امینی، نصرت الله

امیـنـی \amīnī\، نصـرت‌الله (1295- 1388 ش)، از سیاست‌مداران ملی‌گرا و نیک‌نام در دوران معاصر ایران، و شهردار تهران در دورۀ دوم نخست‌وزیری محمد مصدق.

زندگی

نصرت‌الله امینی در اراک (سلطان‌آباد پیشین) زاده شد. او تا سال دوم مقطع متوسطه در زادگاهش تحصیل کرد. سپس، به همراه خانواده‌اش به تهران آمد و در مدرسۀ دارالفنون، نزد معلمانی سرشناش چون جلال‌الدین همایی، نصرالله فلسفی و علی‌اکبر سیاسی آموزش دید و در 1314 ش در رشتۀ ادبی از این مدرسه فارغ‌التحصیل شد (امینی، نصرت‌الله). 
امینی در همان سال، برای تحصیل در رشتۀ حقوق در دانشگاه تهران پذیرفته شد و در طول تحصیل در کسوت کارآموز در دادگستری نیز شاغل بود. او در 1317 ش، تحصیلات دانشگاهی خود را در مقطع لیسانس به پایان رساند و برای خدمت نظام وارد دانشکدۀ افسری شد که تا 1319 ش طول کشید. وی از همین زمان در منصب قاضی در دادگستری تهران مشغول به کار شد. او در دادگستری در سمتهایی گوناگون چون نظارت، دادستان ثبت کل، ریاست دادگاه مبارزه با گران‌فروشی، و معاونت ادارۀ بازرسی وزارت دادگستری فعالیت کرد؛ همچنین مدتی برای مأموریتی از طرف وزارت دادگستری در خوزستان خدمت کرد (همو).
امینی در دوره‌ای که در ادارۀ بازرسی وزارت دادگستری مسئولیت داشت، در جریـان سفر به خمین، بـا رئیس بهداری این شهر، حسین عطایی، آشنا شد و در 1324 ش با یکی از فرزندان او، ناهید عطایی، ازدواج کرد (همو). نتیجۀ ازدواج آنها 5 فرزند بود که از میانشان محمد امینی (1330-1401 ش) مورخ و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران، و فریبا امینی خبرنگار و پژوهشگر مستقل، شناخته‌شده‌ترند (شفیعیان، 654). گویا خانوادۀ عطایی در خانۀ پدر آیت‌الله روح‌الله خمینی زندگی می‌کردند و از این طریق، امینی از دهۀ 1320 ش با آیت‌الله مرتضى پسندیده و برادرش، آیت‌الله خمینی آشنا شد؛ چنان‌که خطبۀ عقد او با ناهید عطایی را آیت‌الله خمینی جاری کرد (امینی، فریبا، «پدرم ... »، بش‍‌ ). این آشنایی و ارتباط تا پس از انقلاب اسلامی نیز ادامه داشت. 
امینی به گفتۀ خودش، ازطریق مطبوعات و یکی از استادانش، میرزا محمدطاهر تنکابنی، فقیه و فیلسوف ایرانی، از دور محمد مصدق را می‌شناخت و به وی علاقه‌مند بود. نخستین بار پس از شهریور 1320، در دورۀ تصدی دادستان ثبت کل در خانۀ مصدق، در محلۀ باغ فردوس در شمیران با او ملاقات کرده بود تا در مبارزات انتخاباتی برای ورود مصدق به مجلس شورای ملی فعالیت کند (امینی، نصرت‌الله). وی در جریان تشکیل جبهۀ ملی اول و دوم، با نیروهای سیاسی ملی‌گرا همکاری داشت و از اعضای کمیتۀ اجرایی نهضت مقاومت ملی، و همچنین از اعضای شورای مرکزی و دبیر جبهۀ ملی دوم بود (همو، نجاتی، 1/  109، 146، 257). 
مصدق در دورۀ اول نخست‌وزیری، امینی را به ریاست بازرسی نخست‌وزیری گماشت. پس از قیام 30 تیر 1331، و بازگشت مصدق به نخست‌وزیری، این بار امینی به سمت شهردار تهران منصوب شد. دورۀ شهرداری وی تا تیر 1332 طول کشید و مدتی پیش از کودتای 28 مرداد، او به سازمان بیمه‌های اجتماعی کشور منتقل شد و ریاست هیئت مدیرۀ این سازمان را به عهده گرفت (امینی، نصرت‌الله). 
