی داشتند، بخشی از تشکیلات سالزین در خاورمیانه به شمار می‌آمدند که مرکز فعالیت آنها در بیت‌المقدس قرار داشت (همان، 26).
آغاز فعالیت سالزینها در ایران به سال 1316 ش/ 1937 م بازمی‌گردد. در این سال، 4 کشیش وابسته به سالزینها به ایران مسافرت کردند تا ادارۀ کلیسایی به نام کنسولاتا را در تهران بر عهده گیرند. این کلیسا را کارگران و کارمندان ایتالیایی راه‌آهن سراسری ایران در خیابان فرانسه (نوفل‌لوشاتوی کنونی) بنا نهاده بودند. فعالیتهای آموزشی نخستین گروه کشیشهای سالزین در بحبوحۀ جنگ جهانی دوم (1939-1945 م) با دشواریهایی روبه‌رو شد و تنها در 1323 ش/ 1944 م، و در اواخر جنگ جهانی بود که سالزینها توانستند مدرسه‌ای شبانه‌روزی بـرای آموزش 32 دانش‌آموز در تهران بر پا دارند. دانش‌آموزان در این مدرسۀ شبانه‌روزی به دو زبان فارسی و انگلیسی تحصیل می‌کردند. با گذشت 10 سال، شمار دانش‌آموزانی که در مدرسۀ شبانه‌روزی تحصیل می‌کردند، به 358 تن رسید.
با افزایش شمار دانش‌آموزان، میسیون تصمیم بر آن گرفت تا افزون‌بر آموزش دانش‌آموز به‌صورت شبانه‌روزی، دانش‌آموزان روزانه را نیز بپذیرد. به این منظور ناچار شد تا فعالیتهای آموزشی خود را با قوانین وزارت فرهنگ ایران تطبیق دهد (همان، 15-17). از آن پس میسیون، محـل مدرسۀ شبانـه‌روزی را از خیابان فرانسه به خیابان شاهرضا (خیابان انقلاب کنونی)، و از آنجا بـه خیابان کاخ (فلسطین کنونی) انتقال داد.
سالزینها برای آنکه فعالیت رسمی آموزشی در ایران داشته باشند، ناچار بودند که امتیاز تأسیس مدرسه را به نام یک ایرانی به ثبت برسانند و مطابق قوانین وزارت فرهنگ ایران عمل کنند. به همین سبب در 1331 ش/  1952 م، امتیاز تأسیس دبستانی به نام «اندیشه» را به مسئولیت و مدیریت دکتر احمد رضوانی، دانش‌آموختۀ حقوق در پاریس، از شورای عالی فرهنگ تقاضا کردند. پس از پذیرش این تقاضا، در همان سال تقاضای دیگری برای افتتاح دبیرستان اندیشه صورت گرفت و ازسوی وزارت فرهنگ مورد پذیرش واقع شد. مدیریت دبیرستان نخست بر عهدۀ شخصی به نام محمدحسین موسوی بـود، اما پس از چندی، با استعفای او، خسرو رضایی به مدیریت دبیرستان تعیین شد. تغییر مدیر مدرسه با تصویب شورای عالـی فرهنگ صـورت گرفت. در سـال تحصیلی 1341- 1342 ش، مدیریت دبیرستان اندیشه نیز بر عهدۀ دکتر احمد رضوانی قرار داشت و او هر دو بخش دبستان و دبیرستان این آموزشگاه را مدیریت می‌کرد.
تا سال 1333 ش/ 1954 م، آموزشگاه دن بسکو در خیابان کاخ، و در مکانی اجاره‌ای فعالیت داشت، تااینکـه میسیون تصمیم بر آن گرفت که مکانی اختصاصی برای مدرسه و آموزشگاه بنا کند. به همین منظور، زمینی به مسـاحت 14هزار مـ2 در بخشی از اراضی عباس‌آبـاد خریداری شد. نقشه و طرح مدرسه را شخصی به نام مهنـدس آفاق طراحی کرد. بودجۀ سـاخت مدرسۀ جدید توسط انجمن نیکوکاری سالزینها تأمین گشت و شرکت ملی نفت ایران نیز مبلغ 20هـزار تومان، و جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران نیز 5هزار تومان به ساخت مدرسه کمک مالی کردند. کارهای اجرایی ساخت مدرسۀ جدید از 1337 ش آغاز شد.
در مراسم آغاز به ساخت بنا دکتر گارلی، رئیس سالزینهای خاورمیانه حضور داشت. معمار ساختمان، مهندسی ایتالیایی به نام چیدنیوی، و مجری طرح نیز شرکت ساختمـانی آرارات بود. ساختمان مدرسـه در 300‘2 مـ2 بنا شد و درکل با احتساب زیرزمین، چهارطبقه بود. پایان کار ساختمان و به‌ بهره‌برداری‌رسیدن آن درمجموع، 5میلیون تومان هزینه داشت. مساحت حیاط ساختمان جدید آموزشگاه اندیشۀ دن بسکو 045‘1 مـ2 بود و چندین محوطۀ ورزشی نیز در آن برای بازیهای تیمی در نظر گرفته شده بود (سالنامه، 1341-1342 ش، 47- 49).
در سال 1342 ش/ 1963 م، مجموعه‌ای به‌عنوان باشگاه فارغ‌التحصیلان، سالن تئاتر و ناهارخوری و سالن سرپوشیدۀ ورزشی و اتاقهای آزمایشگاه به مجموعۀ ساختمان مدرسه افزوده شد (همان، 1342-1343 ش، 16- 17). امروزه بنای این ساختمان با عنوان مدرسۀ شهید محمد منتظری در حدود خیابان سهروردی در خیابان اندیشه، بین خیابان اندیشۀ پنجم و ششم بر جاست.
