امینی، فخرالدوله

امینی \amīnī\، فخرالدوله (1262-1334 ش/ 1883-1955 م)، از شخصیتهای معروف و متنفذ عصر قاجار و پهلوی، بانوی نیکوکار، دختر مظفرالدین شاه، عروس امین‌الدوله، و مادر دکتر علی امینی (ه‍ م‌م). نام شناسنامه‌ای او اشرف‌الملوک قاجار، معروف به فخرالدوله و خانم فخرالدوله بود.

فخرالدوله در تبریز به دنیا آمـد و پدرش مظفرالدین میرزا به هنگام تولد او در مقام ولیعهد ناصرالدین شاه در دارالسلطنۀ تبریز اقامت داشت. فخرالدوله سومین فرزند مظفرالدین شاه از سرورالسلطنه بود. تحصیلات مقدماتی را در مکتب‌خانـۀ مخصـوص شاهـزادگان در ارگ تبریز به پایان برد و تا 13سـالگی در همانجا بود. در 1313 ق/  1896 م که ناصرالدین شاه به قتل رسید، همراه پدر و خانواده به تهران آمد. خاله‌اش نجم‌السلطنه، او را برای فرزندش دکتر محمد مصدق اسماً نامزد کرده بود، اما این وصلت سرنگرفت، و روابط دو خواهر به تیرگی گرایید و تا به آخر هم تیره ماند.
پس از جلوس مظفرالدین شاه بر تخت سلطنت (1313 ق) و انتصاب امین‌الدوله به صدارت (1315 ق)، شاه با ازدواج فخرالدوله با محسن خان امین‌الملک، پسر امین‌الدوله که جوانی تحصیل‌کرده، زبان‌دان و خوش‌خط‌وربط بود، موافقت کرد. امین‌الملک دختر محسن خـان مشیرالدوله (ه‍ م) را در عقـد خود داشت و از این همسرش صاحب فرزند نشده بود و درعین‌حال علاقه‌ای هم بین آن دو نبود. او همسرش را طلاق داد و با فخرالدولۀ نوجوان ازدواج کرد (امینی، علی، 138؛ امینی، ایرج، 20-21؛ مهاجر، 516-520).
ایـن ازدواج بی‌حرف‌وحدیـث نبـود؛ به‌ویژه مخالفـان امین‌الدوله و دوستان مشیرالدوله به آن شاخ و برگ دادند، حتى شاه را به نداشتن استقلال رأی متهم کردند و امین‌الدوله را به «شمشیری چوبین در غلاف مرصع هندی» مانند کردنـد (نک‍ : احتشام‌السلطنـه، 284؛ هـدایت، 144- 145؛ سیاح، 497؛ اتحادیه، 73-74)؛ نیز این ازدواج از عوامل عـزل و طرد امین‌الدوله قلمـداد شده اسـت (نک‍ : افضل‌الملک، 168).
فخرالدوله که عروسی تیزهوش، درّاک، فعال، مدیر و با شخصیتی قوی بود، به‌سرعت توجه امین‌الدوله را به خود جلب کرد. او دربارۀ مسائل مختلف، ازجمله مسائل حکومتی و دیدگاههای اصلاح‌طلبانه‌اش، ساعتها با فخرالدوله به گفت‌وگو می‌نشست. فخرالدوله از این طریق با اندیشه‌های اصلاح‌طلبانۀ امین‌الدوله آشنا شد و به ضرورتِ تحولی در اوضاع و احوال سیـاسی ـ اجتمـاعی پی برد. در مواردی هم که اختلافات امین‌الدوله با مخالفان صاحب‌نفوذش بالا می‌گرفت، فخرالدوله وساطت، و با پدرش گفت‌وگو می‌کرد. او به هنگام بروز مشکلات برای امین‌الدوله، همراه وی بود؛ به‌ویژه پس از برکناری‌اش از صدارت (امینی، علی، 139-140؛ مهاجر، 523).