پس از کودتا، امینی بیش از 6 بار به‌سبب فعالیتهای سیاسی‌اش به همراه دیگر نیروهای سیاسی ملی‌گرای هوادارِ مصدق بازداشت و راهی زندان شد؛ اما به گفتۀ خودش، هیچ‌وقت محاکمه نشد (نیز شفیعیان، 657). از آن پس، او دیگر مایل نبود در دستگاه حکومت باقی بماند و از تمام مشاغل و سمتهای دولتی کناره‌گیری کرد و تا سالهای پایانی دهۀ 1340 ش، در ایران در کسوت وکیل و حقوق‌دان به کارهای گوناگون، چون مشاور قضایی انتشارات فرانکلین، به ریاست همایون صنعتی‌زاده پرداخت (امینی، فریبا، «پدرم»، بش‍‌ ، «نامه‌ها ... »، 308). همچنین، تا زمان حیات مصدق، وکالت او را به عهده داشت و از معدود افرادی بود که اجازه داشت در احمدآباد، تبعیدگاه مصدق، با او دیدار کند. مکاتبات او با مصدق به کوشش فرزندش، فریبا امینی، در ایالات متحده با عنوان نامه‌هایی از احمدآباد منتشر شده است (نک‍ : شفیعیان، 656). امینی در 1349 ش به همراه خانواده‌اش از ایران به آمریکا مهاجرت کرد و تا مدت کوتاهی پیش از انقلاب اسلامی در آنجا باقی ماند (امینی، فریبا، «پدرم»، بش‍‌ ). 
امینی مانند بسیاری از کنشگران سیاسی، در سال 1357 ش با آیت‌الله خمینی در پاریس دیدار کرد و هم‌زمان با انقلاب به ایران بازگشت. پس از پیروزی انقلاب، در دولت موقت مهدی بازرگان، به استانداری فارس منصوب شد؛ اما به‌سبب اختلاف دربارۀ اختیاراتش در مقایسه بـا نیروهای نظامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که به‌تازگی تشکیل شده بود، از سمتش استعفا داد. او برای حل این اختلاف، در قم به دیدن آیت‌الله خمینی رفت؛ اما گفت‌وگو را بی‌نتیجه یافت و پس از استعفا، رسماً از سیاست کناره‌گیری کرد. پس از این رویداد، امینی دیگر با آیت‌الله خمینی ملاقات نکرد (همان؛ امینی، نصرت‌الله). 
امینی مدت کوتاهی پس از استعفا بار دیگر به ایالات متحده مهاجرت کرد و اگرچه گهگاه به ایران سفر می‌کرد، تا پایان عمر مقیم آمریکا بود (امینی، فریبا، همان، بش‍‌ ). او در فروردین 1388 در آمریکا درگذشت (شفیعیان، 657). 

تصدی شهرداری تهران

نصرت‌الله امینی از مرداد 1331 تا کمتر از یک سال بعد شهردار تهران بود (امینی، نصرت‌الله). در دهۀ 1330 ش انتخاب شهرداران مطابق مادۀ 29 قانون تشکیل شهرداریها و انجمن شهرها و قصبات (مصوب 1328 ش) صورت می‌گرفت که بنابر آن، اعضای انجمن شهر با رأی مخفی، 3 تن را از اهالی محل یا از میان کارمندان دولت و شهرداران، ازطریق فرماندار به وزارت کشور پیشنهاد می‌کردند و وزارت کشور برای یکی از آنان حکم ریاست شهرداری صادر می‌کرد. برای ریاست شهرداری تهران لازم بود شاه نیز فرمان صادر کند («قانون ... »، بش‍‌ ؛ حبیبی، 100، 101). در نبود انجمن شهر ــ وضعیتی که در زمان انتصاب نصرت‌الله امینی برقرار بود ــ مطابق قـانون مصـوب 1325 ش وزارت کشـور، مسئولیت قائم‌مقامی انجمن را به عهده داشت (همو، 100)؛ اما به گفتۀ امینی، انتصاب او با تصمیم مستقیم محمد مصدق، نخست‌وزیر وقت، صورت گرفت و ازاین‌رو، امینی به این مقام پاسخ‌گو بود؛ به‌ویژه که موقعیت شهردار تهران را هم‌تراز وزرا می‌دانست (امینی، نصرت‌الله). گویا رقابتهای سیاسی در دورۀ دوم نخست‌وزیری مصدق موجب شده بود که آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی، رئیس وقت مجلس شورای ملی (دورۀ هفدهم)، با گزینش نصرت‌الله امینی مخالفت کند، اما مصدق در نامه‌ای به کاشانی در دفاع از افراد برگزیدۀ کابینه‌اش، امینی را «از فعال‌ترین اعضای نخست‌وزیری» وصف کرده بود (شروین، 141، 142). 