بخشی از فضای جدید مدرسه به شبانه‌روزیها اختصاص داشت. در محیط شبانه‌روزی، شاگردان مسلمان و مسیحی کنار هم زندگی می‌کردند. صبحها از ساعت 7، پس از بیدارباش، شاگردان مسلمان موظف بودند به اتاق مطالعه، و شاگردان مسیحی به نمازخانه بروند. پس از صرف صبحانه، برنامه‌های درسی در دو نوبت صبح و عصر ارائه می‌شد. عصرها دانش‌آموزان ساعتی را به بازی در محوطۀ باز می‌پرداختند و دو ساعت را به مطالعه می‌گذراندند. مدرسۀ اندیشۀ دن بسکو باآنکه در برنامۀ درسی خود آموزشهای مسیحی را نداشت، ولی روزهای یکشنبه تعطیل بود و دانش‌آموزان به استراحت می‌پرداختند. روزهای جمعه نیز بنابه قوانین دولتی ایران، تعطیل به شمار می‌آمد (همان، 1341-1342 ش، 52-55؛ شهریاری، 414).
گفتنی است آموزشگاه اندیشۀ دن بسکو در ساحل نوشهر مازندران نیز اردوگاهی برای فعالیتهای تابستانی دانش‌آموزان داشت (سالنامه، همان، 103.- 105، نیز 1342- 1343 ش، 94-95). آموزشگاه اندیشه دارای امکانات دیگری همچون بهداری و کتابخانه بود و فعالیتهای ورزشی، هنری و فرهنگی نیز در آن بر پا می‌شد (همان، 1341-1342 ش، 82، 90-91، 98، نیز 1342-1343 ش، 69، جم‍ ‌‌).
نشان آموزشگاه اندیشۀ دن بسکو از یک دایره تشکیل شده بود که گرداگرد آن عبارت آموزشگاه دن بسکو تهران با حروف لاتین، و در پایین آن نیز در یک سطر، عبارت «آموزشگاه اندیشه ـ دن بسکو ـ تهران»، به فارسی نوشته شده بود. داخل‌ دایره تصویر یک سپر نقش شده بود که در آن ستاره‌ای دنباله‌دار به سمت بالا حرکت می‌کرد و پایین آن نیز به انگلیسی نوشته شده بود: «ستاره‌ای در شرق». آموزشگاه اندیشـه باآنکه وابسته به میسیون مذهبی کاتولیک بود، ولی تبلیغات دینی و تشویق به نوکیشی در برنامۀ آموزشی این مدرسه جای نداشت و دانش‌آموزان مسلمان به‌مانند دیگر مدرسه‌های ایران، آموزش می‌دیدند (همان، 1341-1342 ش، 20).
کارکنان آموزشگاه اندیشه به دو دسته تقسیم می‌شدند: دستۀ نخست، کشیشان اعضای میسیون سالزین بودند که به‌صورت رسمی حقوقی دریافت نمی‌کردند. در دهۀ 1340 ش/ 1960 م، چند کشیش ازجمله آلفردو پیکیونی رئیس آموزشگاه، دلمیترو کارلسو و فلاویو فدلی سرپرستهای آموزشگاه، و فرانکو امتو سرپرست اخلاقی آموزشگاه در شمار تشکیلات آموزشگاه اندیشه بودند (همان، 26- 28). گروه دیگر، کارکنان و دبیران استخدام وزارت فرهنگ ایران بودند که در کنار تشکیلات سالزین، مواد درسی آموزشگاه را تدریس می‌کردند. شماری از دبیران مشهور تهران نیز همچون پرویز شهریاری، مهدی صنیعی، و محمد نصرالله در این مدرسه تدریس داشته‌اند (برای فهرستی از آموزگاران مدرسه در دهۀ 40، نک‍ : همان، 33 بب‍ ؛ شهریـاری، همانجـا). فهرستـی از دانـش‌آمـوزان آموزشگاه اندیشه در سالنامۀ آموزشگاه اندیشه در سالهای 1341-1342 ش (ص 56 بب‍ ‌‌)، و نیز 1342-1343 ش (ص 22 بب‍ ‌‌) منتشر شده است.
تدریس زبان انگلیسی به‌صورت مستمر، از مشخصه‌های مهم آموزشگاه اندیشه بود. فارغ‌التحصیلان این مدرسه این امکان را داشتند تا مدرک رسمی آموزشی‌ای که به تأیید دانشگاه کیمبریج می‌رسید، دریافت کنند (همان، 1341-1342 ش، 77؛ ایرانشهر، 2/ 1211).
در سال 1342 ش، 33٪ از مجموع 200‘1 دانش‌آموز آموزشگاه اندیشه در شمار اقلیتهای مذهبی، و بقیه، دانش‌آموزان مسلمان بودند (سالنامه، 1341-1342 ش، 79). گفتنی است آموزشگاه دن بسکو پیش از انقلاب اسلامی، مدرسۀ دخترانه‌ای نیز به نام مدرسۀ سهیل داشت که به نوشتۀ پرویز شهریاری، در جادۀ قدیم شمیران واقع بود (ص 417).

مآخذ

ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، تهران، 1343 ش، شم‍ 22؛ حداد عادل، غلامعلی، «هنرستان فنی دن بسکو»، رشد معلم، تهـران، 1369 ش، شم‍ 70؛ سالنـامۀ آموزشگـاه اندیشۀ دن بسکـو (تهران، 1341-1342)، تهران، 1342 ش؛ همان (تهران، 1342-1343)، تهران، 1343 ش؛ شهریاری، پرویز، «پرستو»، چیستا، تهران، 1383 ش، شم‍ 214-215؛ نیز:

Britannica, micropaedia, 1986.
مسعود تاره