امین‌الدوله پس از عزل از صدارت و بازگشت از سفر حج، در 1322 ق در لشت‌نشـا درگذشت (معیرالممالک، 71) و املاک، اموال و لقبش (امین‌الدوله) به محسن خان رسید. انقلاب مشروطه ساختار قدرت و بسیاری مناسبات را تغییر داد. محمـدعلـی شـاه قاجار (سل‍ 1324-1327 ق/  1906- 1909 م) با خواهر ناتنی‌اش، فخرالدوله، و محسن خان مناسبات حسنه‌ای نداشت (امینی، علی، 140). محسن خان نیز در ساختار سیاسی دگرگون‌شده جایگاه پیشینش را از دست داده بود؛ به‌ویژه آنکه در ماجرای پارک اتابک که به کشته‌شدن یک روحانی، و ضرب‌وشتم شماری از سران مشروطه انجامید، به همکاری با دربار متهـم شده بـود (دولت‌آبـادی، 332 بب‍ ‌‌). افزون‌برایـن، او به‌سبب شخصیت ناتوانش، از عهدۀ ادارۀ املاک وسیع در آن دورۀ پرآشوب، در برابر مخالفان و نیز در برابر روستاییان ناراضی آن خطه برنمی‌آمد. جنگلیها به رهبری میرزا کوچک خان در یورشی او را به گروگان گرفتند (فخرایی، 85؛ گیلک، 55- 58) و در ازای آزادی‌اش 70هزار تومان باج خواستند (افشار، 234) که در آن زمان رقم بسیار کلانی بود.
در آن اوضاع آشفته که با سالهای انقراض سلسلۀ قاجار مقارن شده بود، فخرالدوله ناگزیر شد زمام همۀ امور را شخصاً به دست بگیرد. مشکلات حقوقی این املاک را از بزرگ‌ترین دعواهای حقوقی کشور دانسته‌اند (مهاجر، 528- 529). ادارۀ این املاک، با وجود مدعیان بسیار و بانفوذ کار ساده‌ای نبود. کودتای 1299 ش سید ضیاء‌الدین طباطبایی و قدرت‌گرفتن همکاران او که جملگی مخالف خاندان قاجار بودند، کار را بر فخرالدوله سخت‌تر کرد. او دست‌تنها در برابر انبوه مخالفان، مصلحت را در حمایت از سردار سپه (بعداً رضا شاه) دید و براساس یادداشتهای علی‌ امینی، در بیرون‌راندن سید ضیاء از صحنۀ قدرت نقشی ایفا کرد (امینی، ایرج، 28- 29). فخرالدوله به یاری هوش، موقعیت‌شناسی، توان سخنوری و مناسبات گسترده‌اش، برضد سید ضیاء‌الدین و به سود رضا خان عمل کرد. املاک لشت‌نشا با حکمیت خود رضا خان و در دورۀ ریاست وزرایی او (1300-1304 ش)، در نشستی با حضور شاهزاده فرمانفرما و خانم فخرالدوله، از چنگ مدعیان صاحب‌نفوذ بیرون آمد و دعوایی دیرینه پایان یافت (برای تفصیل ماجرا، نک‍ : همانجا؛ مهدوی، 291؛ بهبودی، 120؛ برای اطلاعات بیشتر دربارۀ اوضاع لشت‌نشـا، نک‍ : عباسی، جم‍ ‌‌).
در آغاز انتقال سلطنت از قاجار به پهلوی (1304-1357 ش)، شماری از شاهزادگان یا مقاومت نشان دادند یا به سلطنت جدید تمکین نکردند. به‌روایت علی امینی و سلیمان بهبودی، رضا شاه با خانم فخرالدوله دیدار کرد و یک بار هم به منزل او رفت و از او خواست تا شاهزادگان قاجار را جمع، و به آنها گوشزد کند که دست از تحریک و مخالفت بردارند (نک‍ : بهبودی، همانجا). جدا از موافقت خانم فخرالدوله با سلطنت رضا شاه و همراهی با او، ممکن است رضا شاه به اقدام نمادینی دست زده باشد و درحالی‌که در خاندان قاجار مردانی معمر و بانفوذ بودند، برای تحقیرکردن شاهزادگان قاجـاری مدعی به شیوۀ خودش، بانویی را حامل پیـامی تهدیدآمیز قرار داده باشد. در منابع مختلف از قول رضا شاه نقل کرده‌اند که او گفته است قاجاریه یک مرد و نیم بیشتر نداشته، مردش فخرالدولـه و نیم‌مردش آقـا محمد خـان بوده است (نک‍ : بامداد، 3/  199؛ امینی، ایرج، همانجا).