آغاز به کار امینی در سمت شهردار، مقارن با موفقیت مصدق و همراهانش در دادگاه بین‌المللی لاهه در 1331 ش، در اثبات عدم صلاحیت این دادگاه در رسیدگی به پروندۀ اختلاف حقوقی میان دولتهای ایران و انگلستان بود. بـه‌منظـور گرامیـداشـت هـانـری رولـن ــ سیـاستمـدار سوسیالیست بلژیکی ــ وکیل دولت ایران در این دادگاه، از اولین اقدامات امینی در شهرداری، نام‌گذاری یکی از خیابانهای تهران به نام پروفسور رولن بود. به این منظور خیابان موزه در محوطۀ میدان مشق انتخاب شد که ساختمان کوچک محل پیشین شرکت نفت انگلیس در آنجا مستقر بود (امینی، نصرت‌الله). نام خیابان مذکور در نقشۀ کنونی تهران «شهید غلامحسین یارجانی» است که موازی خیابانهای کوشک مصری و امام خمینی قرار دارد ( نقشه ... ). 
دورۀ دوم نخست‌وزیری مصدق با دشواریهای مالی گسترده‌ای ناشی از تحریمهای بین‌المللی برای دولت ایران همراه بود که در پی اختلافهای دولت ایران با دولت انگلستان بر سر قراردادهای استخراج و فروش نفت، پس از ملی‌شـدن صنعـت نفت در ایـران پدیـد آمـده بـود (نک‍ : گذشته ... ، 603، 607- 609، 617- 618، 631، 649). این دشواریها بر ادارۀ شهرداری تهران نیز اثرگذار بود و به گفتۀ امینی موجب شده بود شهرداری بودجۀ لازم را در اختیار نداشته باشد. امینی برای تأمین بودجه و ایجاد امکان اجرای طرحهای عمرانی در شهر تهران دو اقدام در جهت بازسازی سازمان و تعادل در بودجۀ شهرداری تهران انجام داد: نخست اینکه با کسب اختیاراتی از نخست‌وزیر، وضعیت کارکنان شهرداری و تناسب دستمزد و وظایفشان را بررسی کرد و تعدادی از کارکنانی را که «بیجا حقوقهای گزاف می‌گرفتند»، بازنشسته کرد؛ دیگر آنکه با کسب اجازه از نخست‌وزیری، و مکاتباتی با دیگر دستگاهها، در اجرای عملیات عمرانی شهرداری از تجهیزات و نیروی کار آنها ازجمله ماشین‌آلات وزارت راه و سربازان وظیفۀ ادارۀ مهندسی ارتش بهره گرفت (امینی، نصرت‌الله). 
امینی تصدی شهرداری را با بازدید از شهر به همراه یکی از مدیران شهرداری آغاز کرد و در همین بازدیدهای اولیه، متوجه وضعیت نامناسب دسترسی به آب آشامیدنی در جنوب تهران شد (همو)؛ البته وضعیت نامناسب آب آشامیدنی در تهران مشکلی تازه نبود و از دو دهه پیش از آن، تلاشهایی برای لوله‌کشی آب آشامیدنی شده بود که در دورۀ شهرداری امینی، بسیاری از آن تلاشها در قالب تأسیس و فعالیت ادارۀ آب تهران، اجرای عملیات لوله‌کشی و احداث تصفیه‌خانه‌ها در نقاط مختلف تهران ثمـر داد (نک‍ : محبوبی، 3/ 521-536). بـااین‌حـال، امینـی تلاش کرد توزیع آب قنات شاه در جنوب شهر را ازحیث بهداشت و قیمت، سامان‌دهی کند که تا زمان افتتاح شبکۀ آب شهری، آب در تانکر به‌صورت رایگان در این مناطق توزیع شود؛ همچنین ادارۀ آب تهران را ملزم کرد که لوله‌کشی این مناطق را در اولویت بگذارد. وی پیش از راه‌اندازی شبکۀ سراسری لوله‌کشی آب تهران، ازطریـق آب رودخانه‌های کن و کرج، با حفر چاه عمیق در محلات جنوب شهر، آب‌رسانی در این مناطق را آغاز کرد؛ چه‌بسا جریان‌یافتن آب چاههای عمیق در شبکۀ لوله‌کشی شهری محلات جنوب تهران در مرداد 1332، اندک‌زمانی پس از تغییر سمت امینی از شهرداری تهران به ریاست سازمان بیمه‌های اجتماعی، نتیجۀ همان تلاشها باشد (امینی، نصرت‌الله؛ محبوبی، 3/ 536). 