اوقات فخرالدوله در دورۀ حکومت رضا شاه بیشتر به امور کشاورزی که در این زمینه بسیار مطلع و باتجربه هم بود، آبادانی و نیز تربیت فرزندانش صرف شد. او پس از سقوط رضا شاه در شهریور 1320، به کارهای خیریه بیشتر توجه کرد (مهاجر، 537).
فخرالدوله از امین‌الدوله صاحب 9 فرزند شد، 8 پسـر و یک دختر. از میان پسران او علی امینی، فرزند پنجمش، به نخست‌وزیری رسید (1340-1341 ش). پسـر هفتمش، ابوالقاسم امینی، چند بار نمایندۀ مجلس شورا شد و در دورۀ حکومت دکتر محمد مصـدق (1330-1332 ش)، از 1331 تا 1332 ش کفیل وزارت دربار بود (عاقلی، 1/ 217، 224). محمود امینی، پسر چهارم، به درجۀ سرتیپی و فرماندهی ژاندارمری رسید (همانجا). معصومۀ امینی، تنها دختر وی، همسر دکتر مشرف‌الدولۀ نفیسی، پسر ناظم‌الاطبای کرمانی (ه‍ م) شد که مقام وزارت داشت (عاقلی، 1/ 224). احمد امینی به کار مهندسی اشتغال داشت. رضا و محمد امینی در زمینهای مادرشان در کهریزک زراعت و مرغداری می‌کردند. محمدحسین امینی در زمان حیات فخرالدوله بر اثر بیماری سل درگذشت و غلامحسین امینی 105 سال عمر کرد و پس از انقلاب درگذشت (به نقل شفاهی از ایرج امینی).
فخرالدوله به عمران و آبادانی علاقۀ بسیار داشت. چند بار به اروپا سفر کرد و با پیشرفتهای مغرب‌زمین از نزدیک آشنا شد (مهدی‌نیا، 34). او که زنی پایبند به مذهب و بری از تظاهر بود، بخشی از ثروتش را در امور خیریه صرف کرد. دبستان امین‌الدوله و پرورشگاهی برای کودکان بی‌سرپرست در تهران، دبستان و بیمارستانی در کهریزک، دبستانی در لشت‌نشا، بیمارستانی مخصوص مسلولان در شاه‌آباد (دارآباد) تهران، و مسجد امین‌الدوله (نیز معروف به مسجد فخر و مسجد فخرآباد) در محلۀ فخرآباد تهران از نهادهایی است که این زن نیکوکار تأسیس کرد و برای ادارۀ آنها موقوفاتی اختصاص داد. او همچنین شماری کودک بی‌سرپرست را بزرگ کرد و به ثمر رساند.
به فخرالدوله نسبت شاعری هم داده، و نامش را در شمار شاعران معاصر ایران آورده‌اند؛ اما این نسبت نادرست است و او را با فخرالدوله، دختر ناصرالدین شاه که طبع شعر داشت، اشتباه گرفته‌اند (برای اطلاع دقیق‌تر، نک‍ : معیرالممالک، 62). دربـارۀ ثـروت، نفـوذ و قـدرت فخرالدوله افسانه‌سرایی و مبالغـه زیـاد شده است. برای مثال، گفته‌اند که وسعت املاکش در لشت‌نشا از مساحت کشـور سویس بیشتر، یا اینکه ثروتمندترین زن در قارۀ آسیا بوده است (نک‍ : «ثروتمندترین ... »، 10) که هیچ‌کدام حقیقت ندارد.