افزون‌براین، بازدید امینی از محلات جنوبی تهران، مقدمـۀ تکمیل معـابر کمربند جنوب تهران شد. به گفتـۀ او در آن زمـان، از میدان محمدیه به سمت دروازه غـار خیابانی نبود و از دروازه غار هم راه مناسبی به شهر وجود نداشت (نک‍ : تهران‌نگاری، 195)؛ خیابان خیام نیـز تا خیابان شوش امتداد نداشت؛ در دورۀ شهرداری او نقشه‌هایی برای پیوندیافتن امتداد این معابر تهیه، و مطابق آن عملیات عمرانی صورت گرفت (امینی، نصرت‌الله). آن‌طور‌که نقشه‌های 1332 ش تهران نشان می‌دهد، از این زمان خیابان باغ انگوری را که در جنوب میدان محمدیه و در امتداد جنوبی خیابان خیام واقع بود، به سمت جنوب امتداد داده، و به خیابان شوش رسانده‌اند؛ خیابان شوش را نیز از تقاطع با خیابان خانی‌آباد به سمت شرق امتداد داده، و تا خیابان ری رسانده‌اند (نک‍ : تهران‌نگاری، 198، 202-203). 
از دیگر اقدامات امینی در این دوره، سرعت‌بخشیدن به عملیات احداث پارک شهر تهران در اراضی سنگلج بود. مطابق سندی از وزارت دارایی، دست‌کم از 1326 ش، برنامۀ اختصاص زمینهای سنگلج به احداث پارک و بناهای دولتی در دستور کار دولت قرار داشت («اختصاص ... »، گ 1 ر)، اما گویا این طرح تا زمان شهرداری امینی اجرایی نشده بود؛ چنان‌که در «نقشۀ شهری تهران» از 1331 ش، محدودۀ کنونی پارک شهر را با نام «میدان سنگلج» جانمایی کرده‌اند و آنچه ترسیم شده است، صورت پارک ندارد ( تهران‌نگاری، 192)، درحالی‌که در نقشۀ جدید خط سیر اتوبوس‌رانی تهران و نقشۀ راهنمای تهران و اطراف، از 1332 ش، این محدوده به‌ترتیب به نامهای پارک‌شهر و باغ ملی جانمایی شده است (همان، 198، 202-203). گویا در این دوره بنا بود بخشی از درآمد حاصل از فروش بنزین صرف ساخت گرم‌خانه‌هایی برای فقرای بی‌خانمان شهرها شود. امینی پس از گفت‌وگو با نخست‌وزیر گروهی از همان افراد بی‌خانمان را در احداث و تکمیل پارک شهر به کار گرفت و به جای ساخت گرم‌خانه از محل مالیات بنزین به آنها دستمزد داد. او به خاطر دارد که در این دوره با همراهی مهندسانی از وزارت کشاورزی، نقشه‌ای برای پارک تهیه، و نهالهایی نیز از کرج خریداری، و عملیات احداث پارک آغاز شد (امینی، نصرت‌الله). تأیید اینکه دقیقاً تا چه حد از کار احداث این پارک در دورۀ یک‌سالۀ شهرداری امینی صورت گرفت، به‌سبب فقدان مدارک و اسناد دشوار است؛ اما گزارش عملیات شهرداری تهران از 9 ماه نخست سال 1333 ش (یک سال پس از پایان تصدی او بر شهرداری) نشان می‌دهد گل‌کاری، چمن‌کاری، کاشت درخت و تأمین روشنایی این پارک همچنان ادامه داشته است. به‌رغم نیمه‌تمام‌بودن پارک و به‌درازاکشیدن افتتاح رسمی آن تا 1339 ش، دست‌کم از 1333 ش امکان گردش و برگزاری مراسم در آنجا وجود داشته است («امور ... »، 16؛ برای اطلاع بیشتر، نک‍ : ه‍ د، پارک شهر).