فخرالدوله بر اثر عارضۀ قلبی در دی‌ماه 1334 در تهران درگذشت. آیت‌الله کمره‌ای بر جنازۀ او نماز خواند و کالبدش در آرامگاه خانوادگی در ابن‌بابویه، کنار فرزندش غلامحسین به خاک سپرده شد (جلالی، 732؛ مهدی‌نیا، 35- 36). او ستایشگران بسیاری داشت، اما منتقدانی هم داشت (برای نظر برخی منتقدان، نک‍ : فرمانفرماییان، 165-166؛ مرسلوند، 293-294).
مسجد امین‌الدوله و خانۀ فخرالدوله در تهران جزو آثار ملی به ثبت رسیده‌اند ( آثار ... ، 127). این مسجد را نیکلای مارکُف در 1334 ش ساخته، و بنای آن آمیزه‌ای از معماری قاجاری و فرنگی است (برای ویژگیهای معماری این مسجد، نک‍ : دانیل، 152 بب‍ ‌‌). در برخی منابعِ مرجع، بدون ذکر سند آورده‌اند که شرکتهای «ب ب تاکسی» و «میکی ماست» به فخرالدوله تعلق داشته است، اما این انتساب بی‌پایه است (مهاجر، 539).

مآخذ

آثار ثبت‌شدۀ ایران در فهرست آثار ملی، به کوشش ناصر پازوکی طرودی و عبدالکریم شادمهر، تهران، 1384 ش؛ اتحادیه، منصوره، زنانی که زیر مقنعه کلاه‌داری کردند، تهـران، 1388 ش؛ احتشام‌السلطنه، محمود، خاطرات، به کوشش محمدمهدی موسوی، تهران، 1366 ش؛ افشار، ایرج، برگهای جنگل، تهران، 1378 ش؛ افضل‌الملک، غلامحسین، افضل التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، 1361 ش؛ امینی، ایرج، بر بال بحران: زندگی سیاسی علی امینی، تهران، 1388 ش؛ امینی، علی، «مادرم، فخرالدوله»، سالنامۀ دنیا، تهران، 1339 ش، شم‍ 16؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1357 ش؛ بهبودی، سلیمان، رضا شاه، به کوشش غلامحسین میرزا صالح، تهران، 1372 ش؛ «ثروتمندترین زن آسیا درگذشت»، تهران مصـور، تهران، 1334 ش، شم‍ 647؛ جلالی، نـادره، «فخرالدوله»، دائرةالمعـارف زن ایرانـی، تهـران، 1382 ش؛ دانیل، و. و دیگران، معماری نیکلای مارکـف، تهران، 1382 ش؛ دولت‌آبادی، یحیى، حیات یحیى، تهران، 1362 ش؛ سیاح، محمدعلی، خاطرات، به کوشش حمید سیاح و سیف‌الله گلکار، تهران، 1356 ش؛ عاقلی، باقر، شرح‌حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، 1380 ش؛ عباسی، هوشنگ، لشت‌نشا، سرزمین عادلشاه، رشت، 1378 ش؛ فخرایی، ابراهیم، سردار جنگل، تهران، 1346 ش؛ فرمانفرماییان، منوچهر، از تهران تا کاراکاس: نفت و سیاست در ایران، تهران، 1373 ش؛ گیلک، محمدعلی، تاریخ انقلاب جنگل، رشت، 1371 ش؛ مرسلوند، حسن، زندگی‌نامۀ رجال و مشاهیر ایران، تهران، 1369 ش؛ معیرالممالک، دوستعلی، رجال عصر ناصری، تهران، 1361 ش؛ مهاجر، ناصر، «فخرالدوله: واقعیت و افسانه»، بخارا، تهران، 1392 ش، شم‍ 93؛ مهـدوی دامغانی، احمد، «از صدر تا ذیل شاخ گل هرجا که می‌روید گل است»، ره‌آورد آمریکا، لس‌آنجلـس، 1382 ش، شم‍ 64؛ مهدی‌نیا، جعفر، زندگـی سیاسی علی امینی، تهران، 1368 ش؛ هدایت، مهدی‌قلی، خاطرات و خطرات، تهران، 1329 ش.

عبدالحسین آذرنگ